Konstantin Simonovning “Urushsiz yigirma kun” qissasi Toshkentda qisqa muddatli ta’tilda bo‘lgan front muxbiri Vasiliy Lopatinning hikoyasi bo‘lib, unda u hamkasblari bilan uchrashadi, front ortidagi haqiqiy hayotni kuzatadi, hatto sevib qoladi – va urush baribir uning yonida ekanligini chuqur his qiladi. Uning uchun hatto snaryadlar portlamaydigan shaharda ham hamma narsa urush izlarini eslatib turadi.
Aleksandr Plotnikovning spektakli taxminan uch yarim soat davom etadi, unda bosh rolni “Ilhom” badiiy rahbari Boris Gafurov ijro etgan. Premyera 12–13-sentabr kunlari bo‘lib o‘tdi. Plotnikov badiiy asos sifatida Aleksey Germanning Yuriy Nikulin va Lyudmila Gurchenko ishtirokidagi xuddi shu nomdagi filmidan foydalangan.
Plotnikov – yangi avlod rejissyori va dramaturgi bo‘lib, Rustam Ibragimbekovning ssenariy kursi (VGIK) va Kama Ginkasning aktyorlik-rejissyorlik kurslari (Konstantin Raykinning Oliy sahna san’ati maktabi) tarbiyalanuvchisi. U spektakllarida xotira va jamiyatdagi og‘riqlar mavzulariga murojaat qilib, o‘z asarlarida hujjatlilik va she’riyat nutqini birlashtiradi.
U uzoq vaqtdan beri Ikkinchi jahon urushi mavzusini ko‘taradi: “Qizil kitob” va “Xirosima” spektakllarida u Xolokost va Yaponiyaning Amerika tomonidan atom bombasi yordamida bombardimon qilinishini o‘rgangan. “Ilhom” tomoshabinlariga bu rejissyor “Sergey Parajanov nomidagi erkin auksion” spektakli va “Alfa Sentavra” monospektakli orqali tanish. Xotiraning nozik to‘qimalari bilan ishlash tajribasi uning yangi premyerasi “Urushsiz yigirma kun”da ham aks etgan.
* * *
— “Ilhom” bilan hamkorligingiz nimadan boshlandi va nima uchun bu spektaklni aynan Toshkentda sahnalashtirishga qaror qildingiz? To‘g‘risini aytsak: bizning teatr sahnamiz mintaqamizdan tashqarida unchalik mashhur emas.
— Aslo unday emas, “Ilhom” sahnasi O‘zbekistondan tashqarida ham yaxshi ma’lum. Teatr muhitida “Ilhom” afsonaviy maydon hisoblanadi. Mark Vaylning nomi hali ham quloqqa chalinadi: aynan u Sovet Ittifoqida birinchi mustaqil teatrni yaratdi va shu orqali teatr jarayonining mustaqilligi qanday ekanligi haqidagi tasavvurning o‘zini o‘zgartirdi. Uning erkinlik tuyg‘usi, dunyo tasavvuru haqidagi sovet estetik paradigmaning qat’iy me’yorlaridan xalos bo‘lishga intilishini sezmaslik mumkin emas edi.
“Ilhom” teatri bilan hamkorlikni 2022-yil oxirida, bizda urush boshlanganidan keyin yo‘lga qo‘ydim. Rus teatri og‘ir axloqiy vaziyatga tushib qoldi va senzura ostidagi institutga aylandi. Men Moskvadagi ba’zi loyihalardan voz kechishimga to‘g‘ri keldi – chunki Rossiyaning harakatlaridan keyin ortiq teatr bilan shug‘ullanish mumkinligini tasavvur qila olmadim. Ana shunda “Ilhom” laboratoriyasida ishtirok etish imkoniyati tug‘ildi. Men uchun bu mohiyatga qaytish edi. Bu yerdagi birinchi ishimiz – Tolstoyning “Sevastopol hikoyalari” asosidagi eskiz bo‘ldi. Kichikroq ijod mahsuli bo‘lishiga qaramay, juda aniq — deyarli yurakdan chiqqan ovoz edi. Shu tarzda “Ilhom” bilan tanishuvimiz boshlandi.
Undan keyin esa bir taklif ikkinchisiga ulanib ketdi. Avval bitta spektakl, keyin ikkinchisi paydo bo‘ldi. Bugun esa bu teatrni juda yaxshi ko‘rib qolganman.
Ajoyib uyg‘unlik bor bu teatrda: bir tomondan, o‘z truppasi, binosi, ijodiga ega institutsiya bo‘lsa, ikkinchi tomondan bu yerda mustaqil muhit saqlanib qolgan. Bu yerda odamlar martaba uchun emas, balki yakdil umumiy ishga ishongani uchun yig‘ilishadi. Rosti, bu juda kam uchraydigan holat. “Ilhom”da o‘zimni erkin va chinakamiga baxtli his qilaman.
© HD magazine / Alina Borisova
Institutsional teatrning qanday faoliyat yuritishi oddiy mavzu emas. Odatda, har qanday institut qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi, masalan, obro‘-e’tibor uchun kurash, aktyorlar jamoasi ichidagi nizolar, rollarning noteng taqsimlanishi, moliyaviy mablag‘larni suiiste’mol qilish, senzura yoki mansabdorlarning bosimi. Rossiyada bularning barchasi odatiy holga aylangan. Ammo “Ilhom”da boshqacha: bu yerda institutsiya erkinlik muhitini o‘ldirmaydi, aksincha, uning yuksalishiga xizmat qiladi.
— 2002-yildan buyon bu yerda doimiy yashaysizmi yoki kelib-ketib turasizmi?
— Yo ‘q, men kelib-ketaman. Avvaliga keldim, keyin yana Rossiyaga qaytib ketdim va u yerda o‘tgan yilgi yozgacha qoldim. Toshkentga Sergey Parajanovning “Erkin auksion”ini qo‘yish uchun ikki oyga kelib-ketdim, keyin yana ortga qaytdim. O‘shanda nima bo‘lishidan qatʼi nazar, mening joyim qarama-qarshiliklar izlanadigan joyda ekanligini anglab turardim: yaʼni o‘zgacha, mustaqil loyihalarni yaratish, Rossiya aholisini faqatgina harbiy harakatlar tarafdori emasligini ko‘rsatib berish.
Lekin ikkita spektaklim chaqimchilik tufayli yopildi. Do‘stlarim Jenya Berkovich va Sveta Petriychukni “teatr ishi” bo‘yicha qamab qo‘yishdi. Men sudlarda qatnashdim, bu jarayonni o‘z ko‘zim bilan ko‘rdim. Shundan so‘ng Rossiyada haqiqiy teatr sahnasida ishlash mutlaqo imkonsiz bo‘lib qoldi. Men Yerevanga muhojir bo‘lib ko‘chib o‘tdim. Hozir Armanistonda yashayman. Bu yerga kelib turaman va kelgusida ham muntazam ravishda kelib turish niyatim bor.
— Spektakllaringiz taqiqlanganini aytgandingiz …
— Ha, 2023-yili Qozonning MOÑ mustaqil teatrida “Tarjima” nomli spektaklni qo‘ydim. Bu to‘xtatilgan spektakllardan biri bo‘ldi. Keyin bilsam 2017-yilda Rossiya hududida yashovchi etnik guruhlarning o‘z ona tillarini o‘rganishi man etilgan qonun imzolangan ekan. Ya’ni agar sen yoki farzandlaring tatar bo‘lsa, ularda maktab jadvalida ona tili degan fan bo‘lmaydi. Uni bekor qilishdi, maqomini fakultativ deya tushirishdi, bu esa, albatta, madaniyat va tilning yo‘qolishiga olib keladi. Nafaqat Tataristonda, balki Yoqutiston, Boshqirdiston, Mordoviyada ham shunday tartib joriy etildi. Barcha tillar shunchaki maktab dasturidan chiqarib tashlandi.
© HD magazine / Alina Borisova
Bu, albatta, madaniyatga nisbatan genotsidlarcha munosabat edi. Shuning uchun men shunday bir loyiha qildimki, uning asosida o‘zim tatar tilini o‘rgandim va qo‘lga avtomat emas, lug‘at olish kerakligi haqidagi g‘oyani ilgari suruvchi spektaklni sahnalashtirdim. Men bu spektaklni bor-yo‘g‘i besh marta sahnaga olib chiqdim xolos. Chunki bizning ustimizdan Rossiya Federatsiyasining hududiy yaxlitligini buzmoqchi degan bir nechta shikoyatlar tushdi.
— Aleksey German filmi yoki Konstantin Simonov qissasida sizni nima o‘ziga tortdi — asar mazmunimi, shaxsiy omilmi yoki hozirgi vaziyat bilan moslikmi, masalan, Ukrainadagi urush?
— German — mening kinodagi sevimli rejissyorlarimdan va o‘ylashimcha, shu vaqtgacha kinematografiyada ishlagan va uning tilida ijod qilgan eng buyuk ustozlardan biri. U xuddi da Vinchi rassomchilik sanʼatiga olib kirgan yangilik kabi, o‘zgacha uslubni kino tiliga ko‘chirdi. Kinoning butun boshli bir vaqtning ozida jaranglaydigan bir necha mustaqil navolar uyg‘unligini o‘ylab topdi. Ammo bu uyg‘unlik teatrda yetarlicha baholanmaydi, bunday ko‘p qirrali tuzilmalar bilan ishlaydiganlar teatrda kam deb o‘ylardim. Oldingi plan, o‘rta plan, orqa plan bo‘lgan joyda, juda ko‘p hodisalar parallel ravishda sodir bo'ladi. Biz an’anaviy dramaturgiyadan voz kechganimizda va badiiy qahramon rivojlanganda qandaydir sahnalar, voqealar sodir bo‘ladi.
Keyin esa juda muhim bo‘lgan ushbu barcha texnik vositalardan so‘ng, masʼuliyatni anglab yetish boshlanadi, bugungi dunyoda rassomning o‘rni bilinadi. Shu ma’noda, “Urushsiz 20 kun” filmi men uchun urushni san’atda aks ettirish imkoniyati haqida gapirish uchun sabab bo‘ldi. Filmda rejissyor buni juda ajoyib tarzda amalga oshirgan: agar eslasangiz, u yerda ketma-ket uchta sahna bor. Dastlab urush haqida filmlar suratga olinayotganini ko‘ramiz – bu Toshkentda sodir bo‘lgan, chunki “Mosfilm”ning katta qismi Toshkentga va Olmaotaga evakuatsiya qilingan edi.
Biz urush haqidagi kino suratga olinayotganini ko‘ramiz – bu qandaydir sun’iy kaskalar yordamidagi ochiqdan-ochiq butaforiyadir. Keyin biz bosh qahramon Stalingradni eslaydigan sahnani tomosha qilamiz va u yerda haqiqatning boshqa tomoni bor – bu kinosyomkadan ko‘ra ancha haqqoniyroq va ushbu sahna ataylab shunday qilingan. Keyin u uchinchi epizod sifatida intervyuni taqdim etadi – nemislarning Stalingraddan qanday chekingani haqida hikoya qiluvchi allaqanday buvi bilan hujjatli intervyu. Va bu intervyu to‘satdan eng ishonarli bo‘lib qoladi, chunki u hujjatli filmdagi buvi. Qariyaning bir nechta ajoyib iboralari bor, uning jilmayishi, kadrga qanday qarashi ham qiziq...
Mana shu uch epizod birgalikda haqiqatning stereoskopik tunnelini hosil qiladi va ulardan biz birinchisi yolg‘on, ikkinchisi ham yolg‘on, uchinchisi esa haqiqatga yaqin ekanligini tushunib yetamiz. Shunga qaramay ularning barchasi birgalikda urush timsolini yaratadi.
© HD magazine / Alina Borisova
Eng qizig‘i ham mana shunda. Bugun biz buni yangiliklarda, vayron bo‘lgan uylarning suratlarida ko‘ryapmiz, bu voqelik bilan qandaydir bog‘liqligimiz bor. Bu nafaqat Rossiyaning Ukrainadagi urushi, balki Isroildagi urush, yaqinda bo‘lib o‘tgan Erondagi urush bilan bog‘liq – hamma joyda urush. Dunyo alanga ichida va agar biz san’at bilan shug‘ullanmoqchi bo‘lsak, mana shu voqelikka ko‘z yumishga haqqimiz yo‘q.
Butun dunyo yonayotganini bila turib, “Romeo va Julyetta”ni sahnalashtirish mumkin emas. Har holda bu mening strategiyam emas. Men san’at voqelik talablariga, uning chaqiriqlariga, jamiyatdagi og‘riqlarga javob bera olishini xohlayman.

Shu maʼnoda “Urushsiz 20 kun” filmi aynan mana shu muammo tuguni mo‘ljaliga uradi.
Film voqealari Toshkentda bo‘lib o‘tadi. Shuning o‘zi evakuatsiya paytidagi Toshkent haqida yana bir ajoyib suhbat uyushtirish uchun bahona bo‘la oladi. Bu yerda nafaqat “Mosfilm”, balki spektaklimizda gavdalantirilgan Anna Axmatova ham bo‘lgan. Bu yerga bir millionga yaqin odam evakuatsiya qilingan. 1942–1943-yillardagi Toshkent muhiti juda qiziqarli bo‘lgan, bu yerda tinchlik hukm surgan, bombalar osmondan tushmagan, lekin hamma narsa urush bilan to‘yingan, chunki zavodlar ishlagan, frontga oziq-ovqatlar yuborilgan, askarlar esa ta’tilda dam olgan.
Ya’ni bu shaharda urush bo‘lmagani bilan, lekin baribir urush tufayli hayot qaynagan. Menimcha, bugun butun dunyo xuddi Toshkentga o‘xshab, evakuatsiya hududiga aylandi. Men Yerevanda yashayman, u yerda urush yo‘q – har holda hozir, lekin urush yaqinda bo‘ldi. Hozir urush ketmayapti, lekin sen o‘zingni tinch hududda yashaganday his qilmaysan.

Hozirgi dunyoda urushning chegarasi yo‘qdek, u butun Yer kurrasiga tarqalmoqda. Ammo biz yeyishdan, xursandchilik qilishdan, bozorga borishdan, qovun kesishdan to‘xtamaymiz.
— Harbiy muxbir Lopatin hayotida yigirma kun urush bo‘lmadi, O‘zbekistonda esa u qariyb oxirgi bir asr davomida kuzatilgani yo‘q (Ikkinchi jahon urushi davridagi evakuatsiya va front ortidagi ishlarni hisobga olmaganda). 2025-yilda Toshkent tomoshabiniga urush haqidagi spektakl nima uchun kerak?
— Menimcha, bu juda muhim. Men o‘zimni so‘l kuchlar tarafdoriman deya olmayman, lekin ularning g‘oyasi menga juda yaqin: hech qanday “biz” va “ular” degan tushunchalar yo‘q. Agar qayerdadir qandaydir muammo bo‘lsa, bu muqarrar ravishda bizning muammomiz ekanligini anglatadi va biz bunga aloqador emasdek yashay olmaymiz.
Bu borada barchamiz qarindoshmiz — har qanday urush menga ham tegishli, chunki men inson zotiga mansubman.
Bunda urushni sahnada ko‘rsatish doim nayrangbozlikga asoslanadi. Hatto “Shindler ro‘yxati” kabi yaxshi kino ham — to‘liq Xolokost, yaʼni aql bovar qilmaydigan tubsiz dahshat haqida emas. Film amerikaliklarning odamlarni ozod qilishi, urush tugashi haqida so‘zlovchi melodramaga aylangan. Unga shunchalik ko‘p mafkura va ko‘p yolg‘on qo‘shilganki, uni urush haqidagi film deb bo‘lmaydi.  
Ammo biz urushning oqibatlari, insonlar va ularning qalblariga bo‘lgan taʼsiriga nazar tashlashimiz mumkin. Spektakl ko‘proq shu haqda – Lopatin, Nika va buni suratga olishga urinayotgan rejissyor, hatto tomoshabinlarning qalblarida nima bo‘layotgani haqida. Ishonchim komilki, urush qanchalik uzoq davom etmasin, biz baribir bystanders – ya’ni jarohat guvohlarimiz.
— Filmda Toshkent ikkinchi plandagi sukut saqlovchi qahramonlardan biri. Bu shunchaki front orti emas, balki omon qolgan inson qalbidagi jarohat maskani. Spektaklda aynan zamonaviy Toshkentning milliy xotirasi uchun paydo bo‘lgan rejissyorlik yechimlar ham bormi?
— Xo‘sh, birinchidan, bizdagi ssenografiyaning bir qismi Toshkentniki, yaʼni bu yerda 1942-yilda ishlatilgan buyumlar spektaklda ham doim paydo bo‘ladi. Aytish kerakki, bu ashyolarni sevimli Yangiobod bozoridan izlab topganmiz. Yana Toshkent haqidagi suhbatlarni, kitoblarni o‘qib o‘rganib chiqdim, bu yerda muzeylarda ishlaydigan odamlar bilan uchrashdim, ulardan intervyu oldim.
Qahramonlar doim Toshkent haqida gapirishadi. Ular Nadejda Mandelshtam kelib, Jukovskiy ko‘chasida ingliz tilidan dars berayotganini, Ahmatovaning qayerda yashashini, uning uyi qandayligini, qaysi gospitalda yaradorlarga kitob o‘qib berganlarini so‘zlab berishadi. Non monopoliyasi tufayli hech kimga non yetishmayotgani, hamma seld balig‘idan sho‘rva tayyorlab ichgani, undan hatto ko‘ngil aynishi, tut vinosidan boshqa ichishga hech narsa yo‘qligidan shikoyat qilishadi.
© HD magazine / Alina Borisova
Bundan tashqari, biz filmda va kitobda bo‘lmagan syujetlarni qo‘shdik. Shunday qildikki, Toshkent Nikaning sevimli shahriga aylandi. Nika boshqalardan farqli o‘laroq, urush boshlanganda bu yerga ko‘chib o‘tmagan. U Toshkentga ikki yoshida, ya’ni O‘zbekiston tashkil topganidan keyin, taxminan 1920-yillarning o‘rtalarigacha kelgan. U go‘yo shu shahar bilan birga ulg‘aygan, uning har bir burchagini biladi, shu sababdan Toshkentni aylanib Lopatinga ko‘rsatadi. Toshkent ham qahramon bo‘lishi uchun ancha-muncha to‘qima syujetlardan foydalandik.
— German filmi — front muhiti atrofiga qurilgan o‘ziga xos roud-muvi (inglizcha road movie - "yo‘l kinosi", qahramonlari yo‘lda bo‘lgan sayohat filmi) hisoblanadi. “Ilhom”ning kichik sahnasida ushbu harakatni makon va zamon uzra qayta yaratish muammosini qanday hal qildingiz?
— Kelsangiz, buni o‘zingiz ko‘rasiz.
—Teatringiz ko‘pincha guvohlar ovozi va statik, deyarli meditativ holatga tayanadi. Siz ma’lumotlarni yetkazish bilan birga, tomoshabin uchun “empatik tunnel” yaratish uchun qanday sahna usullaridan foydalandingiz?
— Spektaklda yoshlardan tashqari Boris Gafurov ham, Gleb Golender ham, Olya Volodina ham ishlaydi. Biz o‘zimizga doim urush nimaligini bilmasligimizni eslatib turamiz. Bu juda murakkab savol, lekin u spektakl uchun shakl hosil qiluvchi ahamiyatga ega, chunki biz mudom o‘zimizga va tomoshabinga buni qanday o‘ynashni bilmasligimizni eslatib turamiz.
Borya chiqib, shunday deydigan sahnalar bor: “Qanday qilib shu rolni o‘ynab, aldamasligim mumkin?” va rejissyor unga shunday javob beradi: “Bilmadim”. Spektakl doimo bu haqda gapirishning iloji yo‘qligini ko‘rsatadi, chunki hech birimiz urushda bo‘lmaganmiz, hech kim uni ko‘rmagan – u qanday ekanligini faqat taxminan tasavvur qilishimiz mumkin. Shuning uchun bu juda muhim muammo va biz uni chetlab o‘tmaymiz.
— Nega bosh rolga Boris Gafurov tanlandi – German filmidagi Nikulinga o‘xshashligi uchunmi yoki boshqa sabablarga ko‘rami? Kasting bo‘ldimi?
— Boryada juda kuchli sukunat va juda katta ichki sog‘inchning noyob sokin belgilari bor. Lekin u bularni juda kam ishlatadi, chunki turfa rollarni o‘ynaydi va har doim o‘zgarib turadi. Nazarimda, bu sog‘inch – o‘ziga xos suhbat kalitidir.
— “Xirosima”, “Qizil kitob” kabi spektakllaringizda ko‘pincha jamiyat og‘riqlariga murojaat qilasiz. Teatr ana shu jarohat bilan ishlashda tomoshabinga hujjatli matn yoki yodgorlik vositasi bera olmaydigan nimani berishi mumkin?
— Menimcha, avvaliga hech bo‘lmaganda, “jarohat, og‘riq” degan tushunchadan foydalanishni to‘xtatish kerak, chunki bu tushunchalarning ahamiyati mayda chaqaga aylanib bormoqda. Hamma narsa bir chetdan jarohatga aylanganida esa hech narsa jarohat bo‘lolmay qolyapti. 
Avvalo, bularning barchasini tozalab tashlab, asl jarohat nima ekanligiga qaytish kerak. Holokost, stalinizm, Sovet Ittifoqi, tatar tilini o‘rgana olmaslik, Ikkinchi jahon urushi, Ulug‘ Vatan urushi – bularning barchasi jarohat. Evakuatsiya ham, menimcha, Toshkent va bu yerda bo‘lganlar uchun, albatta, og‘riq hisoblanadi.
Nazarimda, biz uning ustida ishlashimiz shart, uni yuzaga chiqarishimiz, ushbu jarohat bilan muomala qilish uchun imkoniyatlarni yaratishimiz, uni tor doiradan odamlar qabul qila oladigan, munosabat bildiradigan va tahlil qiladigan muhitga olib chiqishimiz kerak.
Biz diqqatimizni Ikkinchi jahon urushiga qaratganimizda, quyidagi savollarni beramiz: urush o‘zi tugaganmi? Urush tugaganidan keyin nima boshlanadi – tinchlikmi yoki undan ham yomonrog‘i? Urush qanday jarohatlar qoldiradi? Umuman, urush qachon tugaydi – oxirgi urush faxriysi o‘lganidami? Yoki hech qachon tugamaydimi?
image
— So‘nggi va eng asosiy savol: sodir bo‘layotgan halokatlar va insoniylikning yo‘qotilishiga qarshi zamonaviy teatr nimalarni qo‘yishi mumkin?
— Menimcha, hech nimani. Teatr hech narsa qila olmaydi.
Ammo mana shu kichik odamlar guruhi – men va aktyorlar – biz bir-birimizni qutqaramiz va insoniylikni yo‘qotishimizga yo‘l qo‘ymaymiz. Bir narsaga ishonchim komil, guruhimiz, jamoamiz, mening aktyorlarim, rassomlarim, hamkasblarim ushbu vaziyatda bir-birimizga yordam qo‘lini cho‘zamiz, og‘riqni baham ko‘rib, uni birga yengamiz.
Biz teatr tili yoki teatrga yolg‘on gapirishga yo‘l qo‘ymaymiz. Sukunatda yashashiga ham ruxsat bermaymiz. Sanʼat bilan teatr — juda nozik sohalar. Bir daqiqaga jiddiy qaramadingizmi, uning mahsuli darrov chiqitga chiqib qoladi. Uning faoliyati oniy — ayniqsa, urush haqiqati va zo‘ravonlik voqeliklari oldida u qiyofasini tez yo‘qotadi. Agar biz uning moʻjizasiga ishonmas ekanmiz, undan hech vaqo qolmaydi. Shuning uchun unga ishonishda davom etaveramiz.
Hikoya yoqdimi? Bizni Instagram va Telegram da ham kuzating.