Qoraqalpoqlar - O‘zbekistonning shimoli-g‘arbidagi suveren respublika — Qoraqalpog‘istonda yashovchi turkiy xalq. Ularning o‘z tarixi, tili va so‘zlarga bo‘lgan o‘ziga xos munosabati bor.
Qoraqalpoqlarda mehmondo‘stlik shunchaki an’ana emas, balki deyarli butun bir fan desa ham bo‘ladi. Kim qayerda o‘tirishi, kim taom uzatishi, kechaning nimadan boshlanib, nima bilan yakunlanishi - barchasining o‘z ahamiyati bor. Shuni unutmaslik kerakki, qoidalarni bilmasdan, bexosdan mezbonlarni xafa qilib qo‘yish yoki muhim lahzani o‘tkazib yuborish ham mumkin. Ammo bir-ikkita iborani o‘rganib olsangiz, birinchi choy uzatilmasidanoq ular sizni “o‘zimizdan ekan” deb qabul qilishadi.

Tórge ótiń —  aziz mehmonni hurmatli joyga o‘tkazish

Qoraqalpoq xonadoniga mehmon bo‘lib borganda, uy egasining sizga aytadigan birinchi gapi: "Tórge ótiń", ya‘ni “to‘rga o‘ting” bo‘ladi. Bu kiraverishning qarshisidagi joy bo‘lib, u yerda doimo eng hurmatli mehmonlar o‘tiradi.
Qoraqalpoqlarda dasturxon atrofidagi tartib - xuddi Marko Polo ta’riflagan Xubilay saroyidagidek: kim katta, kim qarindosh, kim begona - har kim o‘z o‘rnini biladi. Xubilay o‘rtada, farzandlari ikki yonida, mehmonlar ro‘parasida o‘tirardi. O‘tovda ham taxminan shunday: to‘r - bu oddiy joy emas, balki hurmat belgisidir.
Kelin esa kutib olish, taom uzatish va yig‘ishtirishni oson bajarish uchun mehmonxonaning eshigiga yaqin joyda o‘tiradi. Turmushga chiqmagan qizni u yerga o‘tqazishmaydi - uning o‘rni yon tomonda, to‘rga yaqin joyda. Xalqning aytishicha, qiz bola uyga qut-baraka keltiradi.

Qoldan suw alıw — qo‘llarni to‘g‘ri yuvish usuli

Ovqatlanishdan oldin qo‘llar toza ekanligiga ishonch hosil qilish kerak. An’anaviy qoraqalpoq oilalarida qo‘llarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri dasturxon atrofida yuvishadi: bir kishi qumg‘onda suv quysa, boshqasi kaftlarini tutadi, suv esa tog‘oraga tushadi. Bu jarayon qoldan "suw alıw", ya‘ni qo‘lga suv quyish ma‘nosini bildiradi.
Avval kattalar, so‘ng yoshi kichiklar qo‘l yuvishadi. Suvni kelin yoki oilaning eng yosh a’zosi quyib turadi. Suv quygan odamga deyarli har doim bir-ikki yaxshi so‘z aytiladi, masalan "Baqıtlı bol", ya‘ni baxtli bo‘l, "Uzaq jasa" - uzoq umr ko‘rgin, "Raxmet" - rahmat.

Auqat tartıw — bu shunchaki dasturxon yozishdan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi

Qoraqalpoq xonadonida "auqat tartıw" – bu oddiy taom tortishdan iborat emas, balki butun bir marosimdir va bu jarayonda ko‘proq kelin harakat qiladi: idishlarni joylashtiradi, choy quyadi, hammada kerakli narsalar borligini kuzatib turadi.
Tartib muhim: avval kattalar, keyin qolganlar ovqatga qo‘l uzatadi. Navbatsiz boshlash odobsizlik sanaladi, ayniqsa mehmon bo‘lsangiz.
Ovqatdan so‘ng yana qo‘l yuvish marosimi o‘tkaziladi. Shundan keyin sizga Sarqit - uy dasturxonidan mehmon uchun ozgina taom berishlari mumkin.

Abroy barda keteyk — hurmatimiz borida ketaylik

Bu ibora kecha yaxshi o‘tganda aytiladi, ya‘ni suhbat qizidi, choy ichildi, hatto ozgina ichkilik ham bo‘ldi - lekin hali ham mehmondorchilikdan chiqib ketish kech emas.
"Abroy barda keteyk" aynan “hurmatimiz borida ketaylik” degan ma’noni anglatadi. Bu o‘zini yo‘qotib qo‘ymaslik, noqulay vaziyatga tushib qolmaslik va davradan hurmati borida chiqib ketish usulidir.
Ya‘ni bu - oyoqda zo‘rga turgan bo‘lsangiz ham ijtimoiy hushyorlikni namoyon etishdir.

Sarqit — yo‘lga ozgina taom

Sarqit – mehmonlarga yo‘lga berib yuboriladigan ziyofat qoldiqlari, masalan go‘sht, non, shirinliklar, mevalar - ulashmoqchi bo‘lgan barcha narsalar. Bu hurmat belgisidir. Ayniqsa, mehmon uzoqdan kelgan yoki kech qolib ketgan bo‘lsa. —
Qishloqlarda sarqitni ziyofatga kelmaganlarga ham berishadi, ya‘ni qo‘ni-qo‘shnilarga, qarindosh-urug‘larga, bolalarga. Darvoqe, olma bilan bo‘g‘irsoqlar bitta paketda bo‘lishi bu oddiy hol. Aytishlaricha, eng mazali olmalar - yog‘ shimgan olmalardir.
Bu udum haqida hatto maxsus ibora ham bor: "Sarqıt qalsın", ya‘ni uyda farovonlik bo‘lsin degani. Mehmonlarni kuzatayotganda, ularning uyida ham, mezbonning uyida ham hammaga ovqat yetarli bo‘lishini tilab shunday deyishadi.
* * *
Qoraqalpoq dasturxoni haqida gapirganda gap faqat ovqat haqida emas. Bu hurmat, minnatdorchilik, kinoya va muvozanat tilidir. Har bir ibora shunchaki odat emas, balki madaniyat ifodasi bo‘lib, unda birinchi navbatda mehmon turadi, mayda narsalar esa hech qachon arzimas tuyulmaydi. Ularni o‘rganish - yaqinlashish degani. Hech bo‘lmaganda, qumg‘on bilan tog‘ora uzatilganda dovdirab qolmaslik uchun bu urf-odatlarni bilib qo‘yish foydali.