Qisqacha mazmun
Agar materialning qisqacha mazmuni bilan tezda tanishishni xohlasangiz, biz bu yerda qahramonimizning asosiy fikrlarini jamladik. Intervyuning to‘liq shaklini quyi qismda joyladik.
U rasm chizishni 25 yoshida – deraza tokchasidagi qurib qolgan hasharotlardan boshlagan. Bugungi kunda u Toshkent va boshqa shaharlarning balkonlari, hovlilari, peshlavhalari va ko‘p qavatli binolarini tasvirlaydi, ularda go‘zallik va kundalik hayot ritmini ko‘radi.
Rasman u badiiy ta’lim ma’lumotiga ega emas — u hammasini mustaqil o‘zi o‘rgangan, ammo uning hisoblashicha, intuitsiya, tajriba va kuzatuv akademiyaning o‘rnini bosa oladi. Uning birinchi shaxsiy ko‘rgazmasi 2023-yilda bo‘lib o‘tgan va hozirda rasmlarini sotib olishmoqda, illyustratsiyalardan iborat risolalari va kitoblari chop etilmoqda.
U o’z ishlarini eng oddiy materiallar – ruchka, qalam bilan, qog‘ozni tizza ustiga qo’ygan holda yaratadi va “chiziqning uzluksizligi”ni akademizmdan ko‘ra ko‘proq qadrlaydi. Unga arxitektura yaqinroq – ayniqsa eski, turar-joy binolari, balkonda osig’liq choyshablar va yo‘lakdagi velosipedlar tasvirlarini yoqtiradi. Toshkent uning uchun og‘ir, ammo jonli shahar, gotik uslubidagi dekabr, chang bosgan yo‘llar va kutilmagan shinam makonchalari bilan ajralib turadi.
Muvaffaqiyatni u munosabatda kelib chiqib belgilaydi: agar ish tomoshabinni befarq qoldirmasa, demak bu yutuq. Agar qayerdandir ilhom kelib qolsa, u ham ish bilan band bo‘lgan paytda keladi.
To‘liq versiyasi
Diqqat bilan o‘qishingiz uchun intervyuning to‘liq shaklini taqdim etamiz.
Hammasi... hasharotlardan boshlandi
Stepan Brand Toshkentdagi "Mutaxassislar uyi" mahallasida. Foto: Igor Mazurkevich
— Agar uch og‘iz so‘z bilan ta’riflasak, Stepan Brand kim?
— Rassom. Chet tili o‘qituvchisi. O‘tmishda – shoir.
— San’atga bo‘lgan qiziqishni kim uyg‘otgan?
— Menimcha, birinchi navbatda onam. Uning ismi Anna Zamula, u rassom. Onam menga rasm chizishni o‘rgatmagan, lekin bolaligimdan uning qanday ishlashini, do‘stlarining qanday ishlashini ko‘rganman. Turli rassomlarning ustaxonalarida, ko‘rgazmalarda bo‘lganman. Bu men uchun tabiiy muhitga aylangan. Keyinchalik, 25 yoshimda o‘zim rasm chizishga qiziqib qoldim.
— Nega aynan 25 yoshda?
— Aniq bir shunday davr bo‘lgan – 2014-yilning yozi, qishloq. Peshtoqning deraza tokchasida qurib qolgan hasharotlar: kapalaklar, so‘nalar va boshqa allaqanday hasharotlar to‘planib qolgan. Qiladigan ishim yo‘q edi, ularni chizishga qaror qildim. Shunday qilib, mening birinchi seriyam paydo bo‘ldi. Keyin shahar manzaralarini ham chizdim, lekin hammasi aynan hasharotlardan boshlandi.
Baxtimga, qo‘limda xuddi patnikiga o‘xshagan ingichka sterjenli sharikli ruchka bor ekan. Hasharotlar qog‘ozga yopishgandek tikanli bo‘lib chiqdi. Bu his-tuyg‘u asbobning o‘zi orqali rasmga uzatildi. Natijaga qarab, qiziq deb o‘yladim. Davom etish kerak. Shu tariqa bir mavzu ikkinchisiga o‘ta boshladi.
Stepan Brand Tashkent City Park’da. Foto: Igor Mazurkevich
— Siz o‘zingizni mustaqil o‘rganuvchi deb ataysiz. Bu san’at olamida achinarli eshitilmaydimi?
— Kontekstga bog‘liq. Bu so‘z haqiqatan ham unchalik jiddiy eshitilmasa-da, mohiyatan ishning haqiqiy holatini aks ettiradi.
— Aslida mustaqil o‘rganish qanday bo’ladi?
— Men akademiyada o‘qimaganman, lekin men ba’zi insonlarga o‘xshashga harakat qilganganman. O‘ylaymanki, bugungi kunda ham rasmiy ma’lumotga ega bo‘lmagan rassom boshqa rassomlar bilan shunchaki yonma-yon turib – kuzatish, muloqot qilish, sinab ko‘rish orqali ko‘p narsani o‘rganishi mumkin... Muhimi – qo‘rqmaslik. Muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqmaslik, boshida noqulay ko‘rinishdan qo‘rqmaslik. Bu normal holat. San’atdagi ko‘p narsalarni umuman tizim sifatida tasvirlash qiyin. Bu yerda hamma narsa tajribaga, intuitsiyaga, erkinlikka bog‘liq.
— Boshida sizni kim ilhomlantirgan? Kim qo‘llab-quvvatlagan?
— Albatta, oyim. Men rasm chizishni boshlaganimda, u har doim xursand bo‘lgan. Dastlabki badiiy taassurotlardan biri haqida gapiradigan bo‘lsak, bolaligimizda onamning kursdosh do‘sti Sasha Sherbininnikida mehmon bo‘lganmiz. U bizga Moskva metrosi haqidagi bir qator manzarali asarlarni namoyish etgan.
Va men metro vagonlari kabi odatiy obyektlar shunchaki hayotning foni emas, balki san’atning jonli, yorqin qahramonlari bo‘lishi mumkinligini birinchi marta ko‘rdim. Bu ko‘p narsani belgilab berdi.
— Kimdir sizni ijoddan qaytarishga uringanmi? Har holda siz ma’lumotingiz bo‘yicha tilshunossiz.
— Hech qachon. To‘g‘risini aytsam, men bu kasbdan ketdim deb o‘ylamayman. Shunchaki doimiy ravishda tarjima va nazariy tadqiqotlar bilan shug‘ullanishni to‘xtatdim. Lekin asosiy ishim baribir xorijiy tillar bilan bog‘liq: ingliz va ispan tillaridan dars beraman, ba’zan tarjima ham qilaman.
Rassom – bu nomdan qochib qutulib bo‘lmaydi
— Bugungi kunda faqat ijod bilan kun kechirib bo‘ladimi?
— Iloji bor, lekin hamma ham bunday qila olmaydi. Bu yerda nafaqat iste’dod, balki qat’iyat, omad va yana o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyati ham muhimdir. O‘z ishini tashkil qila bilishi, texnik, yuridik, moliyaviy narsalarni tushunishi kerak. Bu ko‘p vaqt va kuch oladi. Hamma ham buni xohlamaydi yoki qila olmaydi. Menga o‘qituvchi bo‘lib ishlash va bo‘sh vaqtimda rasm chizish juda yoqadi. Rasmlarni kimdir sotib olsa, bu ham yoqimli va muhim.
Stepan Brand Tashkent City Park’da. Foto: Igor Mazurkevich
— “Endi men rassomman”, deb birinchi marta qachon o‘ylagansiz?
— Aniq fursat bo‘lmagan bo‘lsa kerak. Aniqrog‘i, bu his ikki qismdan iborat edi. Birinchisi – ichki: men rasmga qarab, yaxshi chiqqani haqida o‘ylasam yoki jarayonning o‘zida “hammasi to‘g‘ri ketayotganini” his qilsam va bu menga quvonch keltirsa, shunday o‘ylayman. Shunda “Men rostdan ham rassom ekanman-da!” degan fikr keladi. Ikkinchisi esa tashqi omil – e’tirof. Menga birinchi shaxsiy ko‘rgazmamni tashkil etishni taklif qilishganida – bu o‘tgan yilning kuzida sodir bo‘lgandi – endi “rassom” so‘zidan qochib qutula olmasligimni tushundim. Agar ko‘rgazmasi bo‘lgan bo‘lsa, demak, u rassom.
Agar ko‘rgazmasi bo‘lgan bo‘lsa, demak, u rassom.
Soxta kamtarlikni “yanchish” qolgan edi, xolos.
— Qilayotgan ishingizga nisbatan hech shubha bo‘lganmi?
— Ba’zan qandaydir yangi mavzudagi ishim o‘xshamay qoladi. Keyin avvalgilariga qaytaman va davom etaman. Keyin yana yangisini sinab ko‘raman – yaxshi chiqadi.
Men deyarli har kuni rasm chizaman. Tanaffuslar bo‘lib turadi, lekin ikki haftadan oshmaydi.
O‘n yil ichida ko‘p narsa yig‘ilib qoldi, ba’zan o‘zim ham hayron qolaman: “Bularning hammasini qachon chizib ulgurdim?”
— Rasm chizishni boshlash uchun ilhom kerakmi? Yoki shunchaki o‘tirib, ishni boshlayverish mumkinmi?
— To‘g‘rirog‘i, shuni o‘rtasi. Ilhom – ajoyib narsa, lekin u ko‘pincha ish jarayonida keladi. Adashmasam, Pikasso ham shunday degan edi: “Ilhom seni ish ustida ushlab olishi kerak”. Asosiysi – boshlash. Kayfiyatingiz yaxshi bo‘lsa va o‘zingizni tetik his qilsangiz, shunchaki ishga o‘tirasiz – va hammasi o‘z-o‘zidan kela boshlaydi. U yog‘iga ilhom ham keladi.
— San’atda siz uchun eng qiyin narsa nima?
— Ikkita shunday holat bor. Birinchidan, men hali yaxshi o‘zlashtira olmagan texnik jihatdan murakkab narsalar: masalan, portretlar, nostandart rakurslar – men hali kamdan-kam sinab ko‘rgan narsalar. Ikkinchidan, illyustratsiyalar. Ko‘z oldimda biror narsa bo‘lsa, naturaga qarab chizishga ko‘nikib qolganman. Illyustratsiya esa tasavvur demakdir, matnga mos keladigan tasvirlarni keltirib chiqarish kerak. Bu men uchun qiyinroq.
— Tasavvurni rivojlantirish yo‘llari bormi? Sinab ko‘rganmisiz?
— O‘zim bilgan holda – yo‘q, sinab ko‘rmaganman. Tasavvurni ko‘nikma sifatida mashq qildirish maqsadi yo‘q edi. Lekin so‘nggi paytlarda illyustratsiya bilan ozgina shug‘ullanib, yengil tortdim. Masalan, men Stas Gayvoronskiyning zinasi uchun rasmlar chizdim – u “P – Paradjanov kabi” deb ataladi, bu Tbilisi bo‘ylab joylashgan fantasmagorik yo‘l ko‘rsatkichlariga o‘xshaydi. Men uchun bu osonroq bo‘ldi, chunki o‘shanda o‘zim Tbilisida bo‘lib, ko‘rganlarimni chizgandim. Ikkinchi loyiha – Leonid Kostyukovning “Hurmatli yo‘lovchilar” she’rlar kitobi. U ish qiyinroq edi: matnlarning o‘zini – she’riyatni – tasavvur qilish qiyinroq, garchi ilgari o‘zim ham she’r yozgan bo‘lsam-da. Ammo bu qiziqarli tajriba bo‘ldi va natijadan mamnunman.
— Qaysi galereyada ko‘rinish berishni orzu qilardingiz?
— Men galereyalardan, ayniqsa jahon galereyalaridan unchalik yaxshi xabardor emasman. Lekin xayolimga birinchi bo‘lib Peterburg yaqinidagi Pushkin shahridagi “Sarskoselskaya kolleksiyasi” keladi. Ajoyib bo‘lgan bo‘lardi! Toshkent haqida gapiradigan bo‘lsak, “Nukus 89”da ishlarim qanday joylashtirilgani menga juda yoqdi – menimcha, u yerda ekspozitsion jihatdan hammasi juda aniq chiqdi. “Ilhom”da ham atmosfera yaxshi. Ammo men bu savolga ehtiyotkorlik bilan javob beraman, chunki o‘zimni mahalliy ko‘rgazma maydonchalarining bilimdoni deb hisoblamayman – ehtimol, ko‘p narsani e’tibordan chetda qoldirayotgandirman.
— Ijod haqida qanday g‘alati maslahat olgansiz?
— Biror bir juda g‘alati narsani eslashim qiyin. Ba’zan odamlar, hatto yaxshi rassomlar ham: “Mana bu narsani chizsang yaxshi bo‘lardi, senda bu qanday yaxshi chiqishini tasavvur qilayapman”, deyishadi. Men esa tasavvur qila olmayapman! Boshi berk ko‘chaga kirib qolaman. Ehtimol, keyin ko‘rarman. Men bunday takliflarga e’tibor berishga intilaman, garchi boshida ular mening g‘oyam bo‘lmasa ham.
— Sizni rassomlardan kim ilhomlantiradi? Vaqt o‘tishi bilan mo‘ljallar o‘zgarganmi?
— Meni uzoq vaqtdan beri doimo ilhomlantirib kelayotgan rassomlar bor. Masalan, peterburglik Irina Vasileva. Yoki Ivan Sotnikov. Kattaroq avloddan – Rixard Vasmi va butun Arefyev atrofidagilar. Juda qiziq rassomlar! Agar kimdir ularning ishlari bilan hali tanish bo‘lmasa, qat’iy tavsiya qilaman. Tengdoshlarimdan Sofiya Sapojnikova, Yuliya Kartoshkina, Vigen Arakelyan, Tixon Skrinnikov va boshqalar. Ba’zan meni aslida o‘zlari rassom bo‘lmagan, ammo san’atni nozik his qiladigan va tushunadigan do‘stlarim ilhomlantiradi.
— O‘z uslubingizni qanday ta’riflagan bo‘lardingiz? Unda eng muhimi nima?
— Qarshimdagi narsalarni, bino yoki hovlini tasvirlashga harakat qilaman. Lekin aniqlik bilan yetkazib berishga intilmayman. Men natura bilan ancha erkin muomala qilaman: rasmning ehtiyojlariga qarab nimadir qo‘shiladi, nimadir olib tashlanadi. Bir tomondan, men naturasiz ishlay olmayman. Boshqa tomondan, jarayon davomida ko‘p narsalarni o‘zgartirishga o‘zimga-o‘zim ruxsat beraman. Menga liniyaning sifati, keng ma’noda uning esda qolarli bo‘lishi muhim. Bu xuddi etik kiygan mushuk haqidagi ertakka o‘xshaydi, unda u egasiga qanday qilib odamlarni yordamga to‘g‘ri chaqirishni o‘rgatgan: Xaloyiq! O‘ldirishdi!!! O‘marishdi-i-i! Rasmda ham chiziq tomoshabinni o‘ziga tortishi va diqqat bilan qarashga majbur qilishi kerak.
Stepan Brand Toshkentdagi "Mutaxassislar uyi"ni chizmoqda. Foto: Igor Mazurkevich
— Qanday materiallar bilan ishlash sizga qulayroq?
— Eng oddiylari bilan. Oddiy qalam, sharikli yoki gelli ruchka – men chizadigan deyarli hamma narsaning asosi.
Ba’zan hatto noqulay qurolda ishlash ham yoqimli bo‘ladi: oddiy cho‘pga aylanib ketgan qalam shunday chiziq chizishi mumkinki, oddiy qalam hech qachon bunday chiziq chiza olmaydi.
Men ko‘pincha planshetsiz, shunchaki tizzamda yoki hatto qo‘limda, barmoqlarimni varaqning orqa tomoniga qo‘yib chizaman – bu ham rasmga ta’sir qiladi.
— Siz ishlamoqchi bo‘lgan, lekin hali sinab ko‘rmagan uslub bormi?
— Kattaroq formatdagi grafik ustida ishlab ko‘rmoqchiman. Qalam yoki ruchkada bo‘lishi shart emas – bu quruq cho‘tka, ko‘mir yoki markerda bo‘lishi mumkin. Shunchaki bu boshqacha yondashuvni talab qiladi: ko‘proq vaqt, ko‘proq intizom, biroz boshqacha konsentratsiya kerak bo‘ladi. Ba’zida yirik formatda ishlashga harakat qilaman – nimadir chiqadi, lekin hali to‘liq seriyaga yetib bormadim. Buni turar joylar mavzusida sinab ko‘rishni xohlardim.
Toshkent – bu palitra
— Arxitekturaga qiziqish qayerdan paydo bo‘ldi?
— Arxitekturaning o‘zi ham bir grafika. Unda allaqachon tuzilma, mantiq, ritm bor – bular uni qanday tasvirlashni belgilaydi. Buning ustiga menda hayotiy tajriba ham bor edi: Moskvada kvartirama-kvartira ko‘chib yurgan davrimda uylar qanaqa bo‘lishini, ular qanday qurilganini o‘rganish qiziq bo‘lib qoldi. Ba’zan binoning o‘zi: “Meni chizib ko‘r-chi”, deyotgandek bo‘ladi. Va men urinib ko‘raman.
— Toshkentdagi derazadan ko‘rinadigan qaysi manzara siz uchun ideal bo‘lardi?
— Sokin hovli. Yoki qo‘shni uyning balandlikdan ko‘rinishi. Men uchun ko‘klam, daraxtlar, ozgina toza havo muhim. Bu biror bir ta’sirli narsa bo‘lishi shart emas.
— Toshkent qanday rangga ega?
— U bir xil rangga ega emas. Bu palitra – oq, havo rang, oxra, och yashil bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, men rangdan kam foydalanaman – u bilan ishlash men uchun qiyinroq, u ko‘proq e’tiborni talab qiladi. Ammo, masalan, Toshkent haqida kichik rasmlar seriyasi yaratganman – 50 ga yaqin rangli qalamlar ishlatgan holda. Yaxshi chiqqandi.
Stepan Brandning Toshkentga bag‘ishlangan asarlari. Foto: Stepan Brand
— Sizga qanday binolar yaqinroq – zamonaviy turar joy majmualarimi yoki eski ko‘p qavatli uylarmi?
— To‘g‘risini aytsam, ko‘proq eskilari yoqadi. Toshkentning sovetcha ko‘p qavatli uylari menga yaqinroq. Garchi muvaffaqiyatli zamonaviy uylar ham mavjud bo‘lsa-da, ular hali to‘liq o‘zlashtirilmagan.
Arxitektura – bu hayot ham demakdir. Balkondagi velosiped, quritish uchun osib qo‘yilgan kiyimlar, burchakda turgan supurgi – bularning barchasi iliqlik baxsh etadi. Yangi uylar hozircha juda toza va qiziqarsiz ko‘rinmoqda.
Bir necha o‘n yildan keyin nima bo‘lishini ko‘ramiz.
— Balkonlar oynalarining xilma-xilligi sizga yoqadimi yoki bir xillik tarafdorimisiz?
— Hammasi binoga bog‘liq. Brejnev davridagi uylarda bu rang-baranglik jonli va o‘rinli ko‘rinadi. Stalin davridagilarida har doim ham emas. Ularda ko‘pincha fasad ham buzilgan bo‘ladi. Ammo hammasi ham bir xil emas — ba’zida Stalin davri binolarida ham bu qiziqarli ko‘rinishi mumkin.
— Toshkentda siz hech qachon chizmaydigan bino bormi?
— Yo‘q. Men istalgan birini chizgan bo‘lardim. Bino yoqmasa ham – grafikada baribir boshqacha bo‘ladi. Lekin asabni qo‘zg‘aydigan narsa Markaziy vokzal binosi. Tashqi ko‘rinishi – ochig‘i, hafsalani pir qiladi.
— Qaysi me’moriy obyektlar siz uchun eng kutilmagan bo‘ldi?
— “Marvarid” – bu yerda uzoqqa borish shart emas.
Lovely behemoth (chiroyli begemot – tahr.), maftunkor koloss. Ulkan, sershovqin, e’tiborni tortadigan, shu bilan birga nozik, yorqin va insoniy ko‘rinishga ega: xuddi menda yashang, men sizni tinchlantiraman deyotgandek.
Yana, masalan, Mashinasozlar sanoat zonasini olaylik. U yer ko‘rinishidan g‘alati, lekin qiziqarli nimasidir bor.
Stepan Brand Toshkentdagi "Marvarid" ("Jemchug") turar joy majmuasida. Foto: Igor Mazurkevich
— Toshkentda qaysi joyda o‘zingizni yaxshi his qilasiz?
— Temir yo‘l texnikasi muzeyida. U yerda qandaydir o‘ziga xos muhit bor. U yerga ko‘p marta borganman – har safar chinakamiga o‘zimni yaxshi his qilganman. Bu joy meni zeriktirmaydi.
— Poyezdlar sevimli transportingizmi?
— Ha. Ular sekin, bir maromda, o‘z ritmiga ega – g‘ildiraklarning taqillashi, bekatlardagi e’lonlar, hidlar. Poyezdda yotib, sayr qilish, derazadan tashqariga qarash mumkin. Marshrutka, avtobus yoki hatto samolyotdan farqli o‘laroq, poyezdda o‘zingizni erkinroq his qilasiz.
— Toshkentni qanday ta’riflagan bo‘lardingiz: shinammi yoki betartib?
— U ham shinam, ham betartib. To‘g‘rirog‘i, og‘irroq ham. Men hatto Toshkent misolida shinamlikning aksi tartibsizlik emas, aynan og‘irlik deb aytgan bo‘lardim. Ko‘chalar, chorrahalar juda keng, shovqin, chang, qurilishlar, yo‘laklarning yo‘qligi seziladi. Bu ham hayotning bir qismi, u ham qiziqarli – kuzatish uchun ham, chizish uchun ham. Ammo bu endi qulaylik haqida emas.
— Shahar bo‘ylab yurib, o‘zingizni xuddi musiqiy klipda yurgandek his qilgan paytlaringiz bo‘lganmi? Shu payt xayolingizda qanday qo‘shiq aylangan?
— Bunaqasi ko‘pincha taksida ketayotganingda bo‘ladi.
Ayniqsa, noyabrning oxiri yoki dekabrning boshlarida. Toshkent gotik uslubga o‘ta boshlaydi: yomg‘ir, bulutlar, qor boshlanadi, qorong‘ilikda qurilishlarning skeletlari, neon chiroqlar ko‘rinadi. Xira yashil rangdagi harflar bilan “SOMSA” deb yozilgan bo‘ladi. Sen esa taksida Kichik halqa yo‘li bo‘ylab “Кайфуй, Бухара”ga o‘xshagan biror qo‘shiq ostida yelib borasan. Bu juda Toshkentga xos holat.
— Shaharda nima muhimroq – me’morchilikmi yoki unda yashaydigan odamlarmi?
— Odamlar. Arxitektura muhim, lekin odamlar muhimroq. Arxitektura minimal bo‘lsa-da, odamlar unga ma’no baxsh etishadi. Hammasini ular hal qilishadi.
Stepan Brand Samarqand ko‘chasi atrofida. Foto: Igor Mazurkevich
— Binolari orqali shahar ruhini his qilish mumkinmi?
— Menimcha, ha. Toshkentning ruhi qattiq. Kelgunimcha buni kutmagan edim. Sovet uylarining peshtoqlaridan yuzlarini o‘qish mumkin – ular jiddiy, ammo xayrixoh. Bu ajoyib birikma.
Muvaffaqiyat – bu qilayotgan ishingizning samarasini his qilishdir
— Tez-tez ko‘chib turasiz. Sizning “o‘z” shahringiz bormi? Yoki siz uni ichingizda olib yurasizmi?
— Ichkarida hali ham Moskvani boshqarayotgan bo‘lsam kerak. Ammo bugungi joylar haqida gapiradigan bo‘lsak, hozir bu Toshkent, Tbilisi va Yerevan. Ahamiyatiga ko‘ra shu tartibda. Rasmlar soni bo‘yicha Toshkent hozir birinchi o‘rinda bo‘lsa kerak yoki Tbilisi bilan teng. Yerevanda hali yashamadim, faqat bo‘ldim, lekin yashasam, ehtimol, u yerdan ham ishlar ko‘payib ketar.
— Siz o‘zingiz zino qilyapsiz. Bu qanday tuzilganini aytib bering.
— Hammasi oddiy. Toshkent haqidagi kitobcha Rossiyadan tashqaridagi birinchi va yakunlangan grafik seriyadir. Keyin Tbilisi haqida kitob paydo bo‘ldi. Shu qishda Yerevan haqida kitob qildim. Ular uchta. Shunchaki poligrafiya yoki kseroksga kelib, qalamda chizilgan rasmlarning skaneridan 10 ta nusxasini chop etaman, qo‘lda kesaman, tikaman. Bu qo‘lda yasalgan emas – qo‘lda muqovalangan, lekin mashinada bosilgan. Adadi cheklanmagan – zarurat tug‘ilganda qo‘shimcha chop etaman. Bunday ritm menga yaqin.
— O‘zbekistonda mahalliy madaniy muhitdan kimlar bilan tanishishga ulgurdingiz?
— O‘zbekistonning boshqa shaharlarida kam bo‘lganman, ammo Toshkentda ko‘plab qiziqarli odamlarni uchratishga muvaffaq bo‘ldim. Masalan, men Kseniya Gorbachevaning kollaj mashg‘ulotlarida qatnashib, u orqali uning davrasi – iste’dodli rassomlar va ijodkorlar bilan tanishdim. Ular orasida fotograf Aleksandr Barkovskiy, arxitektura faoli Aleksandr Fedorov, multimedia rassomi Sofiya Seytxalil, grafik rassom Mixail Sorokin bor. Bu jonli, ilhombaxsh uchrashuvlar edi. Buxoroda esa fotograflar Behzod Boltayev, Nuriddin Jo‘rayevlar bilan tanishish baxtiga muyassar bo‘ldim.
— Agar har qanday davrga borish imkoniyatiga ega bo‘lsangiz, qayerga borgan bo‘lardingiz?
— O‘ylashimcha, elliginchi-oltmishinchi yillarda va ehtimol, yetmishinchi yillarda – ular menga insoniyat tarixidagi eng farovon va qandaydir to‘g‘ri davr bo‘lib tuyuladi. Yoki qayta qurish davrida – ehtimol, postsovet hududi tarixidagi eng jonli va erkin davr. Moskvada bo‘lib, Leningradda, oltmishinchi yillar oxiridagi Toshkentda shahar qanday qurilganini ko‘rishni istardim. Hali, ehtimol, Botu-Lavuar gullab-yashnagan Parijda Modilyani bilan tanishgandirman.
Ayniqsa, Toshkentda niyatning ulug‘vorligini o‘z ko‘zimiz bilan ko‘rishni istardik. Arxitektorlar, loyihachilar, rassomlar, ishchilar – shaharni barpo etish uchun kuch sarflaganlarning barchasi ulkan hurmatga sazovordir. Bu umumiy ish, jamoaviy mehnat natijasi edi.
Agar imkoniyat tug‘ilsa, bunday tiklash ishlarida jon-jon deb ishtirok etgan bo‘lardim.
Stepan Brand Burjar kanali ko‘prigi yonida. Foto: Igor Mazurkevich
— Atrofdagilar g‘alati deyishi mumkin bo‘lgan odatingiz bormi?
— Yaqinda o‘zim haqimdagi fan-faktlar bilan bo‘lishganimizda, men hech qachon taom yetkazib berishga buyurtma bermaganimni aytdim. Men yo uyda ovqat pishiraman, yo oshxonaga yoki qahvaxonaga boraman. Ba’zan odamlar hayron bo‘lishadi. Rostdan ham, agar hozir mendan yetkazib berishni rasmiylashtirishni so‘rashsa, men buni tushunmagan bo‘lardim. Bu borada mening gadjetlarga egalik darajam “buvijon”.
— Doim o‘zingiz bilan olib yuradigan tumoringiz bormi?
— Rossiyadan ketganimdan keyin ikkita o‘yinchoq uychaga ega bo‘ldim. Bittasi Moskvadan, yog‘ochdan yasalgan, tomi o‘tkir uchli, otkritka uchun tirqish ochilgan. Lekin men u yerga otkritka qo‘ymayman – shunchaki u qulaylik hissini yaratadi. Ikkinchisi – sopol, sirlangan bo‘lib, Toshkentda topilgan. Agar buni keng ma’noda tilsimlar deb atash mumkin bo‘lsa, bu ulardir.
— Muvaffaqiyat siz uchun nimani anglatadi?
— Muvaffaqiyat - bu qilayotgan ishingizning samarasini his qilish. Fidoyilik ham.
Siz yaratgan narsa tomoshabinni befarq qoldirmasa, bu muvaffaqiyatdir. Albatta, rasmiy ko‘rinishlar ham bor: ko‘rgazma, ish sotib olish yoki almashish, shunchaki “yoqdi” iborasi – bularning barchasi muvaffaqiyatdir. Sotilgan asarlar orasida eng qimmati yuz dollar atrofida edi - kimdir unchalik ko‘p emas, deb aytishi mumkin, lekin men uchun ham bu muvaffaqiyat. Ba’zi tanishlarim: “Juda arzon”, deyishdi. Lekin hech kim ta’na qilmadi, hamma men bilan birga xursand bo‘ldi.
Muvaffaqiyatda hech qanday sirli narsa bo‘lmasa kerak. Yoki men hali “katta muvaffaqiyat” deb ataladigan narsaga duch kelmadim.
— Ideal kuningiz qanday ko‘rinishga ega – ertalabdan kechgacha?
— Barvaqt turgan ma’qul. Soat nechada – yil fasliga bog‘liq, lekin shartli ravishda soat sakkizda. Garchi har doim ham uddalay olmasam-da, aynan shu narsani hayotimda o‘zgartirishni istardim. Soat sakkizda turish, ertalab biror narsa qilishga ulgurish – keyinchalik kechiktirmaslik, kun bo‘yi bu haqda o‘ylamaslik uchun maishiy ishlardan. Yoki aksincha - hali salqin paytda sayrga chiqib, yangi boshga rasm chizish. Keyin kun o‘tdi, hech narsaga ulgurmadim, deb o‘zingga o‘zing to‘ng‘illamaysan. Do‘stlar bilan ko‘rishish, badiiy bo‘lmagan qism ustida muvaffaqiyatli va ilhom bilan ishlash, qiziqarli narsalarni ko‘rish, kitob o‘qish, yangi tilni (hozir bu gruzin va italyan tillari) o‘rganish hali ham ajoyib.
Ideal kunda shovqin-suron bo‘lmaydi. Umidsizliklar yo‘q. O‘zingizdan norozi bo‘lish hissi yo‘q. Va yana – ijtimoiy tarmoqlarda haddan tashqari yopishib olmaslik yaxshi bo‘lardi.
— Siz uchun jarayon muhimmi yoki natija?
— Unisi ham, bunisi ham. Qaysidir nuqtada ular shunchaki uchrashishadi. Jarayon natijaga aylanadi, natija esa jarayonsiz bo‘lmaydi. Bu xuddi shakl va mazmunni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yishga o‘xshaydi: kimdir mazmun shakllangan shakl, degan edi. Ehtimol, natija rasmiylashtirilgan jarayondir.
Stepan Brand Toshkentdagi Marvarid ("Jemchug") turar joy majmuasida. Foto: Igor Mazurkevich
— Ish tugaganini qanday tushunasiz?
— Chiziqlar yaxshi tutashganda. Kompozitsiya qachon hosil bo‘lgan. Ba’zida hamma narsa bordek tuyuladi, lekin nimadir yetishmaydi – shunda men hayot elementini qo‘shaman: masalan, it, aravachali oila, havo shari. Toki ishda hayot shabadasi paydo bo‘lsin. Vaqtida to‘xtatish muhim – aks holda buzilib qolishi mumkin.
— Asar nashr etilgandan keyin ham rassomga tegishli bo‘ladimi?
— Umuman olganda, yo‘q. Nashrdan so‘ng u ketadi. Garchi ish tugagan bo‘lsa-da, hali sendan butunlay ajralib ketmagan paytlar ham bor. Vaqt o‘tishi bilan u tobora uzoqlashib bormoqda. Garchi, agar eski asarni olsangiz, unga xayolan yana sho‘ng‘ib, qanday va nima bo‘lganini eslashingiz mumkin.
— Bajarilgan ishni qayta ishlashni hech xohlaganmisiz?
— Bo‘lgan. Masalan, kitoblarni tayyorlashda: hamma narsa tayyor, skanerlash uchun borishingiz mumkin va birdan - varaqlaysiz, soya, odamcha, mashina qo‘shmoqchi bo‘lgan bir-ikki joyni ko‘rasiz. Ba’zan tugatib qo‘yaman. Butunlay o‘zgartirib bo‘lmaydi. Boshidan boshlash osonroq.