Rus yerlaridagi Osiyo madaniyati

“Rossiya – bu Osiyomi yoki Yevropa?” degan savol asrlar davomida siyosiy munozaralarga sabab bo‘lgan. XVI-XVII asrlardagi chet ellik sayyohlar rus saroyidagi tartiblar, hatto podsho va boyarlarning kiyimlari ham Turkiya va Eronning sharqona uslubiga o‘xshashligini qayd etgan. Qadimda rus erkaklarining mashhur qiyshiq yoqa ko‘ylagi pravoslavlar nazarida ish paytida bo‘yindagi xoch tushib ketmasligi uchun o‘ylab topilgan. Biroq, X asr turkiy xalqlar tasviriy sanʼat asarlarida ham xuddi shunday qiyshiq yoqani ko‘rish mumkinligi haqida hech qanday izoh berilmaydi.
Ovqatlanish masalasida ham shunga o‘xshash vaziyat kuzatiladi. Go‘yoki “Rossiya — fillar vatani” va bizning oshxonamiz eng qadimiy, eng boy, hatto jahon pazandachiligidagi eng yaxshi narsalar ham aynan undan kelib chiqqan. Bunday sodda va bilimsiz yondashuvga necha bor duch kelganmiz. Vaholanki, atrofga bir nazar tashlash, hech bo‘lmaganda qo‘shni xalqlar oshxonasi bilan qiziqib ko‘rish orqali haqiqatga yaqinlashsa bo‘ladi. Shunda ko‘plab taomlar va oshpazlik uslublari qadimiy ruslar, tatarlar, fransuzlar yoki o‘zbeklar paydo bo‘lishidan ancha ilgari yaratilgani ayon bo‘ladi.
Hozirgi kunda Rossiyada “Kiyev Rusi” atamasini ishlatish taqiqlanmagan, lekin unchalik tavsiya ham etilmaydi. Ammo Kiyevning rus davlati shakllanishidagi ahamiyatini kamaytirish, uning turkiy xalqlar va dasht ko‘chmanchilari bilan juda yaqin aloqalariga ko‘z yumish kabi urinishlar juda kulgili deb hisoblayman.
Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab, Shimoliy Qora dengiz sohili orqali harakatlangan savdogarlar faqat qimmatbaho gazlama va idish-tovoqlarni emas, balki guruch, quruq mevalar hamda ziravorlar ham olib o‘tishgan. Rus knyazliklari aholisi ularning yuklari bilan qiziqmagan, deb o‘ylamayman. Darvoqe, ko‘plab rus knyazlari va sarkardalarining buvilari, onalari yoki rafiqalari turkiy malikalardan bo‘lgan. Nahotki, ular turmushga chiqqandan so‘ng o‘z vatanlaridagi taom va ne’matlarni butunlay unutib yuborgan bo‘lsalar?

Afanasiy Nikitin “birinji” (guruchi)

Oddiy chet el mahsuloti misolida uning rus oshxonasiga kirib kelish jarayonini tushuntirishga harakat qilamiz. Xo‘sh, Rossiyada guruch yoki, aytaylik, grechkani qadimiyroq deb hisoblash mumkinmi? Axir bugungi kunda grechka bo‘tqasi — palovdan farqli o‘laroq — rus oshxonasining eng asosiy ramzlaridan biri sanaladi.
Guruchning rus oshxonasiga kirib kelishi mo‘g‘ullar istilosidan ham avvalgi davrlarga borib taqaladi. Turli asrlarda ushbu mahsulot turlicha nomlar bilan atalgan. Ularning rus tilidagi shakllanishi guruchning bu hududlarga turli tillar orqali kirib kelganini ko‘rsatadi. Masalan, guruchning qadimgi ruscha nomi — “brinets” — fors tilidagi “birinj” (guruch) so‘zidan olingan bo‘lib, ehtimol, qrim-qipchoq tilidagi “brinch” varianti orqali rus tiliga kirgan bo‘lishi mumkin.

“Brinets” so‘zi XV-XVI asrlarga oid manbalarda ham uchraydi. Afanasiy Nikitin o‘zining Hindistonga qilgan sayohati haqida hikoya qilar ekan, shunday deydi: “Hindlar brinets, yog‘ qo‘shilgan kuchiri va turli o‘tlarni yeydilar”. Biroq, ko‘pincha rus voqeligiga nisbatan ham brinets tilga olinadi. Masalan, Kirillo-Belozersk monastirining 1560-yillarga oid solnomasida shunday yozuv bor: “Blagoveshchensk ruhoniysi Selivestr omonatga bir pud ladan, bir pud brinets va 15 grivenka qalampir berdi”.
XVI asr o‘rtalarida Ivan Grozniyning farmoni bilan Qozon arxiyepiskopi Guriyga har yili xazinadan “bir pud brinets” berilgan. “Brinets” atamasi mashhur “Domostroy” asarining 1550-yillarga oid ayrim tahrirlarida ham uchraydi. Ulardan birida quyidagicha jumlalar keltirilgan: “Za’faron qo‘shilgan brinets ostidagi tovuq”, “brinetsga shakar qo‘shib pishiriladigan piroglar”.
Biroq vaqt o‘tishi bilan “brinets” so‘zi kundalik iste’moldan chiqib bordi. Undan ham oldin, ya’ni XII asrdayoq guruchga nisbatan “saratsin (yoki sorochin) tariq” atamasi paydo bo‘lgan va asta-sekin adabiyotlarda o‘rnasha boshlagan. XVII asr oxiridan boshlab esa aynan shu nom ostida guruch umumiy iste’molda keng tarqalgan va XIX asr oxirigacha rus pazandachilik kitoblarida muntazam uchrab turgan.
Kayani Akella / Unsplash

Saratsin tarig’i

“Saratsin” so‘zi arablarga nisbatan Rusda kamida X asrdan beri qo‘llanilgani ma’lum. Ular haqidagi ma’lumotlarni Voskresensk, Nikon, Lavrentiy va Sofiya Birinchi solnomalarida uchratish mumkin. “Sorochin tarig’i” iborasi esa qadimgi rus yozma yodgorliklarida ilk bor Studiya nizomida (1193 yilgi ro‘yxat) qayd etilgan.
“Saratsin” so‘zi Moskvaga qayerdan kelgan bo‘lishi mumkin? Ehtimol, Vizantiyadan kelgandir, ammo bu jarayon murakkab kechgan. “Saratsin” atamasi aslida G‘arbiy Yevropada shakllangan. Salib yurishlaridan so‘ng yevropaliklar barcha arablarni shunday atay boshlagan.
Eslatib o‘tamiz, Vizantiya poytaxti Konstantinopol 1204-yil aprelda 4-salib yurishi paytida yevropalik ritsarlar tomonidan bosib olingan. U yerda qisqa muddat (50 yildan sal ko‘proq) Lotin imperiyasi deb atalgan tuzum o‘rnatilgan. Shubhasiz, bu voqeadan oldin ham salibchilarning saratsinlar bilan to‘qnashuvlari haqidagi xabarlar rus knyazliklariga yetib borgan.
Ehtimol, aynan o‘sha paytda “saratsinlar” so‘zi arablar va turklar uchun umumiy nom sifatida rus tilida keng tarqalgandir? 1453-yilda Konstantinopol turklar hujumi ostida qulagan va Moskva “uchinchi Rim” maqomini qabul qilganidan so‘ng, bu atama uzil-kesil o‘rnashgan. Ko‘rinishidan, “saratsin tarig’i” atamasi rus tiliga aynan shu tarzda kirib kelgan.

Tabiiyki, o‘sha paytda guruch asosan janubdan — Volga bo‘ylab keltirilgan. Bu haqda 1615-yilda shved diplomati Pyotr Pyetrey quyidagicha yozgan: “Saratsin tarig’i [Astraxanda] arzon. Uning bir bochkasi ba’zida ikki yarim talerga, ba’zida esa, vaziyatga qarab, qimmatroq yoki arzonroq narxda sotiladi. Uni Midiya, Fors va Armanistondan Kaspiy dengizi orqali suv yo‘li bilan olib kelishadi”. Guruchning Forsdan keltirilgan tovar ekani haqida Iogann Filipp Kilburger ham 1674-yilda o‘zining “Rus savdosi haqida qisqacha ma’lumot” asarida to‘xtalib oֹ‘tgan.

Aslida osiyolik bo’lgan rus grechkasi

Grechkaning madaniy navlarini yaratish haqidagi zamonaviy qarashlar shuni ko‘rsatadiki, u taxminan 3 ming yil oldin Xitoyning janubi-g‘arbida xonakilashtirilgan va u yerdan O‘rta hamda Old Osiyoga, shuningdek Sibirga tarqalgan. Bu jarayon sekin kechgan: masalan, Yaqin Sharqda u atigi bir ming yil oldin paydo bo‘lgan.
Grechka Yevropaga aynan o‘sha hududdan kirib kelgan. Savdo-sotiqdan tashqari, bu yerda salib yurishlari ham muhim rol o‘ynagan. Rus hududlariga esa grechka bir necha yo‘llar orqali kirib borgan. Uni Dnepr bo‘ylarida yetishtirish bo‘yicha dastlabki tajribalar XI-XII asrlarga to‘g‘ri keladi. Ekinning nomi uning qayerdan kelganini ko‘rsatib turibdi.
O‘sha paytda Vizantiyadan kelgan hamma narsa yunonlarniki, yaʼni greklarniki deb atalgan. Masalan, Konstantinopoldan bo‘lgan knyaz Vladimir qabul qilgan “yunon (grek) dini” ham shular jumlasidan. Grechka tezda slavyan yerlarining shimoliy hududlariga tarqaldi. Mashhur sovet arxeologi Aleksandr Mongaytning ma’lumotlariga ko‘ra, “Pereyaslavl-Ryazan qazilmalari natijalariga qaraganda, XII asr oxiri – XIII asrda yangi ekin – grechka paydo bo‘lgan”.
Biroq, shundan so‘ng uning tarqalishi to‘xtagan. Ba’zi mutaxassislarning fikricha, bu “dastlabki grechka madaniyati” XIII asr oxiriga kelib asta-sekin yo‘qola boshlagan. Muammo mazkur don ekinining hosildorligi pastligi va uning tuproq xususiyatlariga ta’sirchanligida edi. Bundan tashqari, grechka yanchilgandan keyingi qoladigan somon chorva mollari uchun yaroqsiz bo‘lib, bu ekinning qiymatini keskin pasaytirib yuborgan.
Kostiantyn Li / Unsplash

Volga bo‘yi va Qrimdan kelgan tatar grechkasi (“tatarka”)

Endi grechkaning Rus hududlariga kirib kelishi haqidagi yana bir taxminni ko’rib chiqamiz. Aslida, yovvoyi grechkaning tarqalgan hududlaridan biri Volga bo‘yi hisoblanadi. U yerda qachondan beri ekilgani noma’lum, biroq madaniy grechkaning yovvoyi qarindoshi Fagopyrum tataricumning botanik nomi ham shu hududga ishora qiladi. Hozirga qadar Rossiyaning ayrim qishloqlarida grechkani “tatarka” deb atashadi; ilgari bu nom Ukraina va Rossiyaning janubiy hududlarida keng tarqalgan edi.
1552-yilda rus qo‘shinlari tomonidan Qozonning zabt etilishi Qozon xonligining Moskva davlatiga qo‘shib olinishi bilan yakunlandi. Bu voqea ikki madaniyatning, jumladan, oshxona madaniyatining o‘zaro uyg‘unlashuviga asos soldi.

Biroq, grechkaning tatar ildizlari faqat Volga bo‘yi bilan bog‘liq bo‘lishi shart emas. Ukraina yerlariga bu ekin Qrimdan kirib kelgan. Grechka bo‘tqasi kimning milliy taomi — Rus aholisinikimi yoki Qrim tatarlarinikimi degan masalada bahslashish mumkin. 1630-yillarda Polsha qiroli Sigizmund III xizmatida bo‘lgan fransuz muhandisi Giyom de Boplan Qrim va mahalliy aholining urf-odatlari haqida batafsil xotiralar qoldirgan: “Ularning [Qrim tatarlarining] odatdagi ovqati tariq, arpa hamda grechka yormalaridan iborat: ular bu turdagi donlarni o‘zlari yetishtiradilar” .
Demak bundan maʼlumki, grechka Ukrainaning O‘ng qirg‘og‘idan Moskva davlatining qo‘shni hududlariga kirib borgan va u yerlarda tarqalgan. Bu grechkaning Markaziy Rossiyaga kirib kelishining yana bir yo‘li edi. Shunday qilib, Rossiyada bu yo‘llar bir nechta bo‘lib, ular turli davrlarda shakllangan. Nima bo‘lgan taqdirdayam, XVI asr boshlariga kelib, mamlakat hududida grechka faol ravishda yetishtirila boshlangan. O‘sha davr solnomalaridagi yozuvlar bunga isbot bo‘la oladi.

Хo‘sh, asl taomlarni qayerdan izlash kerak?

Asrlar davomida mahsulotlar, urf-odatlar va tillar aralashib ketgan dunyoda qandaydir “sof milliy” oshxonani topish mutlaqo imkonsiz.
Biroq, bu yerda chuqur maʼno ham bor. Dunyodan ajralgan madaniyatni, jumladan oshxonani (bu ham har qanday milliy madaniyatning bir qismi) yaratishga urinish doimo bitta natijaga — tanazzulga olib keladi. Buni oxirgi marta Sovet Ittifoqi tugash arafasida kuzatgan edik, o‘shanda bizni dunyoning qolgan qismidan ajratib turgan “temir parda” sovet umumiy ovqatlanishini butunlay tanazzulga uchratgan edi.
Shuning uchun ham har qanday milliy oshxona muvaffaqiyatining siri aynan turli xalqlar bilan muloqotda bo‘lish, ularning an’analari va ta’mlarini, mahsulotlari va taomlarini o‘rganish hamda ijodiy o‘zlashtirishdadir.
Bunga juda ko‘p misol keltirsa bo‘ladi. Masalan, klassik fransuz oshxonasi Yekaterina Medichi davrida Parijga olib kelingan italyan gastronomik merosi asosida shakllangan. Hatto bugungi kunda oshpazlik dunyosini zabt etgan Peru oshxonasi ham nafaqat ink-hindularning merosi, balki yapon va xitoy oshpazlik an’analarining kuchli ta’siri natijasidir. Ehtimol, Rossiyada ham bir kun kelib palov festivallari faqat foyda keltirishini tushunib yetarlar?
Hikoya yoqdimi? Instagram va Telegramda ham bizni kuzatib boring — u yerda yanada qiziqarli ma’lumotlar bor.