"Olim va uning xo‘tikchasi" (1978)
Rejissyor: Akmal Akbarxo‘jayev
Davomiyligi: 9 daqiqa 28 soniya
Studiya: "O‘zbekfilm" va "Soyuzmultfilm"
Tili: oxiridagi ruscha qo‘shiqdan tashqari so‘zsiz
"Olim va uning xo‘tikchasi" («Алим и его ослик») multfilmidan kadr
Multfilm quvnoq boshlanadi - musiqa, chiroyli tasvirlar, ammo darhol kadrda zo‘ravonlik paydo bo‘ladi: Olim qamchi bilan xo‘tikchani quvlab, uni don bilan to‘la aravani tortishga majburlashga urinadi. U kambag‘al dehqondan ko‘ra "Tom va Jerri"ning yovuz qahramoniga o‘xshab ko‘rinadi. Xo‘tikcha - kichkina, o‘jar va egasidan aqlliroq - qo‘lga o‘rgatish urinishlaridan osonlikcha qochib qutuladi.
Syujet quvlashmachoq o‘yiniga o‘xshaydi, lekin xalq og‘zaki ijodiga xos va hayotiy axloqqa ega: avval zo‘ravonlik va umidsizlik, keyin esa do‘stlik orqali o‘zgarish. Bir qator muvaffaqiyatsizliklar va haqoratlardan so‘ng (shu jumladan tegirmonchi va uning yordamchisidan), Olim eng shafqatsiz usulda hayvondan qutulishga ahd qilib, chegaraga yetadi. Ammo so‘nggi lahzada hamma narsa o‘zgaradi: ko‘zoynakli ilon paydo bo‘ladi va Olim xo‘tikchani undan qutqaradi.
Shu paytdan boshlab vaziyat yumshaydi: u eshakka g‘amxo‘rlik qiladi, unga suv, yem-xashak keltiradi. Eshak esa buning evaziga uni qizaloq bilan tanishtiradi va qasoskor tegirmonchilardan asraydi. Yakunida to‘rtovlon (ikkita xo‘tikcha, Olim va qiz) "Hayotda hamma narsani ezgulik yengadi" qo‘shig‘i ostida ufq sari yo‘l olishadi.
Nima uchun qayta ko‘rish kerak?
Qahramonning g‘azabdan mehribonlikka o‘tish yo‘li 10 daqiqaga sig‘ishini ko‘rish uchun. Yana - bu hikoyada xo‘tikcha qanday qilib asosiy donishmandga aylanganini tushunish uchun.
"Kambag‘al qizi va nodon shahzoda" (1981)
Rejissyor: Damir Salimov
Davomiyligi: 9 daqiqa 34 soniya
Studiya: "O‘zbekfilm"
Tili: ruscha
"Kambag‘alning qizi va nodon shahzoda" multfilmidan kadr
Boshlang‘ich qism an’anaviy musiqa ohanglari bilan quvnoq va yorqin yangraydi, ammo birinchi kadrdayoq kayfiyat o‘zgaradi: qarshimizda qal’a devori tepasidan qo‘riqchiga kitob uloqtirayotgan, so‘ng qo‘riqchining ustiga sakrab tushib, butun bozor bo‘ylab savdo rastalari orasidan uni minib o‘tayotgan tentak shahzodani ko‘rishimiz. Multfilm to‘satdan Toshkentdagi yo‘l-transport hodisalari xronikasini eslatib yuboradi.
Shahzoda sira o‘qishni xohlamaydi. Podshoh g‘azabda: yarim yilda hech qanday rivojlanish yo‘q. Oqibatda - jazolar va ultimatumlar: olimlarga - yuztadan tayoq, xalqqa - sinovlar. Kim shahzodani 40 kunda savodxon qilsa, uni boylik kutadi. Hech kim uddalay olmasa, shahar vayron qilinadi. Mana shunday davlat-xususiy hamkorlik.
Biroq umid bor: etikdo‘z Maqsudning qizi - aqlli, bilimdon, yulduzlar (osmondagilari, televideniyadagilari emas) bilan tanish va o‘ziga shunchalik ishonganki, shunchaki: "Shahzodani menga olib keling", deydi.
U aql ish tutadi - avval yigitni aldab ko‘ndiradi, so‘ng uning nodonligini masxara qiladi. "Afsus, - deydi u shahzodaga teleskop orqali qarab, - men sizning peshonangizdan aql belgisini izladim, ammo izini ham topolmadim". Qo‘polroqmi? Ha. Samaralimi? Shubhasiz. Qizning ta’sir qiladi: shahzoda itoatkor bo‘lib qoladi, ta’lim esa samarali tus oladi.
Qirq kundan so‘ng u otasining sinovidan a’lo darajada o‘tadi. Saroyda bayram, olimlar mo‘jizaviy tarzda kaltakdan qutulishdi (ularning ko‘rinishidan shunday), ammo shahzodaning o‘zi endi ilgarigidek emas. Ziyofat unga yoqmaydi, hamma narsaga sovuq nafrat bilan qaraydi. Saroy ahli sehrgarlikdan gumonsiraydi. Lekin bu sehr emas bilim edi.
Nima uchun qayta ko‘rib chiqish kerak?
Chunki bu Sharq ertagi tili bilan hikoya qilingan ta’lim haqidagi hajviy masal. Chunki bu yerda ham kulgili, ham qo‘rqinchli voqealarni ko‘rish mumkin - axir bilim va tartibsizlik o‘rtasidagi tanlov ba’zan juda aniq bo‘ladi.
"Sichqonlar malikasi" (1983)
Rejissyor: Irina Krivosheyeva
Davomiyligi: 9 daqiqa 57 soniya
Studiya: "O‘zbekfilm"
Tili: ruscha
"Sichqonlar malikasi" («Царевна мышей») multfilmidan kadr
Multfilm ayolning yurakni tirnab o‘tuvchi qo‘shig‘i bilan boshlanadi - go‘yo u amalga oshmagan orzular uchun yig‘lagayotgandek tuyuladi. Ko‘z oldimizda sahroning manzarasi: o‘tovlar, tuyalar, izg‘irin shamol. Markazda ko‘k ko‘ylak va qizil ro‘mol o‘ragan, yuzi oqarib ketgandek ko‘ringan ayol turibdi. Uning o‘tovi hashamatli bezatilgan, hamma narsa bor, ammo eng muhimi - bolalar kulgisi yo‘q.
Xuddi Injildagi voqealarga o‘xshab, iltijolar natijasida qizaloq solingan beshik paydo bo‘ladi. Ona muhabbatdan aqlini yo‘qotadi: qizidan bir qadam ham uzoqlashmaydi, ro‘zg‘or ishlariga yordam berishga yo‘l qo‘ymaydi, uni dunyodan yashiradi. Qizaloq ko‘z tegishidan qo‘rqib va erkalikda o‘sadi, butun dunyo undan qarzdordek his qiladigan injiq go‘zalga aylanadi.
Kuyovlar birin-ketin kelishadi - har biri avvalgisidan qimmatroq sovg‘alar bilan. Biroq hammasi rad etiladi. Ona munosib juft izlab donishmandlarga murojaat qiladi. Ular tun bo‘yi maslahatlashib, bunday qizga faqat quyosh munosib juft bo‘la oladi, deyishadi. Ammo quyosh oyga yo‘l beradi, oy shamolga, shamol qoyaga. Qoya esa hatto o‘zining ham sichqonlar oldida ojizligidan shikoyat qiladi. Demak, eng qudratli mavjudot - sichqon ekan. Ona sichqonlar podshohining oldiga boradi va u kelinni qabul qiladi. Ona samoviy kuchlarga yolvoradi - qiz sichqonga aylanadi.
Nima uchun qayta ko‘rib chiqish kerak?
Chunki bu psixologik ma’noga ega xalq og‘zaki ijodi: onaning haddan tashqari g‘amxo‘rligi, kibr haqida. Voqealar erta ijtimoiylashuv haqidagi ertakka o‘xshaydi - lekin sahroda, qo‘g‘irchoqlar yordamida, shamolning uvillashi ostida tasvirlangan. Yana bir sabab - hali ham to‘lib-toshgan Orol dengizining mavjlanayotgan to‘lqinlarini ko‘rish imkoniyati.
"Mayin yomg‘ir yog‘adi" (1984)
Rey Bredberi hikoyasi asosida
Rejissyor: Nozim To‘laxo‘jayev
Davomiyligi: 10 daqiqa 28 soniya
Studiya: "O‘zbekfilm"
Tili: ruscha
"Mayin yomg‘ir yog‘adi" («Будет ласковый дождь») multfilmidan kadr
Tashqarida 2026-yil 31-dekabr. Robot bayram dasturxonini bezatadi, ota-onasi, buvi va bolalarning ismlarini aytib, ularni mehmonxonaga chaqiradi. Biroq hech kim kelmaydi. Chunki endi hech kim hayot emas. Oiladan faqat kul qolgan.
Robot hamma narsa tugaganini bilmay, xuddi oddiy kundagidek dastur bo‘yicha harakat qilishda davom etadi. U ishga borish vaqti bo‘lganini aytadi, 2027-yil bilan tabriklaydi, kurka pishiradi. Ammo singan derazadan qush uchib kiradi-yu, hamma narsa izdan chiqadi. Mashina qushdan parol so‘raydi. Javob ololmagach, uni deyarli telbalarcha quvlay boshlaydi.
Ta’qib paytida robot buyumlarni sindiradi, devorlarni buzadi, hamma narsani vayron qiladi. Hatto o‘z "ko‘zlari"ga ham zarar yetkazib, ko‘r bo‘lib qoladi. Quvish portlash bilan yakunlanadi. Hamma narsa barbod bo‘ladi.
Qush kul tepasiga qaytib keladi va tasodifan patefonni ishga tushiradi. Musiqa yangray boshlaydi. Omon qolgan ekranda o‘tmish hayotining kadrlari: quyoshli kun, yam-yashil daraxtlar. Qush go‘yo yo‘q bo‘lib ketgan dunyoga kirib ketmoqchi bo‘lgandek, ekranga uriladi. Shu payt Sara Tisdeylning so‘nggi she’ri - "Mayin yomg‘ir yog‘adi" boshlanadi.
Nima uchun qayta ko‘rib chiqish kerak?
Chunki bu shunchaki multfilm emas, balki o‘n daqiqalik kichik apokalipsis. Chunki 1984-yilda o‘zbek studiyasidan boshqa hech kim yadroviy halokatni bunday shoirona tasvirlashga jur’at etmagan.
"Yuz qop qor" (2008)
Rejissyor: Dmitriy Vlasov
Davomiyligi: 14 daqiqa 57 soniya
Studiya: "O‘zbekfilm"
Tili: ruscha
"Yuz qop qor" («Сто мешков снега») multfilmidan kadr
Multfilm ayyor tarzda boshlanadi: "Bu juda ahmoq podshoh haqidagi hikoya..." - lekin hikoyachi go‘yo o‘zini o‘nglab oladi-da, siyosatga aralashmaslikka qaror qiladi. Yaxshisi, semiz odam haqida. Keyin esa vijdonsiz boy Sultonboy haqida. Shu yerda hammasi oydinlashadi: oldimizda zamonaviy ohangdagi xalq afsonasi turibdi.
Sultonboy xasis va ayyor ish beruvchining klassik timsolidir. Uning yolg‘iz xodimi Said qolgan. Said yil bo‘yi mehnat qiladi, biror vazifadan bosh tortmaydi (bu yerda shaxsiy chegaralarning yo‘qligi nazarda tutilayotgandek). Biroq u ketishini aytishi bilanoq, uni yana bir bajarib bo‘lmaydigan topshiriqqa - o‘rmonga jo‘natishadi.
Said qishda ish haqi so‘raganida, Sultonboy o‘zini nochorga soladi: pul yo‘q, lekin bir qop qor bor. Said beshta so‘raydi. Oxir-oqibat, yuzta qop uchun tilxat olib ketadi va... yozda g‘azab bilan qaytib keladi.
Keyin sahnada kuchli taranglik yuzaga keladi. Said podshohga qorni yuz tangaga sotishga va’da berganini, tilxat esa o‘zida ekanini aytadi. Sultonboy vahimaga tushadi. Shartnomani bajarish kerak. Sultonboy ishni yopish uchun Saidga ikki qop oltin beradi. Ammo - xalq og‘zaki ijodi fantastika emas - qoplar daryoga tushib ketadi. Said yelkasini qisadi: boshi omon qoldi - xudoga shukur.
Nima uchun qayta ko‘rish kerak?
Chunki bu ertak libosidagi ishlab chiqarish dramasidir. Chunki bu yerda ishchi huquqlari, byurokratiya va savdolashish san’ati haqida so‘z boradi. Chunki ba’zida bir qop qor oltin olish uchun yetarli bo‘ladi. Ayniqsa, qo‘lingizda tilxat bo‘lsa.
P.s.: ushbu materialning asosiy illyustratsiyasini sun’iy intellekt Yaponiyaning Ghibli animatsiya studiyasi uslubida yaratib berdi. Ushbu "Mayin yomg‘ir yog‘adi" asari yaxshi voqelikdan olingan bo‘lsa-da, u baribir biroz vahimali bo‘lib chiqdi. Biz ham trendlardan qolmaslikka qaror qildik!