XIII-XIX asrlardayoq odamlar turli qahramonlar – mifologik personajlar va tarixiy shaxslar rollarini sinab ko‘rishgan, Venetsiya an’analariga hurmat bajo keltirishgan, hayvon qiyofasiga kirishgan, Kolombina yoki Arlekin kabi arxetipik qahramonlarni o‘ynashgan. Ularni bal-maskaradlarda uchratish mumkin edi. Albatta, bunday ballar zamonaviy kospley-festivallardan farq qilardi, ammo asl mohiyat – bir kun obraz ortiga yashirinish va boshqa qahramon orqali o‘zini namoyon qilish – o‘xshashligicha qoldi.
Mariya-Antuanetta va Comic-Con International ballari o‘rtasida ko‘plab farqlar mavjud. Kospleyerlar o‘z obrazlarini o‘zlari yaratishadi: ulkan mato bo‘laklari, papye-mashe, EVA foam kabi murakkab polimerlar – bularning barchasi muxlislarga navbatdagi namoyishdan keyin ham uzoq vaqt davomida tushlarida ko‘rinishda davom etadi. Saroyda esa modaparast qirolichalar kamdan kam hollarda tikuvchilar va shlyapachilarning yordamisiz kun kechirardilar. Ballar elitaning ko‘ngilxushligi uchun edi, kospleychilar orasida esa poyezd kuzatuvchilari va neyrojarrohlar ham bor. Ishtirokka bo’lgan qiziqishni ham taqqoslab bo‘lmaydi: bal – bir martalik tadbir, kospleychilar uchun esa obraz hayotning bir qismiga aylanishi mumkin.
Kelib chiqishi va rivojlanishi: Worldcon dan Yaponiyagacha
Zamonaviy kospley madaniyati darhol shakllanmagan. Ilk Worldcon – ilmiy fantastika ixlosmandlari konventlarida odamlar allaqachon kitoblar, filmlar va komikslar qahramonlari liboslarida kelishgan, ammo bu kamdan-kam uchraydigan holat edi. Yaponiyada kostyumli festivallar avj oldi. Manga va anime kundalik madaniyatga shunchalik singib ketdiki, metroda manga kitobini o‘qiyotgan maktab o‘quvchisini ham, kostyum kiygan jiddiy ko‘rinishdagi erkakni ham ko‘rish odatiy holga aylanib qolgan.
Mirtl Duglas va Forrest Akerman 1939-yilda Nyu-Yorkda bo‘lib o‘tgan Worldcon birinchi Butunjahon ilmiy fantastika konvensiyasida "Kelajak kostyumlari"da
Sevimli qahramonlarga aylanish bilan, albatta, asosan yoshlar shug‘ullangan. Manga va animedan ilhomlangan holda, 1970-yillarning oxirida Comiket kabi festivallarda muxlislar batafsil ishlab chiqilgan kostyumlarda paydo bo‘lishdi, defile uyushtirishdi va o‘zlarini obraz holatida tutishdi. Sifat darajasi o‘shandan beri faqat o‘sib bormoqda.
1978-yil, aprel oyida, Comiket-8'da "Yamato kosmik linkori" anime kospleyi. Foto: Labyrinth78
Chegaralarni kengaytirish
1990-yillarda kospley festivallari butun dunyo bo‘ylab tarqala boshladi. Comic Con, Anime Expo va Gamescom – Yevropa va Amerikada, Hinode va “Igromir” – Rossiya va MDHda, Cosplay Mania – Filippinda, ChinaJoy – Xitoyda. Gig-madaniyatning tobora ommalashib borayotganiga qaramay, O‘zbekistonda birinchi festivallar 2010-yillarning oxiriga kelibgina paydo bo‘la boshladi.
Birinchi daraja: parkdagi uch kishi
Ba’zida animega bo‘lgan muhabbat uchun pul tarqatish mumkin bo‘lgan davrlar allaqachon o‘tib ketgandek tuyuladi. Ammo bu atigi o‘n besh yil oldin sodir bo‘lgan. Yapon madaniyati jamoasi allaqachon internetda gullab-yashnayotgan edi, ammo oflaynda animatsion ishtirokchilarni zo‘rg‘a tanib olish mumkin edi: ryukzakdagi nishon, animatsion openingdagi rington. Keksalarning xotirlashicha: “Agar biz uchovimiz istirohat bog‘ida to‘planishga muvaffaq bo‘lsak, bu ulkan voqea edi!”
Marvel muxlislari “Temir odam” ishtirokidagi kino olamining birinchi bosqichini endigina kashf etishgandi. “Cheksizlik sagasi” atrofidagi shov-shuvlarga hali ancha bor edi. Superqahramonlar figuralari faqat o‘yinchoq do‘konlarining atributi edi, hozirda oddiy “Korzinka”da topish mumkin bo‘lgan komikslarning o‘zi esa eng mashhur o‘qish vositasi emas edi.
Auditoriya ulg‘ayib, “geek”larni g‘alati deb hisoblamay qo‘yishdi. “Pokemon” muxlislari allaqachon maktab tushliklaridan pulni ayamagan holda, o‘z pullariga “O‘rgimchak odam”ga chiptalar sotib olishgan. Uning muxlislari bilan birga ishtiyoq ham oshdi va kospleyga biroz qiziquvchan munosabatda bo‘la boshlashdi.
Keyin karantin boshlandi. Ko‘plab odamlar o‘zlarini biror narsa bilan band qilishga harakat qilib, geek-madaniyatga murojaat qilishdi: titullar, kino olamlari, stol o’yinlari – ba’zilar uchun bu shunchaki majburiy qamoqda vaqt o‘tkazishga urinish bo‘ldi, ba’zilar esa xayoliy dunyolarning jozibasini kashf etib, u yerda ro‘yxatdan o‘tishga qaror qilishdi.
O‘zbekistondagi birinchi festivalga hali uch yil bor edi.
Geek Con 2023: parda ko‘tarildi
2023-yil 24-sentyabr kuni Alpomish muz saroyi birinchi yirik geek-madaniyat festivali – Geek Con uchun yangi makon bo‘ldi. U dijey-setlar, filmlardagi orkestr mavzulari, merch, retro o‘yinlar va fotozonalar bilan mualliflar xiyobonini gumburlatdi.
Turli koinotlardan kelgan qahramonlar muz saroyini to‘ldirishdi. “Genshin Impact” qahramonlari fotozonadan fotozonaga guruh-guruh bo‘lib yugurishdi, “Yulduzlar jangi” filmidagi zulmat va yorug‘lik kuchlari to‘qnash kelishdi va ko‘plab anime qahramonlari bir-birlarining kiyimlari va o‘z qo‘llari bilan yasagan qurollaridan hayratlanishdi.
Toshkentdagi Comic Con 2024 festivali. Foto: Timur Kholmatov
Festival avj pallasida sahnaga dublyaj yulduzlari chiqishdi: Aleksandr Gavrilin, Islom Ganjaev, Ivan Chaban, Nikita Moiseev. Ular o‘z karyeralari haqida so‘zlab berishdi, muxlislar bilan muloqot qilishdi, diniy iboralarni aytishdi. Zal zavq-shavqqa to‘ldi.
Kospley-defile katta auditoriyani to‘pladi. Ishtirokchilar obrazlarni taqdim etishdi, raqsga tushishdi, personajlarga obraziga kira olishdi. Hakamlar eng yaxshilarini tanlab, g‘oliblarga pul mukofotlari berildi.
Birinchi festival bunday tadbirlarga bo‘lgan ishtiyoqni yanada oshirdi. Davomi ham uzoq kuttirmadi.
Comic Con Tashkent 2024: maksimal miqyosdagi tadbir
2024-yil 15-16-iyun kunlari Humo Arena butunlay giklar tomonidan zabt etildi – Toshkentda birinchi rasmiy Comic Con bo‘lib o‘tdi. Ulkan yarmarka, mualliflar xiyoboni, tematik hududlar, D&D janglari – bularning barchasi o‘ziga xos muhitning bir qismiga aylandi.
Toshkentdagi Comic Con 2024 festivali. Foto: Timur Kholmatov
Xavfsizlik xizmati vakillari metall detektor ramkasi orqali ritsarlarni o’tkazib, blasterlar va qilichlarni sinchkovlik bilan tekshirishdil. Festival shu qadar keng ko‘lamli ediki, ba’zan odamlar arena oldidagi ko‘chalarga toshib chiqardi va yo‘lovchilar o‘zga koinotlardan kelgan kelgindilarni kimdir tushunmay, kimdir esa qiziqish bilan tomosha qilishardi.
Tadbirning yuragi – kospleylar tanlovi. Birinchi kuni xoreografiya, vokal, aktyorlik ijrosi bilan o‘tkazilgan guruh defilesi sahnada filmlar, o‘yinlar, animelardan butun-butun parchalarni jonlantirdi. Yakkaxon tomoshalar esa yakshanba kuni kechgacha davom etdi.
Bloger Maks +100500 Toshkentdagi Comic Con 2024’da. Foto: Timur Kholmatov
Festival mehmonlari orasida taniqli Maks +100500 va «Уголок Акра» blogerlari, shuningdek, ovoz yulduzlari paydo bo‘ldi. Yevgeniy Ivanov “Sen mening akam eding, Enakin!” degan so‘zlar bilan yuraklarni ezar, Pyotr Glans esa plakatlarga imzo chekishdan to‘xtamasdi.
Comic Con muvaffaqiyatli o’tdi: keng qamrov, homiylar yordami, ommaviy axborot vositalarida butun boshli syujetlar. Ashaddiy muxlislar soya-salqindan chiqib, shahar madaniyatida o‘z o‘rinlariga ega bo‘ldilar.
Geek Con 2: davomi bor
Yorqin debyut o’zining sikvelini uzoq kuttirmadi. 2024-yil dekabr oyida Geek Con 2 bo‘lib o‘tdi – yana Alpomish saroyida, lekin endi kattaroq, yorqinroq va balandroq ovozda.
Toshkentdagi Geek Con 2024 festivali. Foto: Timur Kholmatov
Bu gal Toshkentga Lina Ivanova va Ivan Jarkov tashrif buyurishdi. Birinchisi festival mehmonlariga aslida aslo “leviosA” emas, “leviOsa” to‘g‘riligini isbotladi, ikkinchisi esa festivaldagi ko‘pchilik orasidan o‘z Melnirini topishga behuda urindi. Maxsus muxlislar uchun Vyacheslav Kozlovning tashrifi sovg‘a bo‘ldi, u anime ovozlashtirilishining boshlanishi haqida gapirdi.
Albatta, eng kutilgan vaziyat yana defile bo‘ldi. Sahnaga turli rangdagi jangchilar, qahramonlar va yovuzlar chiqdi, ular sahnada qisqa sahnalardan tortib butun raqs nomerlarigacha gavdalantirishdi. Erkinlik va ijod muhiti. Bir yil oldin – birinchi qadam, endi – oldinga ishonch bilan qadam tashlash bo’ldi.
Festivallar orasidagi hayot
Festivallar orasidagi tanaffusda shaharda kospley yashashda davom etmoqda. Kraft changga botmasligi va pariklar xiralashmasligi uchun kospleychilar yig‘ilib, musobaqalar va o‘tirishlar uyushtirishadi.
“Kitsune” qahvaxonasi anime haftaliklarini o‘tkazadi, kospleyerlarga chegirmalar taqdim etadi, viktorinalar va mahorat darslarini o‘tkazadi. Bu geeklar uchun xavfsiz muhit: 100% tushunamiz, umuman qoralamaymiz.
Ammo hammasi ham mukammal emas. 2024-yil avgust oyida “Riviera” savdo markazida “Nishtyaki” do‘koni tomonidan tashkil etilgan kospley tanlovi muhiti huquq-tartibot xodimlarining kutilmagan tashrifi bilan buzildi. Ishtirokchilar – jumladan, voyaga yetmaganlar ham – bo‘limga olib ketildi. Qonun buzish holatlari aniqlanmadi, lekin qalblarda salbiy iz qoldirdi. Kospleyning tan olinishi ortib borayotgan bo‘lsa-da, u hali ham tushunarsiz bo‘lishi mumkin.
Onlayn makon geek-madaniyat muxlislari dunyosida so‘zsiz xotirjamlik oroli bo‘lib qolmoqda – Cosplay Art of Uzbekistan Telegram-kanalida hayot qaynamoqda. Bo‘lajak festivallar e’lonlari, kospleyerlar uchun topilmalar, mavzuli so‘rovnomalar va eng muhimi – onlayn tanlovlar voqelikka aylanganiga qaramay, hali ham “tarmoqda” bo‘lgan hamjamiyat ko‘magida o‘tkaziladi.
Niqob ostida kim bor?
Har bir obraz ortida tirik inson turadi. Kimdir qahramonda o‘z aksini topadi, kimdir shunchaki uslubni yaxshi ko‘radi, kimdir esa sahnada birinchi qadamni qo‘yadi va kutilmaganda o‘zi uchun g‘alabaga erishadi. HD magazine Toshkent kospley hamjamiyati a’zolari bilan suhbatlashdi va ular quyidagilarni aytib berishdi.
Dali Rahimqulov: “Shunchaki Dante bo‘lmoqchi edim”
Sahnada – Dante (Devil May Cry) va mayor Nechayev (Atomic Heart), hayotda esa – video o‘yinlar uchun bastakor va saund-dizayner, parallel ravishda neft va gaz sohasida muhandislik ta’limini tugatgan.
Dali Rahimqulov Atomic Heart video o‘yinidagi mayor Nechayev rolida. Foto: Timur Kholmatov
"Kospley men uchun personajning kuchini his qilish, uning aurasini tuyish imkoniyatidir. Men kostyumlarni noldan tikmayman – kiyim va detallardan yig‘aman. Pariklar – mening dardim: issiq, noqulay, lekin obraz uchun chidashga to‘g‘ri keladi. Eng qiyini – qahramonda o‘zingni topish. Ammo topgan olsangiz – sahna uyingizga aylanadi".
Dalining ijodi va obrazlarini Instagramda kuzatib borish mumkin: @dalirakhimkulov
Rustam Yunusov: “Meni xotinim ko‘ndirdi. Keyin hammasi o‘zgardi”.
Comic Con Tashkent 2024 da u Jon Uik qiyofasiga kirdi va darhol tanlov sovrindori bo‘ldi. Hayotda – u festivalda ishtirok etish orqali ishini o‘zgartirgan va ilhom olgan kontent-meyker va ovoz berish ustasi.
Rustam Yunusov Jon Uik obrazida. Foto: Timur Kholmatov
“Men ishtirok etishni rejalashtirmaganman – shunchaki tomosha qilmoqchi edim. Lekin do‘stlarim meni Jon Uikka o‘xshatishardi. Zudlik bilan barcha filmlarni ko‘rishga va xotinim bilan tryuklarni mashq qilishga to‘g‘ri keldi. Juda zo‘r chiqdi va bu meni o‘ziga tortdi. Men uchun kospley o‘zini ifoda etish, harakatda bo‘lish va ilhomlantirish usulidir”.
Rustam ijodi va obrazlarini Instagramda kuzatib borish mumkin: @rustam_film
Yakuniy titrlar: buyog’iga nima bo‘ladi?
O‘zbekistonda kospley yosh, ammo tez o‘sib borayotgan hodisadir. Oldinda ko‘plab sinovlar va kashfiyotlar bor, ehtimol, tushunmovchiliklar ham bo‘lishi mumkin. Ammo olqishlar ham, nurli qilichlar ham, pasportga muhtoj bo‘lmagan qahramonlar ham bo‘ladi – axir ularda allaqachon beyjik bor. Lekin bu hali boshlanishi. Titrlardan keyingi sahnaga hali ancha bor.
Muqova suratchisi: Timur Kholmatov