Ural kazaklarining Qoraqalpog‘istonga kelib qolishi
1874-yili Uralda azaliy e’tiqodini mahkam
tutgan kazaklar qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Buning sababi
imperator Aleksandr II ning barcha
yaitsklik (urallik) kazaklarga uzluksiz harbiy xizmatni o‘tash, forma kiyish,
ot va qurol-yarog‘ saqlash majburiyatini yuklovchi farmoni edi. Baliq ovlash va
ovchilik bilan kun ko‘rishga o‘rganib qolgan uralliklar yangi tartiblarni
kazaklarning an’anaviy erkinligiga xo‘jasizlarcha tajovuz deb bilib,
bo‘ysunishdan bosh tortdi.
Qo‘zg‘olon bostirilgach, 2500 nafarga yaqin urallik
kazaklar ro‘yxatidan o‘chirilib, Turkistonga surgun qilindi. Dastlab faqat
erkaklar haydalgan bo‘lsa, 1877-1878-yillarda 750 dan ortiq oila majburan
ko‘chirilgan. Yillar davomida ayriliqda yashagan er-xotinlar ko‘pincha
bir-birlarini tanimay qoldi.
Surgun qilinganlar ocharchilik va kasalliklardan azob chekar, ba’zilari esa
Amudaryoda ketayotgan paroxodlardan o‘zini suvga tashladi.
Aleksandr II ning vorisi – imperator
Aleksandr III davrida Turkistonga surgun qilingan uralliklarga o‘z vataniga
qaytib, yana kazak bo‘lishiga ruxsat berildi. Lekin hamma ham
podshoning marhamatidan foydalanmadi: Turkistondan
atigi 850 nafar odam qaytdi, qolganlar surgun qilingan joyida
qoldi.
Chor
ma’murlari xuddi Ural va Sibirda bo‘lgani kabi bosib olingan hududlarni o‘zlashtirishda
kazaklar yordam
beradi, deb umid qilgan edi. Ularni ataylab Amudaryo deltasiga, Xiva bilan
chegaraga yaqin joyga yuborgan, chunki butun Turkiston hududida Xiva Rossiya tomonidan oxirgi
bo‘lib bosib olingan edi. Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To‘rtko‘l) qalʼasi
yaqinida uralliklar Pervonachalniy posyolkasiga
asos solishdi.
Keyinroq kazaklarning boshqa
qishloqlari paydo bo‘ldi: To‘rtko‘lning
o‘zidagi posyolka, Nukus yaqinidagi Ural posyolkasi, Zoir va Kazakdaryo, Oqdaryo, Qiziljar. Vaqt
o‘tishi bilan ular Orol dengizi qirg‘oqlarigacha yetib bordilar va u yerda
baliqchilik xo‘jaliklari bo‘lgan
Uchsoy, Urga va Porlitauga joylashdilar. Mo‘ynoq va Qo‘ng‘irotda ham kazak
qishloqlari paydo bo‘ldi.
Shu tariqa imperiyaning chekkasida
Uralning e’tiqodiga sodiq qolgan
kazaklar jamoasi paydo bo‘ldi. Ularni oldingi hayotini tark etib, o‘zligini
saqlab qolgan insonlar – “uzoqlashganlar” deb atay boshlashdi.
1950-yillar boshidagi fotosuratlarda bu joylar shunday ko‘rinardi.
Mayor unvonidagi bosh rohiba
Oradan bir yarim asr o‘tib, HD
magazine tahririyati uralliklarning avlodlarini topish va ular qanday
yashayotganini bilish maqsadida
Qoraqalpog‘istonga yo‘l oldi. 150 yil
ichida kazaklar jamoasi –
agar surgun qilinganlarning dastlabki soni bilan
taqqoslasak – taxminan
yuz baravar kamaygan.
Hozir Qoraqalpog‘istonning shimoliy
qismi – Nukus, Pristan, Qo‘ng‘irot va Taxiatoshda asosan
keksa yoshdagi uralliklarning atigi 20-25 ta oilasi
qolgan. Yoshroq bir nechta oila esa Beruniy va To‘rtko‘lda
yashaydi.
Ularning kichik jamoasini o‘ziga
tortadigan markaz Nukus chekkasidagi kichik ibodatxona bo‘lib, unda eski
ikonalar, diniy kitoblar va yodgorliklar to‘plangan. Ural kazaklari XVII asrda
pravoslav dini bo‘linganidan keyin Markaziy Rossiyadan qochib ketgan eski
e’tiqodli dehqonlar hisobiga ko‘paygan. Shuning uchun qadimiy diniga rioya
qilish “uzoqlashganlar” avlodlariga xos madaniy kodning eng muhim qismidir.
Qadimiy ibodatxona qamish devor bilan o‘ralgan. Ichkari unchalik keng emas, lekin do‘konlar va kursilar bor — keksa qavmlar ibodat paytida ularga suyanishadi.
Nukusdagi ibodat uyini cherkov ham,
butxona ham deb bo‘lmaydi. Kanonik pravoslav dinidan farqli o‘laroq,
Orolbo‘yidagi eski e’tiqodchilar ruhoniylarsiz kun kechirardi. Yaqin-yaqingacha
ibodat uyida Savin ismli rohib (uralliklar shevasida – “bobo”) xizmat qilardi.
2016-yilda uning vafotidan so‘ng, jamoadagi yetakchilik Matryona “buvi” Olga
Kiselyova qo‘liga o‘tgan.
Matryona buvi mayor unvoniga ega
sobiq YHXX xodimi. Militsiya lavozimidagi o‘tmishi unda “atamancha” xislatlarni
namoyon etadi: qo‘riqlanadigan postni shunchaki tashlab ketolmaydi, uning
mehnati evaziga saqlanib turgan jamoasini tark etish esa gunoh.
“Men ketib qolsam, bu yerda hammasi tugaydi. Chunki yo‘limni kim davom ettirishi nomaʼlum. Hozir
bu yerga keluvchilar
jamoani tashlab ketmasligimni iltimos qilishyapti”, – deydi u.
Olga Kiseleva, uni bu yerda "Matryona" deb atashadi.
Sobiq
Ittifoq parchalanganidan so‘ng ko‘plab uralliklar, asosan
yosh va mehnatga layoqatlilar Rossiyaning Volgograd va Astraxan viloyatlariga
qaytib keta boshladi. U yerning
iqlimi va tabiati Amudaryoning quyi oqimini eslatadi. Matryonaning
o‘zi afsus bilan: “Yoshlar endi boshqacha – ular bizga o‘xshamaydi”, – deydi. "Rossiyaga
ketib, eski e’tiqodiga sodiq mahalliy jamoalarga qo‘shilganlar hali ham
an’analarga rioya qilishadi: u yerda cherkovlar, ustozlar bor, marosimlar
o‘tkaziladi. Bu yerda, Qoraqalpog‘iston sahrosida esa faqat yoshi kattalar
hisobiga e’tiqodimiz saqlanib qolgan", – deydi u.
Matryona va turmush o‘rtog‘i Aleksandr
Kiselyov ibodatxonada saqlanadigan qadimiy ikonalar, xochlar, kitoblarni
ko‘rsatdi. “Ko‘pchilik ikonalar va kitoblar saqlab qolinishini istab olib
kelishadi. Ketayotganlar ularning yo‘q bo‘lib ketishini xohlamaydi”, – deydi bosh
rohiba.
“Bizda barcha marosim o‘tkaziladi:
cho‘qintirish, nikoh o‘qish, dafn qilish. Ikonalar “toma-toma ko‘l bo‘lur”
tamoyili asosida yig‘ilgan – har kim qo‘lida borini olib kelgan. Bir-birimizga
yordam berib yashaymiz va kimligimizni unutmaymiz”, – deya qo‘shimcha qiladi
Kiselyov.
Eski marosim ikonalari madaniy boylik hisoblanadi va ularni O‘zbekistondan olib chiqish taqiqlanadi.
Matryonaning turmush o‘rtog‘i
uralliklarni, odatlanib qolgani uchunmi,
ruslar deb ataydi, Rossiya haqida esa madaniy tomonlama yaqin davlat sifatida
gapiradi, lekin baribir alohida mamlakat ekanini tan oladi.
Kiselyov: “Hayotimda ko‘p safarda bo‘lganman: otam bilan, ish bo‘yicha, o‘zim. Rossiyada ham, Kavkazda ham yashaganman, lekin doim shu yerga qaytib kelganman. Bu – bizning o‘lkamiz, vatanimiz. Shu yerda tug‘ildim, ota-onam yashagan maskan ham shu, uyim ham ushbu zaminda”.
Uralliklar Orolda
Orolbo‘yi cho‘llari hozir ham, bundan
150 yil ilgari ham surgun qilingan kazaklar ko‘nikib qolgan Ural sharoitidan
farq qiladi.
Dastlab Turkistonga surgun qilingan Ural kazaklari o‘zlarini begonaday tutardi:
kimsasiz joylarda qishloqlar qurardilar. Qozoqlar, qoraqalpoqlar,
turkmanlarning tili va urf-odatlari ularga begona edi. Shuning uchun ular bilan
faqat mahsulot ayirboshlash va savdo-sotiq bilan cheklanishardi.
Yangi joyga o‘rnashib olgach, uralliklar
vatanida shug‘ullangan kasbiga qaytdi.
XIX asr oxirida yashagan guvohlarning
yozishicha, Amudaryoda osyotr, sevryuga, sterlyad kabi baliqlar serob bo‘lgan. O‘sha
vaqtga kelib, Mo‘ynoqda hamda ko‘l va irmoqlar yaqinidagi boshqa joylarda
uralliklar yirik baliqchilik xo‘jaliklarini tashkil etgan. Yer uchastkalarini
qoraqalpoqlardan ijaraga olishgan – to‘lov baliq yoki pul vositasida amalga
oshirilgan.
Ba’zi kazaklar Amudaryo bo‘yida
polizchilik va dehqonchilik bilan shug‘ullana boshladilar. Bu borada katta
yutuqlarga erishilmagan, chunki yerga ishlashni hamma ham eplay olmasdi. Vaqt
o‘tishi bilan ular mahalliy aholidan paxta, sholi va kunjut yetishtirishni
o‘rganib olishdi. Uralda bunday ekinlar o‘smasdi. Xo‘jaliklarda esa asta-sekin
otdan tashqari, eshak va tuyalar ham paydo bo‘ldi.
Baliqchilik xo‘jaliklari atrofida
butun bir infratuzilma shakllandi: duradgorlar
va temirchilar sayoz daryo oqimlarida suzish uchun yassi tubli qayiqlar yasashardi,
asboblarni ta’mirlashardi, to‘r to‘qishardi.
Baliq va ikralarni tuzlash uchun bochkalar yasalardi. Keyin
ular Rossiyaga olib ketilardi.
Orolbo‘yidagi artel xo‘jaliklaridan faqat xarobalar qolgan.
Tez orada mahalliy aholi bilan
samimiy aloqa rishtalari bog‘landi. Kazaklar mehnatsevarligi bilan mashhur edi:
ular uylar qurishar, ariqlar qazishar, baliqlarni “ruscha”, ya’ni to‘r bilan tutishardi.
Bu usulni ulardan qoraqalpoqlar o‘zlashtirishgan. Uralliklar esa qo‘shnilaridan
cho‘lda jon saqlashni, suv qidirishni, xo‘jalikda tuyalardan foydalanishni
o‘rganishgan. Nutqlarida o‘zlashma so‘zlar, kundalik hayotida yangi ko‘nikmalar
paydo bo‘lgan.
“Qo‘shnilarimiz ajoyib, – deydi
Matryona. – Pasxada bulochka pishirardim, tuxum bo‘yardim va hamma qo‘shnilarga
tarqatardim...
Ilgari bolalar hovlida yugurib yurishar, “Xristos voskres!’ deb baqirishar, biz
esa ular bilan kulich va krashenkalarni bo‘lishardik. Odamlar salomlashadilar,
bir-birlarini hurmat qiladilar”.
Uralliklarning avlodi qoraqalpoqlar
bilan yaxshi qo‘shnichilik munosabatlari shunchaki xalqlar do‘stligi
plakatlaridagi shiorlar emasligini ta’kidlaydi. Matryona bilan yonma-yon bir
mulla yashaydi. U va boshqa qo‘shni qoraqalpog‘istonliklar ibodat uyiga
begonalar kirmasligi uchun birgalashib ogoh bo‘lib turadilar.
Matryona buvi masjid yonida yashaydi. Uning qo‘shnilaridan biri mahalliy imom.
Bunday ehtiyotkorlik bejiz emas.
Matryona bundan qirq yil oldin ularning eski ibodat uyiga o‘g‘rilar kirib,
barcha qimmatbaho ikonalarni olib chiqib ketgani haqida gapirib berdi.
“Bu,
albatta, og‘ir zarba bo‘lgan. Vaqt o‘tib ikonalar topilgan — Qrimdagi
yeparxiyalardan birida aniqlangan. Qaytarishga muvaffaq bo‘linmagan — tarix
yana qaytalanib qolishidan qo‘rqqanmiz”, — deya eslaydi ayol. Talonchilar
topilgan (aniqlanishicha, ikonalarni jamoadagi yoshlar sotib yuborgan ekan) va
jazolangan. Ular qanday jazo olgani haqda isteʼfodagi militsiya xodimi sukut
saqlaydi va bunday deydi:
“Ilgari bolalar urf-odatlarga rioya qilmasalar, ota-onalar ularni kitoblar va ikonalar bilan birga ko‘mib yuborishni so‘rashgan. Ko‘pchiligi ana shunday yo‘q bo‘lib ketgan”.
Eski diniy qarashlar kundalik hayotga
ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, tamaki chekish katta gunoh hisoblangan, choy
ichish, sarimsoq yeyish ham taqiqlangan. Hatto 1970-1980-yillarda keksalar choy
o‘rniga faqat giyohlar qaynatmasi yoki iliq suv ichishgan. Baliq qovurilgan
yoki quritilgan, shu bilan birga ro‘za ham tutilgan. Ta’ziya marosimlarida faqat
yog‘och idishlar ishlatilgan: metall buyumlar “nopok” hisoblangan.
Hozirda choy ichishga qo‘yilgan taqiq amal qilmaydi.
E’tiqodli insonlar “uzoqlashmoqda”
Surgun qilingan
uralliklar rioya qilgan eski urf-odatlar asta-sekin o‘tmishga aylanmoqda.
Masalan, boshqa millat va dinga mansub shaxslar bilan nikoh tuzishga ortiq
qat’iy taqiq yo‘q.
“O‘zimiznikilarga
turmushga chiqishsa, yaxshiroq edi, lekin nachora,
— deb xo‘rsinadi Matryona. — Ibodat uyimizga
qatnaydiganlar bunday deyishadi: “Nevaralarimiz
voyaga yetgan, atrofda esa kuyov yo‘q. Qoraqalpoq, o‘zbek, qozoq millatidagi
yigitlarga tegib ketishyapti. Hayotlari yaxshi: kimdir sevib turmushga chiqqan,
kimnidir oldingi urf-odatlardagiday o‘g‘irlab ketishgan. Nima qila olamiz? Eng
muhimi — oilani saqlab qolish, yoshlarning bir-birini hurmat qilishi”. Ba’zi
uralliklar aralash millatli oilada yashab, o‘zlarining islomiy urf-odatlar
bo‘yicha dafn etilishini vasiyat qilishadi. Jamoamizda so‘nggi vasiyatni hurmat
qilamiz va uni bajarish odat tusiga kirgan.
Qadimgi marosimchilar dafn etilgan qabriston allaqachon qarovsiz qolgan.
Amudaryo bo‘yidagi kazak posyolkalari allaqachon bo‘shab qolgan, qoraqalpoqlar, qozoqlar va uralliklarni boqqan dengiz ham qurigan, baliqchilik xo‘jaliklari faqat keksalarning xotirasida qolgan. Ammo Matryona “buvi” ibodat uyini ochib, chiroqlarni yoqib turar ekan, Qoraqalpog‘istonning qadimiy e’tiqodli jamoasi yashashda davom etadi.
Uning o‘zi ham ruhini
tushirmaydi va Orolbo‘yidagi qadrdon makonini
tark etish niyati yo‘q.
Matryona: “Rostini aytsam, ko‘chib ketishni xohlamayman. Taʼtilda farzandlarim oldiga borib qaytaman. Chunki bu diyor men uchun qadrdon, hamma narsam shu yerda. Kuch-quvvatim bor, oyog‘im yurib turgan ekan — hammasini o‘zim uddalayman”.