Qisqacha mazmun

Biz bu yerda qahramonning asosiy fikrlarini tezda mazmuni bilan tanishmoqchi bo‘lganlar uchun to‘pladik. Video va intervyuning to‘liq yozma variantini quyida joyladik.

U san’atga ongli ravishda, ammo kech – 28 yoshida kirib kelgan. Aminmanki, rassom doimo o‘zgarib turishi shart, aks holda uning asarlari o‘z kuchini yo‘qotadi. Shuning uchun ham buyumsiz rangtasvirga o‘tdim: bu abstraksiya emas, o‘z-o‘zini ifodalashning yangi usuli.

Mustaqil O‘zbekistonda san’at asarlari yaratilmayotgan edi – bu bozor iqtisodiyoti bilan bog‘liq.

Hatto professor va akademiklar orasida ham zamonaviy san’atni rad etuvchilar bor. Biror yangilik taklif qilsangiz, darrov tanqidga uchraysiz.

O‘zbekistonda art-bozor shakllanmagan. Xarid qobiliyati past, kolleksionerlar arzon asarlarni tanlashadi, ularning qiymatini tushunishmaydi. Xususiy galereyalar mustaqil biznes emas, boylar uchun xobbi bo‘lib qolmoqda.

Agar odamlar san’atga o‘z ixtiyori bilan pul sarflashga tayyor bo‘lishmasa, metsenatlikni rasman joriy etib bo‘lmaydi.

Zamonaviy san’at bu yerda qiyinchilik bilan qabul qilinadi. Ko‘pgina rassomlar eksperimentlardan qo‘rqishadi, o‘zlariga emas, balki tomoshabinlarning kutilmalariga e’tibor berishadi. Ammo har qanday yangi yo‘nalish dastlab qarshilikka uchraydi – busiz rivojlanish bo‘lmaydi.

Ilgari rassomlar ijod hisobiga kun kechirardi, lekin bir-ikkita kartina sotilsa, faqat ijodning o‘zi bilan kun ko‘rib bo‘lmaydi.

San’at oliy o‘quv yurtlarida asosan qizlar tahsil oladi, ammo o‘qishni tugatgandan so‘ng ular kamdan-kam hollarda karyerasini davom ettiradi: turmush va ijtimoiy talablar bunga to‘sqinlik qiladi.

Rassom bilan yashash qiyin: ular his-tuyg‘ularga beriluvchan bo’lishadi, qachon ilhom kelishini oldindan aytib bo‘lmaydi, muvaffaqiyatsizlik davrlari esa yaqinlariga ta’sir qiladi.

“Yaxshi rassom – och rassom” – eskirgan mif. Hammasi insonning o’ziga bog‘liq: o‘z mehnatiga ishonsa, sotishni bilsa, munosib yashash mumkin.

O‘zbekistonda mualliflar vafotidan keyin kartinalarni saqlab qolish tizimi yo‘q. Qarindoshlar ularni nima qilishni bilishmaydi va asar yo‘qoladi. Markazlashtirilgan omborxona kerak, aks holda mamlakat o‘zining badiiy merosining bir qismini yo‘qotadi.

Intervyuning video versiyasi

Biz ushbu variantni ko‘rishni va eshitishni ma’qul ko‘radiganlar uchun tayyorladik.

To‘liq versiya

Bu yerda biz intervyuning to‘liq variantini e’tibor bilan o‘qiy olishingiz uchun taqdim etmoqdamiz.

– Ibrohim aka rassomlikka bolaligingizdan qiziqishingiz bo‘lganmi? Erta bolalikdan “rassom bo‘laman” deb o‘ylaganmisiz? 

– Har bir inson yoshligida rasm chizishga, qo‘shiq aytishga qiziqadi. Men ham maktab yoshigacha ya’ni birinchi sinfga bormasdan burun rasm chizishni boshlaganman, yoshligimdan. Birinchi sinfimdan boshlab, pionerlar uyi bo‘lardi u payt, shu o‘ninchi sinfgacha pionerlar uyiga qatnaganman. Juda ham bir havas qilar edik yoshligimizda, bizni avlodimizda oliy ma’lumotli yoki nima desam bo‘ladi: otamiz oddiy bir usta bo‘lganlar, o‘qishga kirish niyatimiz bo‘lgan, lekin bizga yo‘l ko‘rsatadigan odam bo‘lmagan. U paytda Badiiy font degan tashkilot bo‘lardi. O‘sha yerdagi mahalliy o‘zimizda ishlayotgan rassomlarga qiziqib, ularni ishlarini kuzatib yurib, o‘zimizni ustimizda ishlash bilan vaqt o‘tgan. Bezatuvchi rassom degan kasb bo‘lardi u paytlar, hozir endi unaqa narsalar qolmadi. Har bir tashkilotda bezatuvchi rassom bo‘lardi, o‘sha tashkilotda bezatuvchi rassom bo‘lib 10 yil ishlaganman va 28 yoshimda Teatr rassomchiligi instituti deyilardi o‘shanga topshirganman, maktabdan to‘g‘ri imtihon bilan o‘sha institutga kirishga muvaffaq bo‘lganman. Men uchun tasviriy san’atga professional tomondan qiziqish boshlangan va shundan beri mana hozirgacha yuribmiz rassom sifatida ijod qilib. 

– Bilamizki, siz institutga kirganingizdan keyin Rahim Ahmedovning ustaxonalariga tushgansiz, ularning ijodlari sizning ijodingizga qanday ta’sir ko‘rsatgan.

– Qiziqish odamni o‘zida bo‘ladi. Men o‘qishga kirishdan oldin deylik mana 10 yil bezatuvchi rassom bo‘lib yurgan paytimda ham plenarlarda chiqib, itutlarda ishlardim, odamlarni portretlarini ishlardim natura’dan o‘ziga qarab. Ko‘p bunaqa ishlaganman o‘zim uchun. O‘sha paytda biz uchun ancha boshqacharoq davr bo‘lgan-da. "Choyxona go‘zal" degan narsalar bo‘lardi, choyxonada O‘ral Tansiqboyevning plakatlarini osib qo‘yishardi, qo‘lida kist ushlab turgan bir rassom, o‘shani ko‘rib “mana shunaqangi rassom bo‘lamiz” degan fikrlar o‘tgan. O‘sha  davrlarda jurnallar chiqardi rassomlarga taaluqli, shundan Rahim Ahmedovning ishlarini ko‘rib yurardim, u kishi bizni tanimagan, yoshlik paytimdanoq ishlarini kuzatib yurardim va havas qilardim.  Rahim Ahmedovning, esimda qolgan, qizlari Nigora Ahmedovani ishlagan portretlari bo‘lgan, juda-juda yoqardi, men ko‘p kuzatardim. Taqdir taqazosi bilan institutga topshirib talaba bo‘lgandan keyin bizning o‘zimiz Rahim Ahmedovning ustaxonasiga ariza yozganmiz va o‘sha ustaxonada birgalashib ustoz bilan ishlashga to‘g‘ri kelgan. 

– Oxirgi ko‘rgazmangizdan ko‘rib turganimizdek oxirgi yillar siz abstraksiya yo‘nalishida ish olib borayotgan ekansiz. Fransuz yozuvchisi Albert Taynu aytgan: "abstraksiya bu borliqdan umidsizlanishning namoyoni", deb. Sizningcha, abstraksiyada ishlashingiz bu figurativ uslubdan o‘sib bo‘lganingizni natijasimi?

– Aslini olganda, buni abstraksiya deb ham bo‘lmaydi. Keyin umidsizlanish emas intilish desak to‘g‘riroq bo‘ladi. O‘sha fransuz yozuvchisi "borliqdan qochish" demoqchi-da. Bilasizmi, har bir ijodkor hamma vaqt o‘zgarib turishi kerak-da, mening ijodim davomida bozor mavzusida, zamondoshlar mavzusida, portret janrida va boshqa-boshqa janrlarda juda ko‘p asarlar yaratganman. Endi hozir, bu safar shunaqa konsepsiya, o‘zimning konsepsiyam bo‘yicha predmetsiz kompozitsiya yaratishni niyat qilgandim, shunga qarab, o‘zimizning zal hajmiga qarab shunaqangi konsepsiya bo‘yicha yaratilgan asarlar. Hammasi bo‘lib bor-yo‘g‘i 28 ta ish qo‘yilgan, chunki hadeb bitta ovqatni yeyaversangiz ham me’daga tegadida, shuning uchun zamondoshlar to‘g‘risidagi asarlarni ham yaratdik, juda ham ko‘p figurali kartinalar to‘g‘risida ishlandi, o‘zimda ham shunaqa ishtiyoq bo‘ldiki, bitta-ikkita rang bilan asar yaratish. Abstraksiya deydimi yoki oldingi ishlarning davomi deydimi. Baribir shu yerga qo‘yilgan ranglarning hammasi oldingi ishlarning davomi desak to‘g’riroq bo‘ladi. Faqat boshqacharoq dunoqarash va boshqacharoq his qilish bilan yaratilgan asarlar bu yerda.

– Mana sizning ko‘rgazmangizga ko‘p yosh rassomlar, yoshi katta rassomlar kelmoqda. Bilamizki, rassomlar uchun ko‘rgazmalarga borish, badiiy jarayonlarni tahlil qilish judayam muhim. Sizning fikringizcha, Toshkentdan uzoqda bo‘lgan rassomlar rivojlanishi mumkinmi?

– Endi bunga ikki tomonlama qarash kerak: eng avvalo, nafaqat Toshkent, nafaqat respublika poytaxti ijodkor butun dunyoni ko‘rishi kerak, shunda yangi-yangi g‘oyalar paydo bo‘lishni boshlaydi. Dunyoda bo‘layotgan yangiliklardan xabardor bo‘lish kerak, chunki buning sababi nima deganda ijodkor xalqning oldida yuradigan inson hisoblanadi, orqasidan boshqa insonlarni ergashtirishi kerak-da ijodkor. Shuning uchun ham dunyoda bo‘layotgan yangiliklardan, bo‘layotgan voqealardan hamisha xabardor bo‘lishi kerak. Endi ikkinchi tomondan qaraganda, mana Toshkentdan chetroqda deylik yoki bo‘lmasa markazdan chetroqda ham ijod qilib qanaqa natija bo‘lishi mumkin degan savol beryapsiz-da to‘g‘rimi? Masalan, ijodkor umuman cho‘l zonasida ishlab qalbidagi narsani ham olib chiqishi mumkin. Bu qayta yanayam qiziqroq va yanayam yaxshiroq bo‘ladi. Masalan, Gagin, Pol Gagin Taitiga ketgan. Umuman u rassomlar, san’atdan uzoq mamlakatda yashab ham dunyoga mashhur rassom bo‘lib yetishdi. U yerda hayot boshqacha, boshqalarga o‘xshamagan. Boshqalarga o‘xshamagan yaxshi tomonlama asar yaratish ham kerak. Bir-biridan o‘zini yo‘lini, o‘zini ijodini topish uchun ham ba’zida kerak bu narsalar deb o‘ylayman. Sh. Ko‘rgazma zallari ko‘p desak ham bo‘ladi. O‘zbekiston bo‘ylab har bir viloyatlarda bor, qolaversa hozirgi paytda judayam ko‘p xususiy ko‘rgazmalar zali, galeriyalar ochilmoqda. Bilamizki, siz ham ko‘p yillardan beri xususiy galeriya egasisiz. Aytolasizmi, xususiy galeriyalar qanday muammolarga duch kelmoqda, bizda mustaqillik davrida art bozor shakllandimi? I.V. Endi art bozor shakllandi deb ayta olmayman, chunki art bozor shakllanishi uchun avvalo xaridor bo‘lishi kerak. Xaridor bo‘lishi uchun shu xaridorni pul topgani bilan qorni to‘q bo‘lishi, ko‘zi to‘q bo‘lishi kerak. Ana shundan keyingina san’at asarlariga ko‘z bilan qaray oladi. Shuning uchun bizda art bozor shakllanmagan. Menman degan o‘ziga to‘q bir insonlar ham uyini bezatadigan bo‘lsa Broadway’dan ish qidiradi, eng arzon ish qidiradi. Kolleksioner degani kolleksiyasida eng qimmat ish bo‘lishi kerak. Qanaqasiga arzon ish bilan kolleksioner bo‘la oladi-da. Shuning uchun ham mening ijodim davomida, hayotim davomida ko‘p shunaqa voqealarga duch kelganmiz kolleksionerlar kelib mendan ish so‘rashgan paytlarda, ish olishga paytlarda 5-6 ta ish olgan paytlari bo‘lgan narxini shunaqa so‘ragan, o‘rtada turgan tarjimonlari aytishgan-da “sal arzon aytasizmi ishni” deganda. Men rozilik bildirganman, shunda kolleksioner aytyapti: 

- ishingni narxi qanaqa?

- mana shunaqa  

- nima uchun arzonlatyapsan, menga arzon ish kerakmas.

degan vaziyatlar ham bo‘lgan. Shuning uchun, bizning odamlarimizning tushunchasidan kelib chiqadi bu narsa. Ikkinchi tomondan sizni galleriya to‘g‘risida aytgan savolingiz to‘g‘ri: men O‘zbekistonda birinchi shaxsiy ko‘rgazma zal ochganman, buni ochishdan maqsad ko‘ryapmizki, yoshlarimizda ham, rassomlarimizda ham yaxshi-yaxshi asarlar paydo bo‘lyapti, o‘zim rassom bo‘lganim uchun menda shu asarlarni har bir ko‘rgazmadan bitta-ikkita qilib, yaxshi-yaxshi asarlarni yig‘ib qo‘yish niyati paydo bo‘lgan. Shunda men o‘zimda har holda imkoniyatlarim bo‘lgani uchun rassomlardan ish sotib olishni boshlaganman, o‘zim kolleksiya qilganman, nafaqat keramika yo‘nalishi bo‘yicha, amaliy san’at bo‘yicha turli san’at asarlarini yig‘ib, o‘zimda kolleksiya qilganman o‘sha paytda. Ammo, bu ochilgan shaxsiy galleriyalar foydaga ishlaydigan emas. Bu hobby. Boy odamning hobbysi desak to‘g‘riroq bo‘ladi.  Qaysidir boshqa yoqdan daromad qiladi-da, uni chiroyli san’at asarlari sotib olishga sarflaydi. Kolleksiya sotib olish degani galeriya degani emas.

– Nima deb o‘ylaysiz, mana odamlar galeriyalarga borib, qimmat ishlarni sotib olishlari uchun motivatsiya tarzida, masalan tadbirkorlarga metsenatlikni shakllantirsak O‘zbekistonda, yoki aytaylik rassomlarga hunarmandlarga o‘xshab soliqlardan ozod qilish dasturlari ishlab chiqarilsa baribir rassomlarga kattaroq yordam bo‘larmidi?

– Albatta bu narsani, o‘zida yo‘q narsani majbur qilib kiritib bo‘lmaydi insonlarga. O‘zida tasviriy san’atga bo‘lgan madaniyat rivojlanmagan bo‘lgandan keyin, uni majbur qilib yuqtirib bo‘lmaydi insonga. Shuning uchun mana hozir oxirgi paytlarda davlatimiz tomonidan judayam katta e’tibor qaratilyapti bu narsaga: har oyda muzeylar uchun, galeriyalar uchun davlat tomonidan pul ajratilib rassomlarning ustaxonasidan ko‘rgazma zallaridan katta mablag‘lar ajratilib, ishlar sotib olinyapti, komissiya tashkil qilingan alohida rassomlarni qo‘llab-quvvatlash uchun. Nimaga deganda, mana mustaqillik davrida bizda san’at asarlari yaratilmagan oxirgi paytlarda, nimaga degan savolga shu bozor iqtisodi bo‘lib, odamlar ko‘proq pulga, ijodkorlar ko‘proq e’tibor berib, mustaqillikni tarannum etuvchi kartinalar yaratilmagan. Shundan kelib chiqib mana Prezidentimiz tashabbuslari bilan hozir rassomlardan ish sotib olish yo‘lga qo‘yilgan, bu ijodkorlar uchun juda katta ko‘mak bo‘lyapti, juda yaxshi hozir davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanyapti hozir. Ammo, lekin alohida metsenat bo‘lsin deb buni yo‘lgan qo‘yish, menimcha bu odamlarni o‘zida bo‘lmasa qiyin narsa.

– Bu yo‘llar Fransiyaga o‘xshagan davlatlarda juda ko‘p qo‘llaniladi, masalan, tadbirkorlar borib nechidir million dollarlik ish sotib oladi rassomdan va shu tomonlama soliqlardan ozod etiladi, menimcha bu kuchliroq motivatsiya bo‘larmidi endi yordam sifatida. U insonlarni hali qanaqadir san’atga qiziqishi yo‘q paytida ham shakllantirishga yordam bo‘larmidi deb o‘ylayman.

– Albatta buni muhim narsa deb o‘ylayman, siz aytgandek qanaqadir soliqlardan ozod qilinsa, mana shu san’atga ko‘maklashayotgan odamlardan. Bu juda ham yaxshi bo‘lardi, bu tomonlama endi bir qancha variantlarni o‘ylab ko‘rish kerak.

– Masalan hunarmandlarni olsak, ular soliqlardan ozod etilgan, rassomlar ko‘proq vaqt ajratishadi hunarmandlardan ko‘ra bir ish yaratishga. Ko‘p rassomlarni bilamiz, besh-olti yilda bitta, ikkita ish yaratadigan. Masalan, shu insonlar bo‘yoqqa yoki boshqa narsaga sarflagan mablag‘idan tashqari juda ko‘p intelektual chiqimlari bo‘ladi hayotda, shunga qanaqa qaraysiz? Masalan, uni baholab bo‘lmaydi-ku, matoga buncha pul ketgan, bo‘yoqqa buncha pul ketgan deb.    

– Yaxshi savol berdingiz juda ham. Chunki hunarmandlarga e’tibor berilib, ko‘p yordam berilgani uchun hozir O‘zbekistonda hunarmandchilik juda ham rivojlangan. Hozir mana hunarmandlar uyushmasi bor, Tadbirkorlar palatasi bor, hunarmandlarga e’tibor bor, endi bu tomonlama hunarmandlarga yaratilgan sharoitlar juda ko‘p bo‘lgani uchun ham hunarmandlarda hamma taraflama o‘sish yaxshi. Hunarmandlaring ishlari hattoki san’at darajasida ham bo‘lyapti-da. San’atkorlarda, ijodkorlarda mana shu narsa yetishmaydi, buni qarangki, san’at asari qimmat turadi, qimmat degani “rassomlar qimmatga ish sotyapti” degani emas. Bir yil, besh yoki o‘n yilda bir dona ish sotishi mumkin. Bu degani, rassomlar yaxshi narxda ish sotyapti, yaxshi yashayapti degan gap emas. Rassomlarga e’tibor berish kerak, albatta. Ilgari “mehnatsiz daromad” degan tushuncha bo‘lardi. Endi rassomlarnikini “daromadsiz mehnat” desak to‘g‘riroq bo‘ladi, chunki men o‘zim ishlab-ishlab qo‘yaveraman, mingdan oshiq ishlarim bor ustaxonamda, bir yilda bitta ish sotiladi yoki ikkita ish sotiladi yoki ba’zi bir rassomlarimiz borki umri bo‘yicha ikkita-uchta ish sotmagan rassomlarimiz bor. Ular ijod qilishi kerak-ku. Ilgari bizda o‘sha institutlarda ishlash yoki bir dars berishdan ko‘ra ijodni ma’qul ko‘rardi, ijodni orqasidan yashardi odamlar. Hozir umri mobaynida sotmagandan keyin yoki bitta-ikkita ish sotgan bilan ijod qilib bo‘lmaydi. 

– Nima deb o‘ylaysiz, nimaga bizni jamiyatimiz qandaydir yangi yo‘nalishlar, turlarni zamonaviy san’at turlarini qabul qila olishmaydi. Masalan aytaylik, zamonaviy turlar: performs, instalyatsiya, videoart yoki boshqalar mustaqillik davridan birinchi Asiart, birinchi zamonaviy san’at biennale paytlaridan, zamonaviy paytlaridan tomoshabin va rassomlarga taqdim etilgan. Ammo bilamizki, haligacha odamlar ularni qabul qila olmaydi, rassomlarimiz ko‘p yarata olmaydi ham bunday turlarni. Sababi nima deb o‘ylaysz, moliyalashtirish yo‘qligidan bu san’at turlarini yoki boshqami? 

– Endi bunga moliyalashtirishning aloqasi yo‘q, chunki har bir yangi yaratilgan asarlar bo‘lsin, yangi jihatlar bo‘lsa o‘shanga qarab turli xil savol-javoblar ham ko‘payib ketadi. Yangilikni qabul qilish qiyinroq, yangilikni yaratish bir tomondan qiyin bo‘lsa, uni qabul qilish undan ham qiyinroq. Ko‘p ijodkorlarimiz o‘ziga quloq solmasdan ba’zida shu “yon-atrofdagi odam qabul qilarmikan” degan holda ham asar yaratayotgan rassomlarimiz ham borda. Shuning uchun bozorga qaramasdan, atrof-muhitga qaramasdan o‘zining qalbiga quloq solsa menimcha siz aytgan narsaga ko‘proq yo‘l ochiladi. Mayli instalyatsiya bo‘lsin, zamonaviy san’at asarlari bo‘lsin, abstraksiya bo‘lsin, har bir rassom qalbiga quloq solib, ijod qilsagina siz aytgan narsaga yo‘l ochiladi yanayam ko‘proq. Hattoki bizning professor-akademiklarimiz bor, zamonaviy san’atdan uzoqlashib ketgan, qabul qilolmaydigan zamonaviy san’at asarlarini. Yana bir shunaqa narsalar borki, 100 yillardan beri bir oqimga tushib qolgan joylarimiz ham bor, qandaydir bir yangilikka intilsangiz 100 tomondan tanqid qiladigan odamlar ham ko‘payib ketib qoladi. Faqat shu tanqidga ham to‘g‘ri qarash kerak, tanqidni ham to‘g‘ri qabul qilish kerak ijodkor, tayyor turishi kerak shu narsalarga. Shunda siz aytgandek zamonaviy asarlar ko‘payadi. 

– Tanqid haqida gapirsak, nima deb o‘ylaysiz, tanqid rassom uchun bu o‘z ishlarini modernizatsiya qilish yo‘limi yoki aksincha yangi yo‘nalishlarda ishlashga qo‘rquv paydo qiladimi?

– Yo‘q bu narsadan qo‘rqqan ijodkor asar yarata olmaydi-da, eng avvalo, o‘zining fikri o‘zining so‘zi bo‘lishi kerak. Ikkinchidan, boshqa odamlarning fikriga qarab ishlaydigan bo‘lsa uni o‘zini qalbi qayoqda qoladi, o‘zining qalbi bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham, ijodkor o‘ziga quloq solishi kerak.

– Hozirgi muhim mavzulardan bermoqchiman savol. Hozirgi paytda bilamizki, juda ham kam ayol rassomlarimiz bor. Xalq rassomlarimizning ichida ham ayollarni umuman ko‘rmaymiz. Shundaki, lekin o‘quv muassasalaridan juda ko‘p ayol-qizlar bitirib chiqadi. Shuning sababi nima deb o‘ylaysiz? Ular keyinchalik ishlamasligining sababi bu oilami, jamiyatmi yoki bu kasbdan daromad olib bo‘lmasligimi?

– Rassomchilik bu kasb emas, ijod bu kasbmas, ijod orqali tirikchilik qilaman, pul ishlayman degan odam katta xato qiladi, kasb degani doim, har doim qiladigan ish orqasidan tirikchilik qilsagina kasb hisoblanadi. Bu – ijod. Bir kishi sizga buyurtma qilmasa ham, boshqa qilmasa ham o‘zingiz ijod qilib, yaratib-yaratib qo‘yaverasiz. Shuning uchun ham, o‘shani ham ta’siri bor, masalan ayol rassomlarimiz kam bo‘lgan, juda ham sanoqli bo‘lgan. Hozirgi paytda oladigan bo‘lsangiz institutlarimizning 90 foizida qizlarimiz o‘qiyapti, qizlarimiz talantli ko‘p holatlarda yigitlarga qaraganda yaxshiroq. Afsuski, institutni tugatgandan keyin yangi katta hayotgan qadam qo‘ygandan so‘ng o‘z-o‘zidan yo‘qolib turmush ichiga kirib ketyapti-da ayollarimiz. Chunki ayollarimiz yaratuvchanlik desak noto‘g‘riroq bo‘ladi, ko‘proq oilaviy muhitga tushib qolyapti. Endi bu tabiiy narsa bo‘lsa kerak jamiyatni boshqaradigan, jamiyatni qaraydigan ayollar hisoblanadi, eng avvalo. Erkaklarga o‘xshab bemalol, xohlagan ishini qilib yuradigan bo‘lmaydi-ku ayollar. Shuning uchun ham sabab shu deb o‘ylayman. 

– Shu mavzuni davom etsak, ma’lumki rassomlar, rassomlik kasbi beqaror shuningdek kundalik hayot ichida bo‘lish rassom uchun bu ko‘proq minusdir plusga qarganda. Nimde deb o‘ylaysiz, rassomlarning rafiqalarining yelkasiga katta yuk tushadimi? 

– Rassomning turmush o‘rtog‘i bo‘lish jaa qiyin narsa rassom bir so‘z bilan aytganda “normanli inson” deb bo‘lmaydi-da rassomni. “Hushim keldi” bo‘ladi, bitta gap ortiqchalik qiladi, bitta gap kamlik qiladi, ijod bilan mashg‘ul bo‘lgan paytda ko‘p narsalar yoqmaydi, shuning uchun oilada rassomning ayoli bo‘lish jaa qiyin narsa. Chunki ijod qilayotgan paytda har xil holat bo‘ladi ijodkorda. Ba’zida ishi ko‘ngildagidek chiqsa rassomdan xursand inson bo‘lmaydi, agar aytgan narsasi chiqmagan bo‘lsa dunyo tor ko‘rinib ketadi. O‘shanaqa paytda uydagilardan, farzandlaridan hammasidan ba’zida bilinmagan holatda alamini olib qo‘ygan holatlar bo‘lib qoladida. Shuning uchun, jaa qiyin rassomni oilasi bo‘lish qiyin narsa. 

– Eskicha fikr bor, mana ruslar aytishadi, “Хороший художник голодный художник” deb. Lekin hozirgi paytda bu fikr eskirib qolmaganmi? Inson o‘z hayoti, o‘zining ishi, yurishini sababi bo‘la olmaydimi?

– Bo‘ladi. Har bir narsa Xudoyim aytadida “niyat qilgin niyatingga yarasha men beraman” deydida. O‘sha siz aytgan maqoldagidek “yaxshi rassom och yuradi” degani uchun ham och yuraveradi-da. Aytish kerak, “men to‘q yashayman, ishlarimni sotaman” deyish kerak. “Harakat qilaman” deyish kerak rassom. O‘shanda yaxshi yashaydi. Mana masalan, shu yoshga kirib hali biron marta och qolganimni bilmayman. Hamma vaqt mening ishlarim sotilgan, dunyoda turli davlatlatlar 500 dan oshiq ishlarim sotilib ketgan. Men shu paytgacha hayotdan qiynalmaganman. Men tushunmayman, hayotda qiynalib yashaydigan rassomlarni, menga yot bu narsa. Ammo atrofingizni ko‘rib turib aytasiz-da buni. Niyat qilish kerak “yaxshi yashayman, yaxshi ijod qilaman” deb. O‘ziga ishonishi kerakda.

– Mana yaqinda Dubayda sizning ko‘rgazmangiz bo‘lib o‘tdi. U yerdan qanday taassurotlar bilan qaytib keldingiz. Insonlarning sizning ijodingizga bo‘lgan munosabaatini ko‘rib, ishlaringizni ko‘rib boshqa rakursdan. 

– Asosan, o‘sha yerdagi ko‘rgazmadan ko‘rdimki, Dubay yaqindagina paydo bo‘lgan davlat, 50 yil oldin bunaqa Dubay yo‘q edi. Shunchalik rivojlanganki, dunyo tan oladigan darajada. Butun dunyo tan olyapti, rivojlanish katta. Men u yerda ko‘rgazma qilganimdan judayam o‘zim xursand bo‘ldim. Sababi, ishingizni qadriga yetarkansiz bunaqa joylarda, ko‘rgazmalarda. Bu yerda bir tiyinga sotayotgan ishingizni u yerda 100 so‘mga sotarkansiz. Bu ham ijodkor uchun kerak narsa, bor narsa. Ikkinchidan ishingiz agar qiziqtirmaydigan bo‘lsa bekorga ham olmaydi, bir tomondan qarasangiz. Qanchalik ko‘p davlatlarda ko‘rgazma qilsangiz o‘zingizni ishingizga nisbatan odamlarning fikrini bilasiz, o‘zingizni ishingizni darajasini bilasiz. Shu tomonlama menga ko‘rgazma qilib kelganim o‘zim uchun yaxshi. Mana hozir ijodkor rassomlarimiz ko‘p, yoshi kattalari ko‘p. Shunaqa voqealar bo‘lyapti: bir ijodkor olamdan o‘tdi, o‘tgandan keyin asarlari hech kimga kerakmas, qizi aytyapti, “men kartinalarni sotaman, kartina kerakmas, kerak odam kelsin” deyapti-da. Shu ijodkor o‘zi men bilamanki, hayoti davomida o‘zining ishlarini shunchalik qadrlagan, bu degani endi farzandlariga kerakmas, jamiyatga ham kerak bo‘lmay qolyapti bunaqa kartina. Uni biz Ijodkorlar uyushmasi saqlab qolishimiz kerak bu asarlarni. Juda ko‘p o‘tib ketgan rassomlarimiz bor, ustaxonalari kartina bilan to‘la. Saqlaydigan joy yo‘q, farzandlariga kerakmas-da. “Nima qilish kerak?” degan savol bor. Ularni saqlaydigan qandaydir joy qilishimiz kerak biz. Kelajak avlodga shularni asarini yetkazishimiz kerak, ehtimol hozir sotib olishga imkoniyat yo‘qdir, lekin 50-100 yildan keyin bu san’at asarlarining har bittasi tilloga teng bo‘ladi. Biz hozir shu narsani oʻylasak… Oʻtgan avlodlarimiz butun dunyoga tarqatib yuborgan bizni, san’at asarlarimizni. Hech narsa Oʻzbekistonda qolmagan, mana Behzod muzeyini qurib qoʻyibmizda, bir dona ham Behzodni asari yoʻq. Oʻshanga oʻxshagan hozir ham oʻylaydigan vaqtimiz bor. Hozirgi davrda olamdan oʻtgan, keksa yoshdagi rassomlarni asarlarini saqlashimiz kerak. Buning uchun joy qilishimiz kerak. Buning uchun jon kuydirishimiz kerak. Shu tomonlama oʻylaydigan vaqtlarimiz bor-da. 

– Oʻzingizni kurashish xohishingiz bormi?

– Shungami?

– Ha

– Men oʻzimdan oʻylayman-da, mana ustaxona toʻla san’at asari. Saqlaydigan joy oʻylayapman. Mendan keyin kimga kerak bu narsa? Men xohlardim bir joyda saqlanishini. Menga oʻxshagan rassomlar koʻp-da. Endi muzey demaymiz. Muzeymas. Shunaqa asarlarni yoʻq boʻlib ketishini oldini olishimiz kerak. Uning ichida yaxshi ham, yomoni ham, oʻrtachasi ham boʻlishi mumkin. Qaniydi shu imkoniyat boʻlganda, bitta katta baza qilib, shunaqa asarlarni yigʻib-yigʻib, roʻyxatga olib, toʻplama qilib qoʻysa yaxshi boʻlardi. Keyin xohlagan paytda bundan foydalanishimiz mumkin. 

– Oʻzbekistonda bu narsalar amalga oshishi uchun qancha vaqt kerak deb oʻylaysiz?

– Shunga qiziqadigan odamlarimiz boʻlsa, hech qancha vaqtmas. 1-2 yilda ham amalga oshirsa boʻladi uni. Faqat xohish boʻlishi kerak. Endi bizning qoʻlimizdan kelmaydi. Bir mutasaddi tashkilotlar shuni oʻylash kerak. Bu — boylik. ijodkorlarning butun umr chizgan asarlari bu — boylik. Shu boylikni yoʻq boʻlib ketishining oldini olish kerak. Mana shu juda katta muammolardan biri, deb oʻylayman men. Men Ijodkorlar uyushmasi raisi sifatida gapiraman. Rassom sifatida ham oʻzimning asarlarimni mendan keyin yoʻq boʻlib ketishini xohlamasdim. Hozir, masalan, oddiy qalamda bir daqiqada chizib qoʻygan asarimni ham tekinga bermayman. Narxi bor uni ham. Hammasini narxi boʻlgandan keyin, u baholangandan keyin mulk hisoblanadi. Shunaqa mulkni talon-taroj boʻlishi yoki yoʻq boʻlib ketishiga yoʻl qoʻyish jinoyat – bu. Respublikamizning oldidagi katta muammo bu. Hozir yoshi kattta… deylik… mana bitta misol keltiraman: bizda Vladimir Burmakin degan akademik rassomimiz 80 dan oshib olamdan oʻtdi. Ikkita ustaxonasi toʻla kartina-asar. Kimga kerak bu hozir? Yoʻq boʻlib ketadi. Kimga kerak? Ustaxonasi kerak. Asarlari hech kimga kerak emas. Shu asarlarni qayerdadir saqlash kerak. 

– Qandaydir maslahatlaringiz bormi yosh rassomlarga, ijodkorlarga?

– Yosh rassomlarga… faqat ijod qilishsa, oʻzlarining ustida ishlash kerak deyman. Faqat yangilikga intilish kerak. Har bir yaratgan asarida yangilikka intilish kerak. “Mana shu mening yoʻlim ekan, yoʻlimni topdim, mana shundoq ketaman” deb aytish notoʻgʻri. 1 yildan keyin boshqacharoq, ikkincha yili yana boshqacha… bir-birini toʻldirib borish kerak hamma vaqt. Birinchi yilda qilgan ishim oʻn yildan keyin mutlaqo boshqa san’at asari paydo boʻlishi kerak. Bu izlanishga bogʻliq. Yoshlarimiz, yosh ijodkorlarimiz toʻxtamay izlanishi kerak, deb oʻylayman.