So‘nggi yillarda jadidchilik va u bilan bog‘liq ma’rifatparvarlik harakatlari Markaziy Osiyo ijtimoiy hayotida tobora ko‘proq o‘rin egallamoqda. Bu, ayniqsa, O‘zbekistonda yaqqol ko‘zga tashlanadi: 2023-yilda Buxoroda birinchi jadidchilik tarixi muzeyining qurilishi boshlandi va prezident Shavkat Mirziyoyev o‘zining ommaviy nutqlarida taraqqiyparvarlar merosiga muntazam ravishda murojaat qilmoqdai
Qozog‘istonda «Міржақып. Оян, қазақ!» (rejissor Murat Yesjan) seriali — qozoq milliy harakati yetakchilaridan biri, jadidlar g‘oyalariga ko‘p jihatdan hamfikr bo‘lgan Mirjaqip Dulatov (1885-1935) haqidagi biografik asar milliy televideniyeda katta muvaffaqiyatga erishdi va internetda millionlab ko‘rishlarni to‘pladi. Markaziy Osiyo mamlakatlari va Ozarbayjonda XIX asr oxiri — XX asr boshlarida yashab ijod etgan milliy ma’rifatparvarlarning tarjimayi hollari kitob do‘konlari peshtaxtalarida muntazam paydo bo‘lmoqda. Rossiyaning Tatariston va Boshqirdiston respublikalarida tarixiy xotira haqidagi ommaviy munozaralarda jadidlar shaxsiyati markaziy o‘rinni egallaydi.
Mintaqaning turli mamlakatlaridagi ma’rifatparvarlar haqidagi hikoyalar juda o‘xshash: ular milliy ozodlik harakati qahramonlari, yevropa madaniyatini qo‘llab-quvvatlovchilar va sovet qatag‘onlari qurbonlari sifatida tasvirlanadi. Hokimiyat vakillari va tarixchilar orasida jadidlar tajribasi zamonaviy siyosatni u yoki bu darajada shakllantirishi kerak, degan fikr keng tarqalgan.
Biroq bunday qarash jadidchilik kabi ko‘p qirrali hodisani tahlil qilishning faqat bir yo‘nalishi, xolos.
Toshkentdagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi devorida jadidlar portretlari tasvirlangan mural. Foto: afisha.uz / Mirzo Zominiy.
Jadidlar aslida kim edi?
"Jadidchilik" atamasi forscha-arabcha "usuli jadid" — "yangi usul" iborasidan kelib chiqqan. U savod o‘rgatishning yangi tovush metodidan tashqari, maktab ta’limining yangi formatiga ham ishora qiladi. Yangi usuldagi maktablarda nafaqat diniy, balki qo‘shimcha dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan, darslar arab va fors tillari o‘rniga ona tillarida olib borilgan.
Dunyoviy va milliy ta’lim olgan ziyolilar, ijodkorlar va siyosiy arboblarni jadidlar deb atay boshladilar.
Bu hodisa siyosiy partiyalar, milliy adabiyot va teatrning vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. Agar jadidlar asarlarini intellektual tarix yoki falsafa tarixi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqsak, ularni faqat alohida milliy loyihalar doirasida tahlil qilish o‘sha davrdagi dolzarb munozaralar haqidagi tushunchamizni ancha cheklab qo‘yadi.
Jadidchilik tarixi uchun nafaqat milliy jihat, balki madaniyatlararo aloqalar, g‘oyalar almashinuvi va hamjihatlik ham muhim ahamiyat kasb etadi. Islohotchilarning siyosiy dasturlari negizida esa alohida e’tiborga loyiq nazariya yotadi. Falsafiy munozaralar universitet doirasida rivojlangan Yevropa sharoitidan farqli o‘laroq, Qrim yarimorolidan to Markaziy Osiyogacha bo‘lgan keng geografik hududdagi islohotchilar va taraqqiyparvarlar o‘rtasidagi bahs-munozaralar davriy nashrlar sahifalarida kechgan.
Jadid matbuoti
Yangi ta’lim usulining asoschisi qrim-tatar arbobi Ismoil Gaspirali (1851-1914) hisoblanadi. U shaxsan Rossiya imperiyasining turli, asosan musulmon o‘lkalariga safar qilib, yangiliklar targ‘iboti bilan shug‘ullangan, shuningdek, kam sonli maktablarda faoliyat yuritadigan o‘qituvchilarni tayyorlagan. Gaspirali o‘zining islohotchilik g‘oyalarini Rossiya imperiyasining birinchi xususiy turkiy tilli gazetasi — o‘zi asos solgan "Tarjimon" orqali keng yoygan.
Ismoil Gasprinskiy "Tarjimon" gazetasi bosmaxonasida.
XIX asrning 80-yillaridan boshlab turli tillarda ko‘plab yangi davriy nashrlar paydo bo‘la boshladi. Tan olish kerakki, ularning ko‘pchiligi uzoq davom etmadi va tiraji ham kam edi. Faqat o‘zbek tilining o‘zida shunchalik ko‘p va xilma-xil gazetalar chiqardiki, barcha muhim nashrlarni sanab o‘tish qiyin. Biroq nomlarning o‘zidayoq jadid davriy matbuotining umumiy falsafiy dasturi ko‘zga tashlanadi: "Taraqqiy", "Al-isloh", "Hurriyat", "Tong", "Najot".
Gazeta va jurnallarda nafaqat madaniy va ma’rifiy, balki siyosiy masalalar ham ilgari surildi.
Ko‘pgina gazetalar, o‘sha paytda, jumladan Yevropada ham qabul qilinganidek, siyosiy partiyalar va harakatlarning targ‘ibot maydonchasi edi. Masalan, "Alash" partiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan "Qozoq" gazetasi XX asr boshlarida qozoq milliy harakatining asosiy matbuot organiga aylandi. Jadid gazetalarida ayollarning jamiyat va oiladagi o‘rni, ularning huquqlarini himoya qilish, ayniqsa, qizlarning ta’lim olish huquqiga katta e’tibor qaratildi. Tatar tilidagi birinchi va eng mashhur ayollar jurnali — «Сөембикә» ("Suyumbike") afsonaviy Qozon hukmdori sharafiga nomlangan bo‘lib, uni Fotiha Aitova (1866-1942) nashr etgan. Shuningdek, ijtimoiy illatlarni tanqid qiluvchi satirik nashrlar ham paydo bo‘ldi. Ularning eng mashhuri ozarbayjoncha chop etilgan "Mulla Nasriddin" satirik rasmli jurnali edi.
Ommaviy matbuot va yangi usuldagi ta’limning keng tarqalishi alifbolarni isloh qilishga, ularni mahalliy tillar ehtiyojlariga moslashtirishga olib keldi. "Chig‘atoy gurungi" filologiya jamiyati a’zolari Markaziy Osiyo jadidchiligining mashhur namoyandalaridan biri Abdurauf Fitrat (1886-1938) rahbarligida 1918-yilda o‘zbek tili uchun arab alifbosini isloh qilish tashabbusini ilgari surdilar. Bundan bir necha yil oldin, 1912-yilda qozoq tilshunosi va ma’rifatparvari Ahmet Baytursinov (1872-1937) yangilangan va moslashtirilgan qozoq alifbosini taqdim etgan edi. Bu alifbo "tote jazu" (aniq yozuv) deb nomlandi. Alifboning ushbu varianti keng xalq ommasiga tushunarli bo‘lishi uchun ataylab soddalashtirilgan edi.
E’tiborli jihati shundaki, sovet hokimiyati tomonidan 1930-yillarda vaqtincha joriy etilgan lotin alifbosiga o‘tish ham SSSR tashkil topishidan oldin jadidlar muhitida tayyorlangan edi. Arab grafikasidan lotin grafikasiga o‘tish loyihalari turkiy tilli ziyolilar doirasida XIX asrdayoq muhokama qilingan. Ba’zi tatar shoirlari, jumladan Sagit Rameev (1880-1926), Rossiya imperiyasi parchalanishidan oldin ham lotin yozuvini tajriba qilib ko‘rgan. Lotin yozuvini rasman joriy etgan sovet respublikalari orasida Ozarbayjon birinchi bo‘ldi: 1925-yildayoq u yerda lotin yozuvi arab yozuvi bilan bir qatorda keng qo‘llanila boshlandi. Zamonaviy o‘zbek lotin alifbosi turk alifbosiga asoslangan – bunda jadidlarning tajribalari Otaturk islohotlaridan ilgarilab ketgan.
"Qazaq" gazetasi asoschilari (chapdan o‘ngga): Ahmad Baytursinov, Alixon Bo‘keyxonov va Mirjaqip Dulatov.
Jadidchilik va panturkizm
1930-yillardagi qatag‘on davrida jadidlar ko‘pincha panturkizmda ayblanardi, biroq yangi intellektual oqim faqat turkiy tilli dunyo doirasida cheklanib qolmagan edi. Turkistonda o‘zbek tili bilan bir qatorda tojik tili ham keng tarqalgan bo‘lib, shu sababli ayrim gazetalar bir vaqtning o‘zida ikkala tilda yoki faqat tojik tilida nashr etilardi: "Samarqand" gazetasi hamda "Oyina", "Buxoroi sharif" ("Muhtaram Buxoro") jurnallari shular jumlasidandir.
Mulla Jo‘raboy (1887-1937) tojik tilida ta’lim beriladigan birinchi jadid maktabini tashkil etgan. Sovet tojik adabiyotining asoschisi Sadriddin Ayniy (1878-1954) ham jadidchilik harakatining vakili edi. Faqat turkiy tilli dunyo chegaralaridan tashqariga chiqqan jadid nashrining yana bir e’tiborga loyiq namunasi arab tilida chop etiladigan "Jaridat Dog‘iston" gazetasi edi. Buni Dog‘iston va butun Shimoliy Kavkazning ko‘p tilliligi bilan izohlash mumkin, bu esa ta’lim va matbuotning mahalliy tillarga o‘tishini murakkablashtirgan edi.
Jadidlar orasida turkiy tilli madaniyatlarning ustunligi, shubhasiz, Usmonli imperiyasining madaniy va siyosiy arboblari bilan g‘oyalarni jadal almashishga ko‘maklashdi. Yosh turklar harakati — avvalo "Ittihat va taraqqiy" jamiyati (İttihat ve Terakki Cemiyeti) — tomonidan uyushtirilgan 1908 yilgi inqilobdan so‘ng Istanbul Rossiya imperiyasidan kelgan musulmon taraqqiyparvarlar uchun muhim markaz bo‘lib qoldi. Turk ziyolilar muhitining jadidlarga ta’siri o‘zaro edi, chunki Rossiya musulmonlarining soni butun Usmonli imperiyasi aholisiga teng edi.
Masalan, Istanbulda "Türk Yurdu" jurnali chop etilardi, uning asosiy o‘quvchilari Rossiya musulmonlari edi. Uni tatar va Volgabo‘yi yerligi Yusuf Akchura (1876–1935) nashr etgan, Orenburg savdogari Mahmatbay Husainov esa moliyalashtirgan (1839–1910). 1908 yilgacha Usmonli matbuotidagi senzura jadid matbuotiga qaraganda ancha qattiq edi — hatto jadid nashrlarini Turkiyaga olib kirishni taqiqlashgandi. Yosh turklar inqilobidan so‘ng Gasprinskiyning "Tarjimon" jurnali Istanbulda erkin sotila boshladi, turk jurnallari esa muqovalarida Rossiyalik obunachilarga narxlarni ko‘rsata boshladi. O‘sha paytda shakllanayotgan turk millatchilik g‘oyasi, turli darajalarda bo‘lsa-da, Markaziy Osiyo va Volgabo‘yi turkiy xalqlari tarixiga murojaat qilardi.
Eron intellektual muhiti bilan ham o‘zaro aloqalar mavjud edi. Bunga bir tomondan tojik va fors tillarining qardoshligi, boshqa tomondan esa ozarbayjonliklarning shia e’tiqodi va ularning Eron bilan uzoq tarixiy aloqalari sabab bo‘lgan. Bu aloqalar Turkistonda ham, Kavkazda ham keng tarqalgan edi. Eronlik yozuvchi, ma’rifatparvar va hajvchi Zayn al-Obidin Marog‘aiyning (1837-1910) asosiy asari — "Sayohatnoma-i Ibrohimbek" ("Ibrohimbekning sayohat kundaligi") — Turkistonda ancha mashhur bo‘lib, jadidlarning publitsistik va badiiy asarlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
"Oyina" jurnali va "Taraqqiy" gazetasidan parchalar.
Islom va modernizatsiya
Jadidlar uchun asosiy mavzu islom va modernizatsiya o‘rtasidagi munosabatlar edi. Bir tomondan, ular Yevropa madaniyati va siyosiy institutlarini o‘zlashtirishni yoqlab chiqsalar, boshqa tomondan, islomiy diniy o‘ziga xoslikni saqlab qolish zarurligini ta’kidladilar. Bu ikki intilish o‘rtasidagi muvozanatni topish oson bo‘lmadi va jadidchilikning turli vakillari goh u tomonga, goh bu tomonga og‘ib ketishdi. Bunday fikrlash paradigmasi jadidlarni Usmonli imperiyasining arabcha so‘zlashuvchi hududlari va Britaniya Hindistonining musulmon modernistlari, ziyolilari va siyosiy arboblari bilan yaqinlashtiradi.
Napoleonning 1798-yildagi Misr yurishidan boshlab Yevropa imperiyalari — shu jumladan Rossiya imperiyasi ham - musulmon dunyosining katta qismini mustamlaka nazoratiga oldi. G‘arbning harbiy va ilmiy g‘alabasiga musulmon ziyolilari tomonidan javob berildi. Mustamlakachilik hukmronligidan ozod bo‘lish, madaniy va iqtisodiy tanazzulni yengish istagi ularni musulmon dunyosini qayta tiklash yo‘llarini izlashga undadi.
Yevropalashuv, o‘z navbatida, qarshilik ko‘rsatish uchun zarur bosqich sifatida qabul qilindi.
E’tiborli jihati shundaki, Usmonli imperiyasining arabzabon mualliflari o‘z asarlarida milliy va umumarab loyihalarini muhokama qilib, Usmonlilardan mustaqillik olish uchun Yevropa mustamlakachilik kengayishidan foydalanishga umid qilishgan. Biroq panturkizm va panarabizm loyihalaridan tashqari, panislom davlatini barpo etish g‘oyalari ham tez-tez ilgari surilardi.
Garchi jadidlar odatda panislomizm g‘oyalarini qo‘llab-quvvatlamasalar-da, butun musulmon dunyosi bilan hamkorlik va birdamlik ular uchun qiziqarli edi. 1907-yilda Gasprinskiy "Jahon musulmonlar kongressi"ni e’lon qiladi, ammo bu rejalar amalga oshmay qoldi. Shunga qaramay, u Misrda ham, o‘sha paytda musulmon islohotchiligi g‘oyalari tarqalayotgan va uning asarlari turli tillarga, jumladan urdu tiliga tarjima qilinayotgan Britaniya Hindistonida ham bo‘ldi.
Osiyodagi islohotchilik g‘oyalari
Taraqqiyparvarlar va ma’rifatparvarlarning munozaralari Turkistonning qo‘shni xalqlari orasida ham keng tarqaldi. Bu xalqlar butunlay boshqa diniy va til guruhlariga mansub bo‘lsa-da, ular orasida ham fikr almashinuvi bo‘lib turdi. Buryat-mo‘g‘ullar orasida milliy birlik g‘oyalari tug‘ildi, millat qurilishi jarayonida diniy omilning roli haqida bahslar qizg‘in tus oldi. Mahalliy ziyolilarning bu masalaga oid turli qarashlari davriy matbuot sahifalarida yoritildi va shu tariqa buryatlarning ijtimoiy-siyosiy tafakkurini shakllantirdi.
O‘sha davr taraqqiyparvarlariga xos bo‘lgan yevropamarkazli g‘oyalar bilan o‘zlarining yo‘qolib borayotgan an’analarini tiklashga intilish o‘rtasidagi muvozanat ham ko‘zga tashlandi. Jumladan, mo‘g‘ul ma’rifatparvarlari orasida ratsionalizm va buddizmni uyg‘unlashtirish g‘oyalari paydo bo‘ldi. Yangi millatlar tasavvurini yaratish jarayonida umummongol birligiga ham murojaat qilindi. Taraqqiyparvarlar kun tartibiga qo‘ygan yana bir muhim masala alifboni isloh qilish va uyg‘urlardan o‘zlashtirilgan vertikal yozuvdan voz kechib, lotin yozuviga o‘tish bo‘ldi.
Qo‘shni Xitoyning ziyolilari ham G‘arbning texnik va harbiy ustunligiga javob izlab, G‘arb faniga ishonch va o‘z madaniy o‘ziga xosligini yo‘qotish xavfi o‘rtasida ikkilanardi. Bu yerda ham publitsistika Xitoyning zamonaviy tafakkuri, tili va siyosiy madaniyatini shakllantirishda maydon vazifasini o‘tadi. XX asr boshlarida Xitoyning yetakchi jurnallaridan biri sifatida "Yangi yoshlar"ni alohida ta’kidlash mumkin. O‘sha davr Xitoy intellektual tarixining asosiy siymolaridan biri bo‘lgan publitsist va siyosiy nazariyotchi Lyan Sichao (1873-1929) ham G‘arb va Konfutsiy siyosiy tizimlarini muvozanatga keltirish yo‘llarini izlardi.
Osiyoda islohotchilik oqimlarining paydo bo‘lishida Yaponiya alohida o‘rin tutdi. 1905-yildagi rus-yapon urushidagi g‘alaba ham musulmon modernistlari, ham jadidlarga katta ta’sir ko‘rsatib, Osiyoning Yevropa ustidan erishgan g‘alabasi namunasiga aylandi. Muqobil Osiyo imperiyasi loyihasini yaratishga intilgan Yaponiya Yevropa hukmronligidan ozod bo‘lish dasturi — panosiyochilikni taklif etdi va undan qit’adagi o‘z kengayishini oqlash uchun foydalana boshladi. Kioto maktabi faylasuflarining G‘arb (ayniqsa, nemis) falsafasi va buddaviylik g‘oyalarini uyg‘unlashtirish borasidagi sa’y-harakatlari esa Osiyoning umumiy taraqqiyparvarlik qarashlariga mos kelardi.
Agar biz e’tiborimizni metodologik millatchilikdan chetga burib, jadidlarning nafaqat Turkiston yoki turkiy tilli dunyo, balki butun Osiyo intellektual maydonidagi o‘rnini ko‘rib chiqsak, ularning merosini yanada chuqurroq anglay olamiz. Bundan tashqari, bu meros bugungi kundagi mahalliy va xalqaro munozaralar uchun yanada dolzarbroq ahamiyat kasb etadi.
Ozarbayjonning "Mulla Nasriddin" jurnalidan olingan hajviy rasm.
O‘tgan asr mobaynida islohotchilar muloqot qilgan G‘arb falsafasi o‘zgarib, taraqqiyot g‘oyasining o‘zini qayta ko‘rib chiqayotgan postmodern davri keldi. Shu bilan birga, G‘arb intellektual an’anasidan mustaqil ravishda shakllangan mahalliy falsafalarga qiziqish ortdi. Bunday loyihalar Lotin Amerikasi, Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyoda allaqachon amalga oshirilgan.
Osiyoning qoq markazida joylashgan jadidlar Yevroosiyo qit’asining turli burchaklaridan kelgan g‘oyalarning o‘ziga xos sinteziga aylandi. Ular taraqqiyotni targ‘ib qilish bilan birga, uni muammolashtirishga ham hissa qo‘shdilar. Gaspiralining yangi ta’lim usuli uchta pedagogik maktab: Yevropa, rus va turk maktablarining mahsuli bo‘lgan deb hisoblash qabul qilingan. Biroq aynan jadidlarning nazariy asarlari yanada keng qamrovli g‘oyalar geografiyasini o‘zida mujassam etdi.
Ular ko‘targan masalalar bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan: an’ana va taraqqiyot, diniylik va dunyoviylik, milliy loyihalar va mintaqaviy integratsiya. Bu mavzular, eng avvalo, zamonaviy Markaziy Osiyodagi jadidlar vorislarini qiziqtiradi. Ammo bu intellektual merosni g‘oyalar tarixining yanada kengroq kontekstiga kiritish muhimdir, zero bu yerda ularga munosib o‘rin berilishi lozim.
Oxirigacha o‘qiganingiz uchun tashakkur! Agar sizga ushbu rukn ma’qul kelgan bo‘lsa, uni ijtimoiy tarmoqlarda ulashing va bizning Instagram hamda Telegram kanallarimizga obuna bo‘ling.