Shashmaqom o’zi nima?
Shashmaqom o‘zbek va tojik an’analari uyg‘unlashgan musiqiy san’atdir. U olti qismdan iborat katta turkum shaklida tuzilgan – ularni maqomlar deb atashadi. Har bir maqomning o‘z kayfiyati, ritmi va ohangi bor. Ular birgalikda bir asardagi olti xil hikoyadek yangraydi. Bu qismlar Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq nomlari bilan ataladi.
Mumtoz ijrochilikda shashmaqom cholg‘u muqaddimasi – mushkulot bilan boshlanadi. U go‘yo quloqni “qizdiradi”, asta-sekin musiqiy siklga sho‘ng‘ishga yordam beradi. Asta-sekin turli bo‘limlar ochiladi va har birining o‘z ohangi va kayfiyati bor. Masalan, tasnif – odatda aniq shaklga ega bo‘lgan ritmik qism; tarji va gardun – o‘zgaruvchan sur’atga ega bo‘lgan o‘tish qismlari, saqil – musiqa ayniqsa erkin “oqa” boshlaydigan qism. Bu parchalar ko‘pincha rondoga o‘xshash shaklda yig‘iladi: kuy doira bo‘ylab harakatlanar ekan, goh tanish mavzuga qaytadi, goh yana chetga chiqib ketadi. Bularning hammasi past tovushlardan yorqin avjga ko‘tariladi, so‘ng ohista pasayib, yana sokin jarangga qaytadi.
* * *
Shashmaqomning musiqiy qismlari
- Mushkulot – instrumental muqaddima. Asta-sekin tinglash qobiliyatingizni asosiy siklga tayyorlaydi, “lad” va kayfiyatni belgilaydi.
- Tasnif – eng tartibli va ritmik qismdir. Ko‘pincha takrorlanuvchi kuyga o‘xshab eshitiladi, unga hamohang tarzda biroz chayqalgingiz keladi.
- Tarje – o‘tish qismi. Tovush yanada moslashuvchan va hissiy bo‘lib, temp tezlashishi yoki sekinlashishi mumkin.
- Gardun – bog‘lovchi seksiya. Bir musiqiy kayfiyatdan ikkinchisiga silliq o‘tishga yordam beradi.
- Saqil – shakl jihatidan erkin qism bo‘lib, unda musiqa go‘yo nafas ola boshlaydi – improvizatsiya kabi erkinroq rivojlanadi.
- Avj – kulminatsiya. Butun kompozitsiyaning eng yorqin, shiddatli lahzasi his-tuyg‘ular va tovushning cho‘qqisidir.
- Suporish – navbatdagi maqomga o‘tish. Musiqa estafetani ohista davom ettirib, umumiy oqimni saqlab qoladi.
* * *
Undan keyin vokal qismi keladi, unda Sharqning buyuk shoirlari – Navoiy, Rudakiy, Jomiy va boshqalarning she’rlari ijro etiladi. Aslida, bu musiqiy hikoya bo‘lib, unda she’riyat va ohang eng muhimi hisoblanadi – bu qismlar hayot, sevgi, ma’no haqida gapirish uchun bir-biriga qo‘shilib ketadi.
Bularning barchasi xonanda va sozandalardan iborat ansambl tomonidan ijro etiladi. Uning tarkibida an’anaviy cholg‘ular: tanbur, dutor, rubob, g‘ijjak va doira mavjud. Ularning ohanglari jonli ovoz bilan birgalikda favqulodda boy va teran sado hosil qiladi. Shashmaqomni yaxshi chalish uchun nafaqat asbobni mohirona ishlatish, balki musiqiy an’anani nozik his qilish ham kerak.
Shashmaqomning to‘liq turkumi bir necha soat davom etishi mumkin – xuddi katta Sharq operasi kabi.
* * *
Shashmaqom cholg‘ulari: ansamblda kim nima uchun mas’ul
- Tanbur – metall torli uzun chertma cholg‘u asbobi. Cho‘ziq, jarangdor notalar beradi – go‘yo musiqa havodan oqib o‘tayotgandek. Maqom yo‘llaridagi asosiy cholg‘ulardan biri hisoblanadi.
- Dutor – ikki torli, mayin, iliq tovushli cholg‘u asbobi. Uning ismi “ikki tor” deb tarjima qilinadi. Dutor ohang chizig‘ini ravon olib boradi, unga teranlik va sokinlik baxsh etadi.
- Rubob – chertib chalinadigan cholg‘u bo‘lib, kalta dastali, yo‘g‘on va zich tovushga ega. Musiqaga ritmik tuzilma va baxmal obertonlarni olib kiradi. Tashqi ko‘rinishi bir vaqtning o‘zida arfa va lyutnyaga biroz o‘xshaydi.
- G‘ijjak – kamonli cholg‘u bo‘lib, skripkaga biroz o‘xshaydi. Uning tembri xavotirli va o‘tkir – u kompozitsiyaning hissiy tarkibiy qismini kuchaytirib, “yig‘lashi” yoki “kuyishi" mumkin.
- Doira – bir qarashda oddiy doira. Lekin u butun musiqaga ta’sir ko‘rsatadi. Murakkab ritmik naqshlar, urg‘ular, ohang nafasi – hammasi shu yerda tug‘iladi. Uning ijrosi juda katta aniqlik va ritm tuyg‘usini talab qiladi.
Chapdan o'ngga: tanbur, dutor, rubob, g‘ijjak, doira
* * *
Shashmaqom qanday paydo bo‘lgan?
Janrning gullab-yashnagan davri XVI-XVIII asrlarga to‘g‘ri keladi. Kompozitsiyalar turli millat ustalari, jumladan, buxorolik yahudiylar tomonidan yaratilgan. Uzoq vaqtgacha maqom faqat saroy zallarida elitar san’at sifatida yangrab keldi.
Sho‘rolar davrida shashmaqom "o‘tmish musiqasi" deb hisoblangan, lekin sozanda va olimlarning sa’y-harakatlari tufayli uni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lingan. 1920-yillarda kuylar yozib olinib, notaga tushirila boshlangan, keyinchalik Yunus Rajabiy – Toshkent metropoliteni insoni va bekati, shuningdek, bu an’ananing asosiy saqlovchilaridan biri bo‘lajak ijrochilarga o‘rgatish uchun butun Shashmaqomni olti jildga jamlagan.
Bugun Shashmaqom yana sahnalarda, festivallarda, maktablarda, hatto to‘ylarda yangramoqda. O‘zbekistonda Xalqaro maqom anjumani, Buxoroda yosh ijrochilar festivali kabi yirik tadbirlar bo‘lib o‘tmoqda. Bu musiqa o‘zbek va tojik tillarida yangraydi va mamlakatning turli burchaklarida sevib tinglanadi.
Taniqli ijrochilar orasida o‘tmish va bugungi kunning afsonaviy qo‘shiqchilari: Komiljon Otaniyozov, Berta Davidova, Turg‘un Alimatov, shuningdek, ovozi mamlakatdan tashqarida ham tanilgan O‘zbekiston xalq artisti Munojot Yo‘lchiyeva bor.
Shashmaqomni qanday tinglash va tushunish mumkin?
Shashmaqom odatiy estrada kuylariga o‘xshamaydi: bu yerda standart bandlar, tanish akkordlar yoki takrorlanuvchi naqoratlar yo‘q. Buning o‘rniga – o‘ziga xos ritmika, nozik o‘tishlar va qadimiy ladlar. Shuning uchun yangi boshlovchi uchun bu musiqaga darhol "kirish" qiyin bo‘lishi mumkin. Ammo o‘zingizga ozgina vaqt berib, ko‘nikib olsangiz, butun dunyo ochiladi.
Shashmaqom tinglash musiqiy sayohatga chiqish bilan barobar. U sekin, cho‘ziluvchan, lekin juda to‘yingan. Musiqa avvaliga go‘yo chayqaladi, kuchayadi, avj nuqtasiga yetadi va keyin asta-sekin pasayadi. Bularning barchasi turli xil his-tuyg‘ularni uyg‘otadi: yengil qayg‘udan tortib haqiqiy zavq-shavqqacha.
Shashmaqomni jonli tarzda – zalda, haqiqiy cholg‘u asboblari bilan, kolonkalardan emas, qalbning tub-tubidan yangraydigan ovozlar bilan tinglagan ma’qul. Bu butunlay boshqacha taassurot va yanada kuchliroq.
Agar tanishuvni endigina boshlayotgan bo‘lsangiz, qisqa parchalardan boshlang – masalan, saraxbor yoki ufar qo‘shiqlaridan.
Shashmaqom bugun: maktablar, konsertlar va festivallar
Bugun O‘zbekistonda Shashmaqom tobora tez-tez yangramoqda va uni tinglash ancha osonlashdi. Endilikda uni nafaqat ijro etishmoqda, balki rasmiy ravishda o‘rganishmoqda: Toshkent konservatoriyasida "Shashmaqom" ixtisosligi ochilgan, Samarqand, Buxoro, Qo‘qon, shuningdek, Tojikistonda – Dushanbe va Xo‘jandda ham xuddi shunday bo‘limlar faoliyat ko‘rsatmoqda.
Hatto Yunus Rajabiy nomidagi butun boshli Maqom instituti mavjud bo‘lib, u yerda bu san’at o‘rganiladi va saqlanadi. Bolalarga yoshligidan maqom o‘rgatiladi – masalan, Marg‘ilonda musiqa maktabi bor.
Bugungi kunda shashmaqomni nafaqat konsert zallarida, balki qadimiy binolarda, ochiq maydonlarda, festivallarda ham tinglash mumkin. Agar Buxoroda bo‘lsangiz, Nodir Devonbegi madrasasiga tashrif buyuring - u yerda oqshomlari sayyohlar uchun jonli musiqa bilan folklor shousi o‘tkaziladi, unda maqom parchalari ham yangraydi. Qadimiy hovli, tanbur va doira o‘ziga xos muhit yaratadi. Bundan tashqari, katta bayramlarda – masalan, Navro‘zda yoki O‘zbekiston Mustaqilligi kunida – Buxoroda mahalliy ansambllar chiqish qiladi: Labi hovuz maydonida yoki Modarixon saroyida.
2022-yildan buyon Buxoroda 30 yoshgacha bo‘lgan yosh ijrochilar o‘rtasida "Shashmaqom" festivali o‘tkazib kelinmoqda. Mamlakatning turli burchaklaridan kelgan ansambllar va yakkaxonlar mumtoz maqomlarni ijro etmoqda. Tomoshalar go‘zal tarixiy binolar – madrasa va filarmoniyalarda o‘tkaziladi. Odatda festival har ikki yilda bir marta, bahor yoki kuzda bo‘lib o‘tadi - afishalardagi e’lonlarni kuzatib boring.
Albatta, shashmaqom hozirga qadar kundalik hayotimizda – to‘ylarda, oila davrasida, xalq bayramlarida yangrab kelmoqda. Ba’zida baland zamonaviy qo‘shiqlardan so‘ng, kattalarni hurmat qilish ramzi sifatida, maqomning sokin ohangi eshitiladi. Radio va televideniye orqali esa maqomchilarning konsertlari, ayniqsa madaniy bayram kunlarida tez-tez efirga uzatiladi.
