Art-hamkorlik (art-kollaboratsiya), katta ehtimol, san’at bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan. Rassomlar barcha zamonlarda ham ibodatxonalarning devorlarini, boy zodagonlarning uylarini bo‘yashgan, interyer va mebellar yaratishgan. XX asrda ijodiy uyushmalar yangi tijorat darajasiga ko‘tarildi. Mashhur rassom Gustav Klimt va dizayner Emiliya Flegening tandemi korsetsiz, ya’ni ayolning erkin harakatlanishi va nafas olishiga to‘sqinlik qilmaydigan “islohotli liboslar”ni ixtiro qilishga olib keldi. Iv Sen Loran Pit Mondrian polotnolaridan ilhomlanib, rassomga bag’ishlab kolleksiya yaratdi va uning nomi butun dunyoga mashhur bo’ldi.
So‘nggi yillarda san’atkorlar va biznes hamkorligi tobora kuchayib bormoqda. Yayoi Kusama suratlari Louis Vuitton sumkalarini bezab turibdi, Audi avtomobil brendi raqamli rassomlarni qo‘llab-quvvatlamoqda, Tiffany zargarlik brendi esa Jan-Mishel Baskiyaning kartinasi fonida reklama kampaniyasini suratga olmoqda.
Pit Mondrian chizmasi asosida yaratilgan Yves Saint Laurent liboslari. Fotokollaj
Brendlar nima uchun rassomlar bilan hamkorlik qiladi?
Biznes yangilik yordamida o‘z mahsulotiga e’tiborni tezroq jalb qilishi mumkin. San’atning qudrati shundaki, u hatto odatiy narsalarga ham boshqacha nigoh bilan qarashga, juda tanish tuyulgan narsalarni qayta ko‘rib chiqishga yordam beradi.
Art-hamkorlik yangi mahsulotga o‘ziga xoslik xususiyatlarini beradi. Svitshotlar ishlab chiqaradigan brend uchun original model o‘ylab topish qiyin: ikkita yeng, bo‘yin qismidan iborat asosiy dizayn o‘zgarishsiz qoladi. Ammo agar kiyimga zamonaviy rassomning kartinasini joylashtirsangiz, mashhur buyum eksklyuzivlik xususiyatlariga ega bo‘ladi.
Louis Vuitton X Yayoi Kusama reklama kampaniyasi. Foto: Louis Vuitton
Rassomlarning ushbu brend mijozlariga aylanishi mumkin bo‘lgan o‘z auditoriyasi bor. Bu qanday amalga oshiriladi? Kartinani hamma ham sotib ololmaydi yoki uni muzeyda ko‘rolmaydi. Shoper, sketchbuk, otkritkadagi polotnolar esa omma uchun hamyonbop. Rassom o‘z muxlislari bilan yaqinlashadi, kompaniyaning esa yangi mijozlari paydo bo‘ladi.
Reklama vaqtining daqiqalari brendning barcha qadriyatlarini yetkazish uchun yetarli emas. Stomatologik klinika devorlariga rasmlarni ilib qo‘yish orqali kattalar va yosh bemorlarda bezovtalik darajasini pasaytirish mumkin. San’at, ayniqsa, har qanday stomatologik muolajalardan vahimaga tushadiganlar uchun qo‘llab-quvvatlash va g‘amxo‘rlik muhitini yaratishga yordam beradi. Shu tarzda, brend va mijoz o‘rtasidagi munosabatlarga san’at orqali hissiy komponent kiritiladi.
AQShning Klivlend klinikasidagi san’at asarlari. Foto: Carline Jean/South Florida Sun Sentinel
Art-loyihalar shuni ko‘rsatadiki, brend uchun ijtimoiy masalalar muhim va kompaniya mas’uliyatni baham ko‘rishga tayyor. Bunday maqsadlarga yosh rassomlarni qo‘llab-quvvatlash, me’moriy yodgorliklarni ta’mirlash ishlariga homiylik qilish yoki art-terapevtik makonlarga sarmoya kiritish orqali erishiladi.
Biznes va san’at chorrahasidagi tadbir – ajoyib ma’lumot manbai. Agar ilgari kompaniya faqat professional ommaviy axborot vositalarida tilga olingan bo‘lsa, badiiy muhit bilan ittifoq boshqa axborot resurslari sahifalariga kirish, demak, o‘z auditoriyasini oshirish imkonini beradi.
Brend rassomni qanday topadi?
Rassom va kompaniya bir yo‘nalishda fikrlashlari kerak, shunda natija mijozlarni ta’sirlantiradi. Buning uchun brend o‘z so‘rovini aniq va tushunarli tarzda shakllantirishi kerak. Siz to‘g‘ridan-to‘g‘ri rassomlarga yoki bunday ijodiy g‘oyalarni amalga oshirish bilan shug‘ullanadigan agentlikka murojaat qilishingiz mumkin. Mutaxassislar hamkorlik konsepsiyasini chuqur o‘ylab ko‘rishga va rassom hamda buyurtmachi kompaniya o‘rtasidagi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kelishmovchiliklarni hal qilishga yordam berishadi.
Rassomlarga hamkorlikning nima keragi bor?
San’at loyihalari rassomlarga o‘z auditoriyasini topishga yordam beradi. Bu ijod haqida gapirish, uni turli tomonlardan ko‘rsatish, shaxsiy brendni mustahkamlash va, albatta, gonorar olish uchun ajoyib imkoniyatdir.
Endi faoliyatini boshlagan rassomlar uchun brendlar bilan ishlash san’at bozorining doimiy ishtirokchisiga aylanish yo‘llaridan biridir.
Rassom va biznes ittifoqi qanday bo‘lishi mumkin?
- Cheklangan kolleksiyalar. Kiyimlar, poyabzallar, aksessuarlar, mebel buyumlari va bezaklar uchun mos keladi.
- San’at obyektlari. Bino devorlaridagi strit-art, jamoat joylaridagi haykallar, kompaniya tomonidan ishlab chiqarilgan materiallardan yasalgan badiiy kompozitsiyalar.
- San’at tadbirlari va homiylik. Ko‘rgazmalar, festivallar, tanlovlar va boshqa tadbirlar.
- Digital-art. Turli onlayn platformalarda rassomlar bilan hamkorlik qilish: mahsulotni sinovdan o‘tkazish, sharhlar, o‘yinlar, maxsus loyihalar.
O‘zbekistondagi art-hamkorliklar: rassomlar va brendlar tajribasi
Rassomlar va biznes o‘rtasidagi hamkorlik O‘zbekistonda ham tobora sezilarli hodisaga aylanib bormoqda. Ular nafaqat brendlarga imijni yangilashga, balki ijodkorlarga ham ijodda yangi ufqlarni ochishga yordam beradi.
Xususan, rassom Sardor Erkinov LALI kiyim brendi bilan hamkorlik tajribasi haqida gapirib berdi. Ularni Sharqqa bo‘lgan muhabbat va u haqda ijod orqali gapirishga intilish birlashtirdi. Ular birgalikda Erkinovning kashtalari bilan sviterlarning kapsulali kolleksiyasini yaratishdi.
“Brend bilan hamkorlik o‘z ishlarimizga chetdan qarashga yordam berdi. Natija meni ilhomlantirdi: tasvirlar, fotosessiyalar, musiqa, kolleksiya estetikasi san’atimning yangi ufqlarini ochdi”
– deydi Sardor.
Rassom uchun bunday loyihalar o‘ziga xoslikni yo‘qotmagan holda ta’sirni kengaytirish usulidir. Erkinovning ta’kidlashicha, uning uchun eng muhim shart qadriyatlarning mos kelishi bo‘lib qolmoqda: “Men rasmlarimni shunchaki futbolkalarga bosmoqchi bo‘lgan takliflardan voz kechaman. Men uchun sifat va ijodga hurmat muhim”.
LALI brendi va rassom Sardor Erkinov hamkorligi. Fotokollaj
Tajriba shuni ko‘rsatadiki, hamkorlik nafaqat yorqin mahsulotlar yaratadi, balki san’at kundalik hayotda qanday o'z aksini topishi mumkinligi haqida yangi g‘oyalarni shakllantiradi.
Bu haqda tadbirkor va “Мастерская” san’at maydonining hammuassisi Delya Haydarova ham aytib o‘tdi:
“Biz – ijodiy makonmiz va bizning vazifamiz shunchaki buyumlar emas, balki ma’no, estetika, muhit yaratishdir. Rassomlar bilan hamkorlik amaliy san’atni chuqur san’at bilan birlashtirish imkonini beradi. Bu asarlar bizning mahsulotlarimizni mualliflarning xarakteri, tarixi, shaxsiy energiyasi bilan to‘ldirdi”.
Delyaning so‘zlariga ko‘ra, mijozlar bu chuqurlikni sezgirlik bilan his qilishadi. Brend yanada insoniy, jonli bo‘lib bormoqda, rassomlar esa o‘zlarini odatiy formatlardan tashqarida namoyon etish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda.
Hozir O‘zbekiston kuchli madaniy yuksalishni boshdan kechirmoqda va rassomlar galereya amaliyoti doirasidan tashqari dizayn, interyer, mahsulot estetikasi sohasiga tobora faolroq kirib borishmoqda. Eng muhimi, kollaboratsiya ishtirokchilari ta’kidlaganidek, rassomlarga o‘zini namoyon qilish erkinligini berish va ularning ijodiy qarashlarini hurmat qilishdir.
Elza Skiaparelli va Salvador Dali tomonidan ishlab chiqilgan Lobster ko‘ylagi. Fotokollaj
Brend bilan hamkorlik qilishda rassom o‘zini qanday himoya qilishi kerak?
“Rassomlar va brendlar o‘rtasidagi hamkorlik – bu targ‘ibotning kuchli vositasi, ammo shuni yodda tutish kerakki, ijod ortida doimo huquq yotadi. Rassom o‘z asarlari ustidan nazoratni saqlab qolish va nusxa ko‘chirilmasligi uchun qonuniy kafolatlar haqida oldindan o‘ylab ko‘rishi kerak”
— deydi intellektual mulk huquqshunosi Madina Abbosova.
Asosiy maslahatlar:
1.
Yozma shartnoma tuzing.
Og‘zaki kelishuvlar zaif himoyadir. Shartnomada quyidagilarni albatta yozing:
- asarga bo‘lgan mualliflik huquqlari kimga tegishli bo‘lsa;
- brend qanday hajmda huquqlarni oladi (masalan, faqat bitta to‘plam doirasida foydalanish uchun);
- foydalanish muddati va hududi;
- mualliflik haqining shakli va miqdori.
2. Foydalanishni cheklang.
Hatto siz asardan foydalanish huquqini bersangiz ham, bu brend sizning uslubingizni moslashtirishi, qayta ishlashi yoki nusxalashi mumkinligini anglatmaydi. Kelishilgan formatlardan tashqari foydalanish va sizning roziligingizsiz hosila asarlarni yaratishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlashni yozing.
3. Mualliflikni qayd qiling.
Ishingiz ishlatilgan har bir mahsulot yoki har bir vizual materialda ismingiz yoki taxallusingiz ko‘rsatilishini talab qiling.
4. Uslub va unikal elementlarni himoyalang.
Agar sizning uslubingizni tanib olish oson bo‘lsa, tovar belgisi (logotip, taxallus) yoki sanoat namunasini ro‘yxatdan o‘tkazishga arziydi – bu ayniqsa xalqaro hamkorlikda qo‘shimcha himoya vositalarini taqdim etadi.
5. Adadni va tarqatish kanallarini nazorat qiling.
Limitlarni belgilang: qancha nusxada chiqarilishi mumkin, mahsulot qayerda sotiladi va qayta nashr qilish mumkinmi.
6. NDA va ekskluzivlikni kuzatib boring.
Agar loyiha e’lon qilinishidan oldin maxfiy saqlansa, maxfiylik kelishuvi (NDA) talab qilinadi. Agar siz ma’lum bir toifadagi brend bilan eksklyuziv ravishda ishlayotgan bo‘lsangiz, buni yozma ravishda qayd eting.
Va eng muhimi: o‘z huquqlaringizni himoya qilishni talab qilishdan qo‘rqmang. Muallifga hurmat uning ishonchi va malakali huquqiy hamrohligidan boshlanadi.
San’at va biznes allaqachon qarama-qarshi bo‘lishni to‘xtatgan. Ularning hamkorligi jamiyat bilan muloqotning yangi shakllarini ochadi, brendlarga insoniyroq bo‘lishga, san’atkorlarga esa yangi ma’no va auditoriya topishga yordam beradi. Bugungi kunda art-kollaboratsiya shunchaki moda yo‘nalishi emas, balki biz bilan uzoq vaqt qoladigan tarix va xarakterga ega narsalarni yaratish usulidir.