Boysun milliy liboslari: o‘xshashliklar va farqlar
Boysunda yashovchi xalqlar asrlar davomida o‘z an’analariga sodiq qolib, uni avloddan avlodga yetkazib kelmoqda. Tojiklar qadimdan dehqonchilik, hunarmandchilik va uy xo‘jaligi bilan shug‘ullanib, matolar, kulolchilik va zargarlik buyumlarini mahorat bilan yaratib kelishgan. Yarim ko‘chmanchi hayot tarziga o‘rgangan o‘zbek qabilalari ham asta-sekin dehqonchilikni o‘zlashtirishadi, ammo ularning xo‘jaligi va turmush tarzida asosiy o‘rinni chorvachilik egallaydi.
Bunday farqlarga qaramay, bu xalqlar asrlar davomida yonma-yon yashab, nafaqat mahsulotlar, balki madaniy an’analar bilan ham almashgan holda yaqin iqtisodiy aloqalarni saqlab kelishgan. Ularning o‘zaro munosabatlari natijasida bir-biriga bo‘lgan ta’sir rivojlandi, bunda har bir jamoa o‘ziga xoslikni saqlab qoldi, bu essa kundalik hayotda ham, milliy kiyimlarda ham namoyon bo‘ldi.
XIX asr – XX asr boshlarida Boysun bekligi Buxoro amirligi tarkibida bo‘lsa-da, uning aholisi o‘z qiyofasida o‘ziga xos etnik xususiyatlarni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lgan. Kashta va naqshlar bilan bezatilgan an’anaviy liboslar o‘lkaning tarixini aks ettirib, uning boy madaniy merosi va asriy an’analarining teranligini aks ettirgan.
Boysun ayollarining an’anaviy kiyimlarida ikki turni ajratib ko‘rsatish mumkin: bular tojik o‘troq aholisi va kelib chiqishi dashti qipchoqlik bo‘lgan o‘zbeklar (qo‘ng‘irotlar, juzlar va h.k.).
Boysunda yashovchi barcha millat ayollarining an’anaviy kiyimlari bir xil bichimga ega bo‘lgan, biroq detallar – elementlarning kengligi va uzunligi, bezatish usullari, materiallarning sifati va kiyinish uslubi bilan farq qilgan. Har bir etnik guruh libosga o‘ziga xos shtrixlar qo‘shib, umumiylik va o‘ziga xoslikning uyg‘unligini yaratgan.
Kundalik turmushda boysunlik ayollar ko‘proq mahalliy ishlab chiqarilgan ip va yarim ipak matolardan tikilgan ko‘ylaklarni kiyishgan. Mahalliy ustalar qo‘li bilan to‘qilgan yo‘l-yo‘l olacha, janda va boshqa gazlamalar shunchaki mato emas, balki madaniy merosning bir qismidir. Tadqiqotchi S.Mahkamova ta’kidlaganidek, Boysunda olachaning “norpo‘sti”, “momoshoyi”, “qirmizi”, “mozori”, “amiri” kabi turlari mavjud bo‘lgan (1). Dashnobod qishlog‘ida o‘ziga xos naqsh va tuzilishga ega bo‘lgan maxsus mato – “tenglik” to‘qilgan. Ammo Boysunda mahalliy hunarmandlarning mohir qo‘llari bilan yaratilgan matolardan tashqari, Buxoro, Qarshi va boshqa shaharlarning mahsulotlari ham yuqori baholangan. Tadqiqotchi O.Suxareva o‘z asarlarida ta’kidlaganidek, “feodallar va amaldorlarning ko‘p sonli vakillari uchun eng yaxshi navlarda ishlab chiqarilgan Qarshi matolari Boysun, Hisor, G‘uzor, Sariosiyoga olib ketilgan, shuningdek, bozorga kelgan chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi atrofdagi dasht aholisi tomonidan sotib olingan” (2, 124-b).
Kiyimlarning rangiga alohida e’tibor berilgan. Yosh qizlar yorqin, quvnoq ranglarni – yoshlik va g‘ayratni ta’kidlovchi to‘yingan qizil ranglarni tanlashgan. Yoshi kattaroq ayollar esa donishmandlik va hayotiy tajribaning ramzi bo‘lgan vazmin va chuqur ohanglarni afzal ko‘rishgan.
Boysun tumanidagi tojik ayollarining liboslari o‘zining koloriti va dekorativ bezaklari bilan Tojikistonning tub aholisining an’anaviy liboslarini eslatadi. Lekin mahalliy kashtalar o‘zining soddaligi va ixchamligi bilan ajralib turadi. Ornamentlarda o‘simlik motivlari ustunlik qiladi: naqshlar orasida lolalar, gullagan butalar, stillashtirilgan palmetta shakllari, shuningdek, gullarni eslatuvchi, ammo aniq o‘simliklarga aniq bog‘lanmagan mavhum rozetkalar tasvirlangan. Bu o‘ziga xos bezak uslubi Boysun liboslariga o‘ziga xos kolorit baxsh etib, an’anaviy shakllarni mahalliy badiiy talqin bilan uyg‘unlashtirgan (3, 79-b). Bugungi kunda bunday bashang liboslarni boysunlik ayollar, odatda, faqat marosim va bayramlarda kiyib, ajdodlar an’analarini e’zozlashadi. Tojik ayollaridan farqli o‘laroq, qo‘ng‘irot ayollari ko‘ylaklarini kashta bilan bezatishmagan. Odatda, yagona bezak elementi bo‘yinning vertikal kesimiga tikilgan jiyak bo‘lib, uning naqshi ko‘chmanchi xalqlarga xos geometrik va hayvon tasvirli motivlarni o‘z ichiga olardi.
Bezakning boshqa bir turi “sitora” (tarjimasi – “yulduz”) deb ataluvchi old qismi bo‘lgan. U qora rangli keng to‘qilgan yoki to‘qima tasma bo‘lib, bosma naqshli kumush plastinkalar bilan bezatilgan. Etnograflarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, bunday elementlar nafaqat Boysunda, balki Tojikistonning ba’zi hududlarida, g‘arbiy Pomirda, shuningdek, turkmanlarning janubi-sharqiy guruhlarida va ba’zi qozoq qabilalarida ham mavjud bo‘lib, bu mintaqada madaniyatlarning chuqur o‘zaro ta’sirini ko‘rsatadi (4, 50-bet). Ushbu ma’lumotlar nafaqat boysunliklarning ularga yaqin xalqlar bilan etnik va madaniy aloqalarini ochib beradi, balki mintaqaning an’anaviy ayollar libosining o‘ziga xosligini ham ta’kidlaydi.
Boysunda qanday bosh kiyimlar kiyiladi?
“Bosh” deb ataladigan bosh kiyim haqida alohida to‘xtalib o‘tish joiz. Masalan, qo‘ng‘irot ayollarining sallasimon bosh kiyimi O‘zbekistonning boshqa joylaridagi shunday aksessuarlardan o‘zining murakkab tuzilishi bilan ajralib turgan va bir necha elementlardan tashkil topgan.
Umuman olganda, Surxondaryoda bosh kiyimlarning turlari juda ko‘p bo‘lib, ular yoshi, ijtimoiy mavqei va urug‘-aymog‘iga qarab farqlangan. Boysunda esa “bosha”ning eng ko‘p tarqalgan shakli baland silindr bo‘lib, u yuqoriga qarab tojga o‘xshab kengayib borgan va ayol qiyofasiga alohida ulug‘vorlik baxsh etgan.
Bu bosh kiyimning asosi “kiygich” deb ataladigan dumaloq sochga kiyiladigan qalpoqcha bo‘lib, uning old qismi “iroqi” usulida turli rangdagi ipak yoki paxta iplari bilan tikilgan, kashta solingan tasma bilan bezatilgan. Ilgari bu tasmada ayolning qaysi urug‘ga mansubligi ko‘rsatib turadigan tamg‘a naqshini ko‘rish mumkin edi. “Bosha”ning ikkinchi qismi qattiq asosdan iborat bo‘lib, uning ustiga uzunligi uch metrdan besh metrgacha bo‘lgan qizil mato o‘rab qo‘yilardi. Keyin rangli ro‘molchalar qo‘shilib, tor yo‘l-yo‘l qilib taxlangan va bir necha qavat qilib o‘ralgan. Avvalgi zamonlarda bunday ro‘mollarning soni 25-30 tagacha yetardi, bu esa ayolning boyligi va mavqeini anglatgan.
Bu ulug‘vor libosning yakunlovchi elementi sifatida butun konstruksiya ustidan tashlab qo‘yilgan katta ro‘mol va “jelak” yopinchig‘i xizmat qilgan. Bunday bezak turmushga chiqqan ayollarning imtiyozi hisoblangan bo‘lib, hozirgi kunda uni faqatgina Boysun jamiyatining ayrim keksa a’zolarida juda kamdan-kam holatlarda ko‘rish mumkin. Vaqt o‘tishi bilan bu bosh kiyimning ko‘plab funksiyalari yo‘qolgan, ammo u hali ham mintaqaning noyob madaniy merosining tirik dalili bo‘lib qolmoqda.
Boysun tumani tojiklarining bosh kiyimi qo‘ng‘irotlarning “bosha” kiyimiga nisbatan soddaligi bilan ajralib turgan. U uchli yoki uchsiz qalpoqcha, shuningdek, turli usullar bilan bog‘lanadigan bir nechta ro‘mollardan iborat edi. Keyinchalik do‘ppilar urfga kirgan bo‘lsa, XX asrning 50-yillaridan boshlab munchoq qadalgan dumaloq do‘ppi – “girilloq do‘ppi” ayniqsa keng tarqaldi. Nafis naqshlar bilan bezatilgan bu bosh kiyim nafaqat ayollar libosining an’anaviy elementiga, balki xalq ustalarining mahorati timsoliga ham aylandi.
Zargarlik buyumlari: ramzlar va ularning ma’nolari
Milliy libosning ajralmas qismi zargarlik buyumlari bo‘lib, ular nafaqat boy aksessuar va estetik qo‘shimcha bo‘lib xizmat qilgan, balki chuqur ramziylikni ham o‘zida mujassam etgan. Ular ayolning etnik mansubligi, ijtimoiy mavqei va oilaviy ahvolini ta’kidlabgina qolmay, balki sehrli vazifani ham bajargan, ya’ni o‘z bekasini yovuz kuchlardan himoya qilgan. An’anaviy naqshlar bilan mohirona ishlangan uzuklar, bilaguzuklar, taqinchoqlar va sirg‘alar avloddan-avlodga o‘tib, davr ruhini va ajdodlar bilan aloqani saqlab qolgan.
Boysun ayollarining, ayniqsa, qo‘ng‘irot qabilasi vakillarining ayrim taqinchoqlari ko‘chmanchi turmush tarzini olib boruvchi etnik guruhlar – turkmanlar, qozoqlar va qoraqalpoqlarning zargarlik buyumlari bilan sezilarli o‘xshashliklarga ega.
Bunday taqinchoqlardan biri peshona-chakka “sinsila” (silsila) taqinchog‘i bo‘lib, u nafaqat qo‘ng‘irot ayollari, balki qozoq ayollari, shuningdek, turkman ayollarining ayrim guruhlari orasida ham mashhur bo‘lgan. Peshona va chakkalarni bezab turuvchi shokilali zanjirlardan iborat bo‘lgan bu nafis buyum ham estetik zavq bergan, ham ko’zmunchoq vazifasini bajargan. U nafaqat ayolning mavqei va go‘zalligini ta’kidlagan, balki uni yomon ko‘zlardan himoya qilgan, obrazga mukammallik va ulug‘vor muruvvat baxsh etgan deb ishoniladi (4, 35-b). Turkman xalqlarida “sinsila” serdolik yoki rangli shisha qistirmalar bilan qoplangan yirik rombsimon plastinkalardan iborat massiv bezak bo‘lgan. Ushbu bezak elementlari nafaqat bezakka ta’sirchanlik baxsh etgan, balki himoya xususiyatlariga ham ega bo‘lgan deb ishonishgan.
Turkmanlardan farqli o‘laroq, yarim ko‘chmanchi o‘zbeklarda “sinsila” kamtarroq ko‘rinardi: u kamdan-kam hollarda serdolik bilan bezatilgan yoki umuman dekorativ qo‘shimchalarsiz bo‘lgan. Bu taqinchoqni taqish an’analarida ham farqlar ko‘zga tashlangan. Agar aksariyat turkman qabilalarida “sinsila” (yoki “sunsula”) nafaqat katta yoshdagi ayollar, balki 9-12 yoshli qizlar kiyim-kechagiga ham kiritilgan bo‘lsa, o‘zbeklarda bunday amaliyot ancha kam uchragan. Bu turli etnomadaniy an’analarda taqinchoqlarni idrok etishning o‘ziga xos xususiyatlarini ta’kidlaydi: turkmanlarda ular ayolga erta yoshdan hamroh bo‘ladigan muhim element bo‘lgan bo‘lsa, o‘zbeklarda “sinsila” asosan yetuklik belgisi bo‘lib qolgan (5, 180-b). Qo‘ng‘irotlarda “sinsila” yangi turmush qurgan yoki yosh qizlarning imtiyozi hisoblanib, ularning jamiyatdagi alohida mavqei va o‘rnini bildirib turgan. Turkman an’analaridan farqli o‘laroq, bu taqinchoqni hatto qizlar ham taqishgan, qo‘ng‘irotlarda u ko‘proq ma’lum bir rol o‘ynagan, turmushga chiqish va balog‘atga yetish bilan bog‘liq bo‘lgan.
Bezak detallari va taqish an’analaridagi farqlarga qaramay, bu bezaklarning umumiy kelib chiqishi bir xil bo‘lib qolmoqda. Ular ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turmush tarzini olib borgan xalqlarning madaniy aloqalari va umumiy ildizlarini, shuningdek, go‘zallik, ijtimoiy o‘ziga xoslik va tumorlarning himoya kuchi haqidagi o‘xshash tasavvurlarini aks ettiradi.
“Xapamat”, “gulband”, “haykal”, “tomoqlov” kabi ko‘krak va bo‘yin taqinchoqlarining turlari xilma-xilligi bilan ajralib turgan. Ko‘pincha ular an’anaviy usullardan foydalangan holda kumush va munchoqlardan yasalgan, ularning ko‘pchiligi bugungi kungacha saqlanib qolgan.
Bu taqinchoqlar orasida to‘r shaklida mohirona to‘qilgan, ko‘plab munchoq iplari bilan to‘ldirilgan rang-barang munchoqlardan yasalgan “xapamat” alohida o‘rin tutadi. Garchi bu taqinchoqning nomi ham tojikcha bo‘lsa-da, uni asosan qo‘ng‘irot ayollari taqib yurishgan. Uning ma’nosi esa “xafa” – qayg‘u, “band” – tumor so’zlaridan olingan bo’lib, tarjimada “qayg‘udan asrovchi” deb talqin qilish mumkin. Bunday nom, ehtimol, bu mintaqadagi forsiy tilli xalqlarning uzoq vaqtdan beri qo‘shniligi bilan bog‘liqdir.
Qizig‘i shundaki, munchoqdan yasalgan taqinchoqlar boshqa viloyatlar tojiklarida ham uchragan, masalan, Qorategin, Darvoz va Zarafshonning yuqori oqimida ular boshqa nomlar – “kashelak” yoki “turbofi” bilan atalgan. Marjon taqinchoqlar nafaqat etnik o‘ziga xoslikning ifodasi, balki hozirgi Boysun tumani hududida tarixan yashagan xalqlarning madaniy almashinuvidan ham dalolat beradi (2, 112-b). Zarafshon vodiysi va Iskandarko‘l atrofidan topilgan qo‘g‘irchoqlarda tasvirlangan taqinchoqlarga qaraganda, bu yerda qadimdan “xapamat” tipidagi taqinchoqlar bo‘lgan. Qo‘g‘irchoqlarda bo‘yinni o‘rab turuvchi zich tasma ko‘rinishidagi marjonni ko‘rish mumkin, unda munchoqlardan yasalgan shokilalar ko‘krakka tushib turadi.
Bu fakt mintaqa xalqlari orasida biser taqinchoqlarining chuqur tarixiy an’anaga ega ekanligidan dalolat beradi. Ehtimol, bunday buyumlar nafaqat bezak vazifasini bajargan, balki marosimlar, e’tiqodlar yoki ayolning jamiyatdagi mavqei bilan bog‘liq alohida ramziy ma’noga ham ega bo‘lgan. “Xapamat” bezaklarning eng qadimiy turlaridan biri bo‘lib, avloddan avlodga o‘tib, Boysun tumanida bugungi kungacha o‘z madaniy qiymatini saqlab qolgan (6, 55-bet). Bu fakt shuni anglatadiki, bunday bezaklar nafaqat ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari, balki mintaqaning boshqa xalqlari orasida ham keng tarqalgan.
Boysun ayollari orasida turli shakldagi ziraklar ayniqsa mashhur bo‘lgan. Besh va yetti shokilali halqali ziraklar – “beshoyoq” va “yettipoya” ular orasida eng keng tarqalganlari hisoblanadi. "Uch kuzacha" (uch kichik ko‘zacha) deb nomlanuvchi sirg‘alar alohida e’tiborga molik bo‘lib, ular miniatur idishlarni eslatuvchi uchta bir-biriga payvandlangan munchoqdan iborat shokila bilan bezatilgan. Faol savdo aloqalari va madaniy o‘zlashtirishlar Boysunda O‘rta Osiyoning boshqa hududlariga xos bo‘lgan bezaklarning tarqalishiga yordam berdi. Ayniqsa, laqay va tojik ustalari yasagan buyumlar alohida qadrlangan. Biroq, mahalliy zargarlik san’ati vaqt o‘tishi bilan sezilarli darajada rivojlanmadi va o‘z o‘rnini chetdan keltirilgan buyumlarga bo‘shatib berdi.
Boysun tumanining an’anaviy ayollar kostyumi murakkab rivojlanish yo‘lini bosib o‘tib, ba’zi o‘ziga xos xususiyatlarini yo‘qotgan bo‘lsa-da, Surxondaryo xalq bezaklarining asosiy elementlarini saqlab qolgan, bu esa uni O‘zbekistonning boshqa mintaqalari kiyimlaridan ajratib turadi. Biroq, moddiy madaniyatning bu jihati kam o‘rganilgan bo‘lib, keyingi etnografik va tarixiy-madaniy tadqiqotlar uchun katta qiziqish uyg‘otib kelmoqda.
Adabiyotlar:
1) Mahkamova S.M. “Beqasam”. – Toshkent: "Fan" nashriyoti, 1971.
2) Suxareva O.A. “К истории городов Бухарского ханства”, Toshkent O‘zSSR FA nashriyoti, 1958. – 145-bet.
3) Gyul E. “Орнамент Сурхандарьинского текстиля XIX – начала XX в. как исторический источник//Материалы международной научной конференции”. Boysun, 2002.
4) “Традиционная и современная одежда женщин горного Таджикистана” / Mas’ul muharrir A. K. Pisarchik; AN TadjSSR, A. Donish nomidagi Tarix instituti. - Dushanbe: Donish, 1976. – 206-bet.
5) Васильева Г. П. “Головные и накосные украшения туркменок XIX – первой половины XX в.// Костюм народов Средней Азии : ист.-этногр. очерки” / SSSR Fanlar akademiyasi, N. N. Mikluxo-Maklay nomidagi etnografiya instituti [mas’ul muharrir O. A. Suxarev]. - М.: Наука, 1979. – 174-204-betlar.
6) Peshchereva Y. M. “Игрушки и детские игры у таджиков и узбеков// Сборник Музея антропологии и этнографии”. Т. XVII. М., Л., 1957.