Qisqacha mazmuni

Bu yerda biz qisqacha mazmun bilan tezda tanishishni xohlovchilar uchun material qahramonining asosiy fikrlarini to‘pladik. Intervyuning to‘liq tafsilotlari bilan quyida tanishishingiz mumkin.
Vargunza taxallusi bilan tanilgan Mirshod pomidor sotuvchisidan O‘zbekistonning eng ko‘zga ko‘ringan strit-artistlaridan biriga aylandi. Uning ishonchi komil: san’atkor kambag‘al bo‘lishi shart emas — aksincha, san’at ilhomlantirishi va yangi ufqlarni ochishi kerak. Kulrang fasadlar o‘rniga — murallar, g‘amgin sukunat o‘rniga — hatto bolaga ham tushunarli bo‘lgan ko‘cha ovozi.
Vargunza graffitini qonuniylashtirish tarafdori bo‘lib, tashlandiq devorlarni ro‘yxatga olish va qorong‘u hovlilarni ochiq san’at galereyalariga aylantirish g‘oyasini ilgari suradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, muammo tomoshabinlarda emas, balki rassomlarda: ba’zilar o‘z qobig‘iga o‘ralib qoladi, boshqalari esa osmonga "uchadi". Odamlar orasida bo‘lish, ular bilan tengma-tent gaplashish, tortishuvlardan qo‘rqmaslik kerak. Chunki graffiti "layklar"ni emas, balki mavjudlikni anglatadi.

Intervyuning video versiyasi

Biz ushbu variantni video tomosha qilishni va tinglashni afzal ko‘radiganlar uchun tayyorladik.

To‘liq versiyasi

Bu yerda biz diqqat bilan o‘qish uchun intervyuning to‘liq variantini taqdim etamiz.
—  Siz san’atning judayam o‘ziga xos yo‘nalishida ijod qilasiz, san’atga kirib kelishingiz qanday bo‘lgan?
—  San’atga kirishdan oldin juda uzoq va mashaqqatli yo‘lni bosib o‘tganman. Qisqacha biografiyamni aytib beraman: 1999-yil Varganza shaharchasida tug‘ilganman, taxallusim kelib chiqishi ham o‘sha shaharchaning nomidan. Keyin biz uzoq muddatga Sankt-Peterburgga ko‘chib ketganmiz (yoshligimdan asosiy ikkita qiziqishim bor edi, birinchisi arxitektura, ikkinchisi tasviriy san’at).
U yerda bu ikki yo‘nalish judayam rivojlangan ayniqsa dunyodagi eng go‘zal arxitektura hisoblanadi va tasviriy san’atdagi eng kuchli, iste’dodli rassomlar ham aynan Sankt-Peterburgda ish faoliyatini olib boradi.  Qiziqishim yildan yilga oshib boravergan. 
Lekin 2010-yilda O‘zbekistonga ko‘chib kelishga majbur bo‘lganmiz va O‘zbekistonga ko‘chib kelgandan keyin aynan arxitektura va tasviriy san’atda qanchalik orqada qolib ketayotganimizni ko‘rib ozgina shokka tushib qolganman. Lekin keyinchalik tushundimki, aksincha bu menga ko‘p eshiklarni ochar ekan. Rivojlanmagan va rivojlantirish uchun katta, butun davlat bor. Men qandaydir O‘zbekistonda shu yo‘nalishlarni rivojlantirish qo‘limdan keladi deb o‘ylaganman lekin hayot ozgina achchiqroq bo‘larkan.
Rassom Vargunza. Intervyudan kadr
Arxitektura yoki tasviriy san’at bilan shug‘ullanishni o‘rniga bozorga chiqib pomidor sotishga majbur bo‘lganman. 5 yil bozorda optom pomidor sotganman. Lekin qiyinchiliklarga qaramasdan bozor menga juda ham ko‘p narsani o‘rgatdi, menimcha bozorsiz hozir bu yerda o‘tirmasdim, chunki bozorda kommunikatsiyani o‘rganasiz, muomala, muhokamalar yoki qanaqadir diplomatiyani yaxshi o‘rganasiz-da.  O‘zimni qanaqadir taqdim qilish qobiliyatini o‘rgandim, xaridor bilan gaplashish, o‘z mahsulotini sotishni bilish kabi asosiy zarur qobiliyatlar bozorda paydo bo‘ldi menda. Bu asosan san’at yo‘nalishida balki institutda o‘qishimda ham yordam berdi. 
Xullas shu bilan bozorda ozgina pul yiqqanimdan keyin arxitektura yo‘nalishiga o‘qishga kirganman, bu yerda rejalarim juda katta edi, uch yil ishlaganman ham bu yo‘nalishda — arxitektura kompaniyasida, lekin ketganman.  Keyinchalik bildim, O‘zbekiston arxitekturasini rivojlantirish uchun juda ham katta mehnat qilish kerak, ko‘p narsaga chidash kerak, ko‘p narsaga ko‘z yumish kerak, qaysidir joylarda ramkaga tiqilib qolish kerak va bu menga to‘g‘ri kelmasdi. 
Uch yil ichida sovib qolishga ulgurdim, chunki arxitekturada baribir qanchalik kreativlik qilmang u narsani qabul qiladigan, tasdiqlaydigan odamlarning arxitekturada umuman tushunchasi yo‘q. Hammasi ham emas, ammo bor shunaqalar.
Hozir shunaqa davrda yashayapmizki, O‘zbekiston juda ham tez rivojlanayotgan payt: juda ham ko‘p investitsiyalar, xalqaro har xil kelishuvlar, boshqa davlatlar bilan xalqaro aloqalar rivojlanyapti va har bir investor davlatlarning ham o‘zining qanaqadir normalari bor va ular nima xohlasa o‘shani qilib berishga majbursiz, o‘zingizdan nimadir “velosiped o‘ylab topolmaysiz”. 
Arxitekturadan chiqib ketganman, baribir nima bilandir shug‘ullanishim kerak edi chiqib ketganimdan keyin, kakraz institut paytida kontraktlarimni yopish uchun qanaqadir o‘qish xarajatlarini qoplash uchun bezatuvchi bo‘lib ishlaganman, har xil restoranlarga, o‘quv markazlarga devorlarga rasm chizib berib, o‘sha orqali pul topganman.  Menda qandaydir mijozlar bazasi bo‘lgani uchun shu yo‘nalishda hozir boraveraman keyinchalik o‘zimni qayerdadir toparman deb o‘yladim. 
Lekin arxitekturada qiziqishim butunlay so‘nmagani uchun qandaydir shakllar bilan ishlagim kelardi, har xil ommaviy joylarni bezatish va shaharga qandaydir go‘zallik kiritish niyatim so‘nmadi. O‘shaning uchun graffiti, strit-art aynan menga to‘g‘ri keladi deb o‘yladim. O‘shandan beri graffitining ichidaman.
— Strit-art bu nima? 
— Strit-art bu san’atdagi yangi janr desa bo‘ladi. Bu ko‘cha san’ati, u juda ham ko‘p yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: graffiti, mural yana installyatsiyalar va yana qandaydir yo‘nalishlar bor ichida. Strit-art men uchun keskinlik haqida, bu kayfiyat haqida xalqni nima xursand qilayotgani nima xafa qilayotganini ko‘rsatadigan san’at yo‘nalishi. Strit-art keskin bo‘lishi agressiya mavjud bo‘lishi mumkin ba’zida. Lekin strit-art bu shaharni jonlantiradigan san’at turi.
— Strit-artda har xil yo‘nalish va texnikalar bor, ular haqida tushuncha bera olasizmi? 
— Texnikalar haqida gapiradigan bo‘lsa, birinchisi bu “tegging” ya’ni teg (imzo) qilish, bu rassom o‘z taxallusini qoldirib ketadigan uslub, bu har bir graffiti rassom uchun boshlang‘ich nuqta desak bo‘ladi, chunki rassom o‘z avtografini qoldirib ketgandan so‘nggina bu janrga to‘g‘ri chuqurroq kirib boradi. Bu eng birinchi va eng oddiy usuli. Teglash hammaning qo‘lidan keladi, u rassom bo‘lishi, qayerdadir o‘qigan bo‘lishi shart emas. 
Keyingi uslub bu throw-up (tezkor shakl), bu sal qiyinroq uslub, unda oddiy shakllar, rangli shriftlar va qanaqadir yozuvlar, chaqiriqlar bo‘lishi mumkin.
Keyingi uslub bu – Wildstyle. Wild bu yozuvlarni qadab qo‘yish yoki shifrlash, chaqiriqlarni yashirish, chunki graffiti bu ko‘proq bu jarayon haqida bo‘lgani, noqonuniy yo‘nalish bo‘lgani uchun agar rassom nimadirga chorlayotgan bo‘lsa bu qanaqadir yashirib, o‘zini bildirmasdan shifrlab, kompozitsiya yaratish mumkin. 
Keyin yana bombing bor, bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri noqonuniy yo‘nalish hisoblanadi. Bombing menimcha agressiv yo‘nalish: birinchidan, u noqonuniy yo‘nalish, ikkinchidan hajm katta. Agar poyezd vagonini oladigan bo‘lsak, [bizda, O‘zbekistonda bombing yo‘q] bilmayman qanaqadir davlat obyektlariga, transportlariga sal hurmat borda bizda, bombing aynan vandalizm yo‘nalish menimcha.
Keyin strit-art yo‘nalishini oladigan bo‘lsak u yoqda qisqacha qilib aytsam, mural bu qonuniy va katta rasmlardir. Mural ko‘pincha davlat bilan, xalq bilan kelishilgan holatda yaratiladi va ko‘pincha devorni to‘liq qamrab oladi graffitidan farqli ravishda.
— Bilamizki, shahar bo‘ylab graffitilar ko‘pincha bo‘yab tashlanadi yoki yo‘q qilinadi. Bu ish buffing deyiladi va  davlat tomonidan o‘tkaziladi. Siz ko‘proq buffing haqida gapirib berolasizmi, u nima uchun kerak?
— Baffing haqida neytral fikr bildirishga harakat qilaman, chunki mening o‘z fikrim buffing haqida judayam keskin, keyinroq aytaman nimaga ekanini. Baffing o‘chirib tashlash deya tarjima qilinadi. U ko‘chalarga vandalizm yoki qanaqadir haqoratli so‘zlar yozib ketilgan bo‘lsa ularni o‘chirib tashlash, shuningdek qanaqadir provokatsion har xil chaqiriqlar, madaniyatga, senzuraga to‘g‘ri kelmaydigan har xil rasmlar chizilgan bo‘lsa ularni yo‘q qilish uchun chora. Baffing faqat negativ chora emas, misol uchun qanaqadir eskirgan murallar bor, ularni ham o‘chirib yangidan qilish uchun buffing olib boriladi.
— Aytishimiz mumkin, avvalgi yillarda Inkuzart tomonidan chizilgan graffitilarning davlar tomonidan bo‘yab yoki to‘g‘rilab ketilishi: masalan, Oksana Chusovitinaning g‘alabasi haqida chizilgan grafitining ustidan yubka kiygizilib qo‘yilgani, bular baribir senzura deymiz. Bular qonuniymi yoki graffiti rassomga nisbatan bu noto‘g‘ri emasmi?
—  Ikkita lager bor graffiti communitiy va davlat organlari buffingni olib boradigan. Ularni bu boradagi fikri judayam farqlanadi.
Graffiti rassomlar uchun bu qandaydir keskin chora, senzura deb hisoblansa, tepada o‘tiradigan, buffing olib boradigan odamlar bunaqa hisoblamaydi, qanaqadir muvozanatni saqlab qolish uchun olib boriladi deb hisoblaydi.
Inkuzartni aynan mana shu murali to‘g‘rilangani haqida gapiradigan bo‘lsak, kimdir "xalq noto‘g‘ri tushunishi mumkin, mentalitetga to‘g‘ri kelmaydi" degan fikrga kelgan va "kelinglar yubka kiygizaylik" degan va shu maqsadda baffing olib borilgan.
— Shahar bo‘ylab uylarning ustida har xil murallarni ko‘ryapmiz, judayam sifatsiz, davlat tomonidan chizilgan bo‘lsa-da ish juda yuzaki olib borilgan, chizilgan rasmlar judayam xunuk, monumental rassomlar tomonidan emas balki katta hajmda qanday ishlashni bilmaydigan insonlar tomonidan chizilganga o‘xshaydi. Bularni professional rassomlarga bergan yaxshimi yoki yoki murallarni graffiti rassomlar o‘zlari istagan holda chizishini maslahat berardingiz?
— Bu aslida murallarni professional rassomlarga topshirgani uchun kelib chiqqan muammo, chunki aytib o‘tdim graffitidan qonuniy taraflama muammolar mavjud, ulardan biri qonuniy joy yo‘qligi, o‘shaning uchun aynan mural yasaydigan yoki graffiti chizadigan rassomlar yashirin tarzda, noqonuniy tarzda chizishyapti, ularning o‘zi ham boshqa rassomlarga o‘rgata olmaydi va bilganlarini bo‘lishishi qiyin, chunki ularni hech kim bilmaydi, taniqlimas. Taniqli  rassomlar esa umuman boshqa yo‘nalishda ishlaydi.
Muralning o‘zini qonun qoidalari bor, unda stilizatsiya shart, davlat tomonidan qanaqadir buyurtma tushadigan bo‘lsa ular misol uchun butun umr hostda chizgan rassomni olib, unga katta devorni beradi. Rassom bo‘lsa hostda qanday chizgan bo‘lsa shunday chizadi. Bu narsa hostda chiroyli ko‘rinishi mumkin, ammo muralda qo‘rqitishi mumkin odamni. Chunki ko‘chada katta shahar muhitiga to‘g‘ri kelmaydi. Muzeyda chiroyli ko‘rinishi mumkin lekin shaharga emas.
Shuning uchun muralni aynan graffiti rassomlarga, monumentalizm yo‘nalishida o‘qigan rassomlarga va professional muralchilar yoki havaskorlarga berish mumkin. Rassomga katta devorni berib bo‘lmaydi deb o‘ylayman.
— Public-art va strit-artning orasida qanday farq bor?
— Bu ikkisi juda o‘xshash bo‘lgani bilan orasida juda katta farq bor. Birinchisi, public-art bu rasmiy san’at turi, strit-art esa ko‘pincha erkinlik, impulsivlik haqida va noqonuniylik haqida. Ularning maqsadi har xil, Bu ko‘pincha erkinlik haqida, impulsivlik va noqonuniylik. Har doim ham emas lekin ko‘pincha noqonuniylik. Ularning maqsadi har xil, jamiyat konteksti har xil va public-art maqsadi atrof-muhitni bezash, jozibador qilish, strit-art esa ko‘pincha kayfiyat bilan bo‘lishish: rassomning o‘z kayfiyati bo‘lishi mumkin, xalq kayfiyati bo‘lishi mumkin. 
Kontekst haqida, public-artni odam bilan taqqoslaydigan bo‘lsak, bu qanaqadir kostyum-shimda yuradigan, qanaqadir bankda ishlaydigan odam yoki o‘qituvchi, professor, strit-art yoki graffiti bu sizning eng yaqin o‘rtog‘ingiz. Public-art sizga adabiy tilda nimanidir tushuntirib berishga harakat qiladi, strit-art esa sizni o‘rtog‘ingiz bo‘lgani uchun rang-barang kompozitsiyalar bilan sizni aldaydi yoki xursand qilishi mumkin, yoki achchiq haqiqatni yuzingizga solishi mumkin.
— Sovet davrida qurilgan ko‘p qavatli uylarning ustida mozaikalar ko‘rishimiz mumkin va murallar. Hozirgi paytda qurilayotgan ko‘p qavatli uylarda ko‘proq murallar. Ko‘p insonlar murallar va graffiti orasidagi farqni bilmaydi.
— Odamlar mural bilan graffitining farqiga bormasligining sababi aynan mural shaharda graffitidan ko‘ra ko‘proq, chunki ular qonuniy, davlat tomonidan buyurtma qilingan va qanaqadir maqsadni o‘z ichiga oladi. Graffiti hamma ko‘radigan joylarda bo‘lmaydi, asosan yashirin joylarda, ko‘proq temir yo‘llar oldida, odamlar yurmaydigan joylarda bo‘ladi.
Mural esa aksincha, u hamma ko‘radigan joylarda, 9-12 qavatli uylarning fasadida  bo‘lishi kerak.  Hamma ko‘rishi kerak uni, agar mural fasadida chizilgan kompozitsiya hamma-hammaga tanish shakllar bu portret bo‘lishi mumkin, illyustratsiya bo‘lishi mumkin yoki qanaqadir reklama bo‘lishi mumkin. Graffiti bu ko‘pincha provokatsion bo‘lishi mumkin, yoki shunchaki rang-barang, tushunarsiz chiziqlar bo‘lishi mumkin.
Ularning farqi shunda. Texnikada ham farqi bor, mural texnika tomondan ham hajm tomondan ham murakkabroq, mural ko‘pincha fasadni qamrab oladi, graffiti unaqa bo‘lmaydi, u chala chizilgan bo‘lishi mumkin, devorni yarmiga chizilgan bo‘lishi mumkin.
— Sizningcha graffitiga davlat pul ajratishi kerakmi, maqsad va vazifalariga to‘g‘ri kelmaydi o‘ylab qarasak, maqsad va vazifalariga to‘g‘ri kelmaydi. Lekin shu bilan uni ommalashtirsa bo‘ladimi?
— Graffitining rivojlanishi uchun davlat tomonidan pul ajratilishi kerak emas deb o‘ylayman, uni rivojlantirishning boshqa yo‘llari, boshqa yechimlari bor. Masalan, devorlarni qonuniylashtirish. Qandaydir qonun joylar bo‘lsa, graffiti rassomlar kelib, chizib, taniltirib, rivojlanib ketgandan keyin homiylardan yoki internetga har xil rasmlarning nusxalarini joylashtirib, NFT orqali ishlasa bo‘ladi va boshqa pul ishlash usullari bor.
Lekin davlat pul ajratishi kerakmas, agar shunaqa bo‘lsa rassom ramkaga tiqilib qoladi-da, boshqa san’at turlaridan farqi qolmaydi. Chunki boshqa san’at turlaridan ko‘ra aynan graffiti eng erkin san’at turi, chunki baribir boshqa san’at vakillari aytishi mumkin, o‘z hissiyotlarini, nima qiynayotgani, qanaqadir muammolarini lekin baribir maqsad o‘zini taniltirish, pul ishlash kartinani sotish bo‘lgani uchun qaysidir joyda ramkaga kirib qolgan bo‘ladi rassom.
Graffitida erkin bo‘lgani uchun rassom kimligini yashiradi, o‘zini tanishtirmaydi, bu noqonuniy, kimgadir aytadigan bo‘lsa, kimdir biladigan bo‘lsa kim chizganini unga 100 foiz qanday jarima solinadi yoki boshqa narsa. Shuning uchun hozirda graffiti rassom hozircha yagona erkin rassom.

Bundan tashqari, Mirshod bizning Rabochiy Bag loyihamizda ham chiqqan:

— Bilamizki, Markaziy Osiyoda strit-art yoki graffit daromad olib keluvchi yo‘nalish emas, siz graffitida yoki boshqa san’at turlarida va sohalarda daromad topish bo‘yicha maslahatlaringiz bormi?
— To‘g‘ri O‘rta Osiyoda bu hali yangi janr bo‘lgani uchun, endi juda ham yangi emas, chunki mural ham bo‘lgan, mozaika bo‘lgan (hozir Toshkent Ginnesning rekordlar kitobida turibdi mozaika bo‘yicha). Baribir ham tushunadigan odam kam bo‘lgani uchun O‘rta Osiyoda bu foyda keltiradigan yo‘nalishlardan biri hisoblanmaydi.
Yechimlardan biri G‘arbiy tajriba bor, Yevropa davlatlari tajribalari bor, ulardan nimanidirni olib o‘zimizda qo‘llasak qanaqadir rivojlanish bo‘kladi. Misol uchun, Yevropada qonuniy maydonlar bor graffiti uchun, kimdir graffiti festival qilmoqchi bo‘lsa hech kimdan ruxsat olish kerak emas u yerda, shunchaki kelasiz, rasm chizasiz sizga hech kim tegmaydi, hech kik qo‘lingizni orqaga qilib militsiyaxonaga olib borib jarima solmaydi sizga. Xullas qo‘rquv yo‘q ularda, qobilyatlarni ham rivojlantiradi va pulga aylantirsa bo‘ladi bu narsani.
Aynan qanday qilib desak men hozir populiziyatsiya, monitizatsiya qilish bo‘yicha loyiha tuzyapman aynan graffiti yo‘nalishida. Birinchi o‘rinda Toshkent bo‘ylab qandaydir yomon fasadlar bor, judayam yomon holatda turgan fasadlar bor, uni bo‘yasangiz tepadagi g‘isht noto‘g‘ri qo‘yilgani uchun yomg‘ir tegadi va qancha bo‘yamang yuvib tashlaydi devorni. Fasad boshida qanday achinarli  holatda bo‘sa, oxirida ham shunday qolib ketyapti. Eng yaxshi yechim o‘sha fasadlarga street-art, mural yoki graffiti chizsa qanaqadir san’at asari bo‘lsa o‘sha hududdagilarni kayfiyatini ko‘taradi.
Chunki u yerda hozir soat 9 dan keyin u yerdan o‘tishga qo‘rqasiz. Menimcha qanaqadir Hitchkok kelib kino olsa bo‘ladi, qo‘rqinchli kinolar olsa bo‘ladi. Xullas shunaqa devorlarni katolizatsiya qilyapman, rasmga olib, razmerini o‘lchab katta katolog qilyapman. O‘zbekistondagi qaysi devorlarda graffiti chizilsa yaxshi bo‘lardi degan.
Sababi, yerosti yo‘llarimiz bor judayam qo‘rqasiz, axlat tashlaydi ayrim odamlar. Graffiti yki strit-art chizilgan joylarga axlat tashlanmaydi. Bu narsani oldindan gaplashib o‘tgandik.
O‘shaning uchun, mana shunaqa joylarni katalog qilgandan so‘ng, qaysidir tashkilotlar orqali yordam berishga rozi qilsak, oxirida katolizatsiya qilib bo‘lgandan so‘ng ko‘maklashishga rozi bo‘ladigan tashkilotlar orqali bu narsani hokimiyatga olib chiqmoqchimiz va qonuniy ruxsatnoma olmoqchimiz devorga chizishga.
Unga, birinchidan, Toshkentning tashqi qiyofasini yaxshi tomonga o‘zgartirsa bo‘ladi, ikkinchidan qanaqadir muammolarni: oiladagi zo‘ravonlik, narkotik, ekologik muammolarni, ijtimoiy muammolarni graffiti yoki strit-art orqali ko‘rsatish, odamlarga yetkazish juda ham oson. Rasmni yosh bola ham tushunadi-da, ikki yoshli bola alifboni bilishi shart emas, karra jadvalini yodlagan bo‘lishi shartmas, shundoq  devorni ko‘radida, “voy bu yer sayyoramiz-ku, nima bo‘lyapti, nega oqib ketyapti u, nega yonyapti” degin savollar tug‘ilishi mumkin.
Shuning uchun qonuniy devor bo‘lgandan so‘ng rassomlar har xil xususiy bizneslar bilan hamkorlik qilsa bo‘ladi. Ulargayam juda qiziq, masalan mozaikalar ochildi-da, mozaikalarning hammasini hozir yoritganimizdan keyin brendlar juda ham zarar ko‘rdi, sababi ularning reklama plakatlari yechib tashlandi. Ular bundan zarar ko‘rdi, chunki ruxsatnoma olgan, ijara puli to‘lagan, boshqa xarajatlar qilishgan.
Hozir menimcha, tushunib turibmizki brendlarning tashqi reklamasini hech bo‘lmasa 20 foizini yoki 10 foizni graffiti yoki strit-art bilan kolobratsiya qilsak, ham shahar bundan foyda topadi, ham brend ham rassomlar foyda topadi. Shunaqa yechimlar orqali graffiti, strit-art barqarorligi ushlab qolishimiz mumkin. O‘zbekistondan boshlasak boshqa Markaziy Osiyo davlatlarga ham yetib boradi sekin-sekin.
— O‘zingizning eng muhim va yaxshi ko‘rgan ishlaringiz haqida gapirib berolasizmi?
— Men uchun eng muhim bo‘lgan ishlarimdan biri, bu Qoraqalpog‘istondagi mayoqni chizganmiz, menimcha u qurigan Orol dengizida joylashgan. Mayoq qachondir ishlagan u yerda. Biz uni bo‘yaganimizdan keyin odamlarga qandaydir umid bag‘ishladi deb o‘ylayman.
Orol qurigandan so‘ng stressli holat mavjud deb o‘ylayman Mo‘ynoqda. O‘ylaymanmas, men borganman, ko‘rganman odamlar qanday yashayapti, qanaqa kayfiyat mavjud u yerda va tushirilgan mayoq ozgina umid belgisi bo‘ladi deb o‘ylayman ularga. 
Yana muhim ishlarimdan biri “Shahidlar xotirasi” maydonida chizgan jadidlarimiz, menimcha. Ularning portretlari orqali oddiy aholini jadidlar bilan tanishtirish, kimdir tanimaydigan bo‘la, yosh bolalarni tanishtirib, bu boradagi savodxonligini rasm orqali ozgina ko‘tarish edi. Va u rasm xalqaro konferensiya bilan birgalikda qilingan, konferensiya vaqtida qilingan.
Uyimdagi yoqadi, o‘z uyim, o‘z atmosferam, yaxshi ko‘radigan rangim. Uyda qandaydir atmosfera yaratishga harakat qilganman.
Yana bir muhim ishlarimdan birini graffiti festivalida chizganman, u yerda lekin, juda ham ko‘p qiyinchiliklarga duch kelganman.
— O‘zbekistonda strit-art rassomlar qanday muammolarga duch kelmoqda?
—  O‘zbekistonda strit-art endi-endi rivojlanayotgani uchun ko‘p rassomlar g‘arbiy uslublarda yoki Yevropa uslublarida hozircha ijod qilishmoqda. O‘zbekiston graffitisi janri yo‘q, ayniqsa katta avlod tomonidan bu narsa “madaniyatga hurmatsizlik” deb qaraladi. Bu qonuniy joylar yo‘qligi uchun rassomlar yashirin tarzda ijod qilishga majbur, o‘zini tanita olmaydi va qo‘rquv bor: “Ertaga meni kimdir jarimaga solishi mumkin” deb.
Yana bir muammolardan biri bu qo‘llab-quvvatlash yo‘qligi, hozircha O‘zbekistonda baribir san’atning boshqa turlari ustunlik qilmoqda. Strit-art hattoki rassomlar tomonidan qabul qilinmaydi, “biz rassom sizlar rassom emas, havaskorsizlar” deyishadi. Bir tomondan balki to‘g‘ri bo‘lishi mumkin ularning fikri, chunki bu hali yangi janr, endi-endi rivojlanyapti, yaqindagina kirib keldi.
Keyin strit-artni O‘zbekistonda tanitish uchun forum yoki festivallar yo‘qligi. Menimcha, agar ko‘proq festivallar bo‘lsa, mahorat darslari bo‘lsa, bilasizmi strit-art rassomlari kam juda, yangi bilimlar kirib kelishi uchun qanaqadir bilimlar yo‘q O‘zbekistonda. Qayerdan o‘rganishni qayerdan bilim olishni bilmaydi rassom.
— Graffiti va vandalizmning orasida qanday farq bor?
—  Graffiti — bu san’at, vandalizm — bu vayronkorlik.
Graffiti bu chiroyli shakllar bilan shaharni bezash o‘z izini qoldirish va estetikaviy, konsepsiyaviy iz qoldirish. Vandalizm bu ko‘pincha ijtimoiy mulkka zarar yetkazish va buzishga qaratilgan ijtimoiy harakat.
— O‘zbekistondagi graffiti rassomlarni sanab berolasizmi?
—  O‘zbekistonda judayam kam, eng mashhur bu Inkuzart, 2020-yilda faoliyatini boshlagan, lekin qanaqadir oddiy uslublardan foydalangan holda xalq kayfiyatini ko‘rsatib berolgani uchun odamlarga juda yoqdi va tanilib ketdi deb o‘ylayman.
Undan tashqari yana bir nechta san’atkorlar bor, Nadejda Rixsiyeva, u birinchi oformeleniya bilan shug‘ullanishni boshlagan va hozir strit-art yo‘nalishida faoliyatini yurityapti.
Keyin Andrey degan bola bor u O‘zbekistonda menimcha birinchi bo‘lib reklama bilan graffitini bog‘lab ko‘rsatib berdi, boshlab berdi. Bahodir Jalolov bizning "отец основател" desak bo‘ladi.
Bahodir Jalolov chunki bizdan ancha oldin faoliyatini yuritib, strit-art, mural yo‘nalishidan katta-katta masshtabli ishlari bor. Nafaqat O‘zbekistonda balki Hindistonda boshqa davlatlarda ish yuritib, bu narsani O‘zbekistonda ommalashtirdi deb o‘ylayman. 

Bahodir Jalol bilan intervyuni YouTube kanalimizda tomosha qiling:

Keyin boshqa rasomlarni bilmayman, deyarli yo‘q. Graffitini rivojlantirish kerak ko‘proq rassomlar paydo bo‘lishi uchun. Lekin bilaman yaqin besh yilda agar graffiti yo‘nalishi yaxshi rivojlansa juda ham ko‘p iqtidorli rassomlar paydo bo‘ladi.
— Shaharning estetik ko‘rinishini to‘g‘irlash uchun birinchi me’yoriy hujjat bo‘lib shaharning dizayn kodi 2024-yilning dekabr oyida qabul qilindi. Sizningcha, yorqin graffitilar shaharning dizaynini buzmaydimi?
— Qanday graffiti ekaniga bog‘liq. Qayerda joylashganiga bog‘liq. Agar biz graffiti rivojlanishi uchun qandaydir harakatlarni boshlaydigan bo‘lsak, bitta ikkita qonun qoidalarga rioya qilishimiz kerak, o‘shanda strit-art, mural buzmaydi aksincha shaharning dizayn kodini to‘ldirishi mumkin.
Birinchisi, shaharning markazida joylashgan graffitilarning qonun-qoidasi bo‘lishi kerak, qanaqa stilistikada, qanaqa ranglarni ishlatish kerak, arxitekturaviy har xil shaharning arxitekturasini hisobga olgan holda qanaqadir kompozitsiya yaratish kerak rassom deb o‘ylayman. Agar qandaydir qadimiy binolar turgan joyda rasm chizadigan bo‘lsa ranglarni inobatga olishi kerak, o‘sha tumanga bog‘liq naqshlar yoki argumentlar bo‘lishi mumkin, xalq qahramonlarini ishlatgan holda kompozitsiya yaratish mumkin, o‘shanda bu konsepsiyadan uzoqlashmaymiz.
Agar judayam erkin ijod qiladigan bo‘lsa rassom, bu ishlar shahardan chetroqda joylashgan bo‘lishi kerak, temiryo‘l atrofi, shahar chizig‘idan tashqarida yer osti yo‘llarida bo‘lishi mumkin.
— Mamlakat taraqqiyoti uchun yoki yoshlarning dunyoqarashini kengaytirish uchun graffiti yordam beradimi?
— Graffiti odamlarning dunyoqarashini o‘zgartirishi mumkin, bu 100 foiz fakt, jadidlar muralini ham misol tariqasida keltiradigan bo‘lsak, biz chizgan internetga joylandi, tarqaldi, izohlarni o‘qiysiz-da, shunda odamlar “nega bularni chizdingiz, kim bular” degan savollarni beradi, boshqa odamlar esa erinmasdan ularga odamlar tushuntirib boryapti, bu jadidlar deb.
Shuning uchun graffiti orqali turli xil mavzularni ko‘tara olasiz, tarixni, ilm-fanni aytib berishingiz mumkin. Bu rassomga bog‘liq, u xohlagan narsasini odamlarga yetkazishi mumkin. Ijtimoiy-siyosiy mavzular trendda, odamlar judayam yaxshi ko‘radi bunaqa mavzularni.
— Hayotdagi moliyaviy muammolardan kechish uchun eski qarashlardan voz kechish kerakmi, “rassomning hayoti og‘ir bo‘lishi kerak” yoki “och qolishi kerak rassom” degan tushunchalarga qanday qaraysiz?
— Ha bunaqa stereotip bor, rassom och bo‘lishi kerak, rassom kambag‘al bo‘lishi kerak degan.
Rassom ijodga kirib keldimi, u demak allaqachon qiyinchilik ko‘rib bo‘lgan, endi u och qolishga majbur emas, pul ishlash kerak, rasm chizish kerak, boshqa yangi-yangi avlodni ham ilhomlantirish uchun. Odamlar ko‘rish kerakda, havasi kelishi kerak.
“Voy, voy rassom bo‘lmagin, ochlikdan o‘lasan-ku” deb emas, aksincha “bolam mani katta bo‘lganingda mana shunaqa rassom bo‘lsang bo‘ladi qara Jipda yuribdi, limuzinda yuribdi, televizorda ko‘rsatyapti mana bu bolani” deb. Chiroyli obraz bo‘lishi kerak rassomda fikrim shu.
— Sizningcha, zamonaviy san’atning bunday turlari rivojlanishi uchun mas’uliyatni qanday tashkilotlar o‘z zimmasiga olishi kerak?
—  Tashkilotlar, birinchidan, bu hokimiyat. Hokimiyat yordam berishi kerak, ruxsat berishi kerak, qiziqishi bo‘lishi kerak.
Keyin yana har xil o‘quv muassasalari: institut, maktablarda har xil mahorat darslari o‘tkazilsa menimcha bu yo‘nalishga qiziqish yanada ko‘payadi. Va “madaniyatimizga to‘g‘ri kelmaydi”, “bekorchilikdan paydo bo‘lgan san’at” degan adashmovchiliklar paydo bo‘lmaydi.
Keyin brendlar, festivallarda ham graffiti yo‘nalishini interaktivlardan biri deb qo‘ysa u yoqda ham ommalashadi. Chunki festivallarda san’at odamlari, san’atga qiziquvchi odamlar juda ko‘p. ko‘pchilik musiqada bo‘lsa ham muhimi san’atdamisiz, demak ijodning boshqa yo‘nalishlari ham sizni qiziqtira boshlaydi.
Keyin biznes va brendlar o‘z zimmasiga olishi kerak bu narsani, rassomlar bilan hamkorlik qilib, o‘zini mahsulotlarini reklama qilib, qaysidir joylarni moliyalashtirishi mumkin rassom pul ishlab. Xullas o‘zining reputatsiyasini ko‘tarsa bo‘ladi. Mana shunaqa aktivlar orqali, menimcha shu boshqa yo‘q.
— Ko‘pchilik tasviriy san’atni yuksak, balandparvoz narsa, oddiy xalq uchun begona deb hisoblaydi. Masalan, siz qishloqda tug‘ilgansiz bozorda ishlagansiz, lekin shunda ham sizning san’atga qiziqishingiz so‘nmagan, qolganlarga qanday maslahat berardingiz?
— Bu muammoning sababi aynan rassomlarda. Rassom ijodni boshlab, karyerasiz o‘sib borgan sari ikkita lagerdan birini tanlaydi: birinchisi bu o‘zini qanaqadir jinniga o‘xshatish (rassom qandaydir men boshqachaman, boshqalar qatori fikrlamayman, boshqa dunyoda yashayman degan tushunchaga ega bo‘ladi-da uyiga, xonasiga bekinib oladi, odamlardan jamiyatdan bekinadi, to‘ylarga, choyxonalarga bormay qo‘yadi, xullas san’ati bilan hech kimni tanishtirmaydi).
Ikkinchi lager bu elita lager, yulduzlik kasalligi (yulduzlik kasaliga chalinadi-da eski tanishlarini mensimasdan, men uje millionlar topyapman bu yo‘nalish orqasidan deydi).
Xullas, bu yo‘nalishni tushunmaydigan odamlar uchun keyinchalik ham tushunarsiz bo‘lib qolaveradi. Chunki biri uyiga bekinib olgan, biri osmonda uchib yuribdi, kimdan maslahat so‘rashni bilishmaydi. Rassom baribir o‘zini yo‘qotib qo‘yishi kerak emas, jamiyatning bir qismi bo‘lib qolishi kerak oxirigacha.
Maslahatim, kimningdir qachon bu odam menga yangi qonun yaratib berarkan, qachon ish taklif qilarkan deb og‘ziga qarab o‘tirmasdan o‘rninglardan turib, ishlashni boshlanglar, yoqyaptimi shu yo‘nalish, boshlanglar, chanqoq bo‘linglar va och bo‘linglar, bo‘ldi.

Yana o'qing: