Almaty Museum of Arts — jahon darajasidagi xususiy muzey

Qozog‘istonlik taniqli tadbirkor va filantrop Nurlan Smagulov o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida o‘z san’at kolleksiyasini to‘pladi. Natijada, 700 dan ortiq asar yig‘ildi: asosan XX-XXI asrlardagi Qozog‘iston va Markaziy Osiyo ustalarining ishlari, shuningdek, G‘arb zamonaviy san’ati timsollari. Yangi muzey eksponatlari orasida Qozog‘iston tasviriy san’atida tan olingan rassomlarning polotnolari (Janatay Shardenova, Shaymardan Sariyev va boshqalar) va taniqli jahon rassomlarining asarlari: masalan, Anselm Kiferning falsafiy polotnosi, Bill Violaning video-art installyatsiyasi va afsonaviy yapon avangardchisi Yayoi Kusamaning multimediyali asari bor.
Homiylik mablag‘i ko‘lami va loyihaning maqomi alohida e’tiborga loyiq. Xorijiy matbuot ma’lumotlariga ko‘ra, Almaty Museum of Arts qurilishi va ishga tushirilishi uchun taxminan $30 mln (bino uchun), shuningdek, to‘plamni shakllantirish va operatsion xarajatlar uchun $70 mln gacha mablag‘ sarflangan. Smagulovning o‘zi muzeyni milliy madaniy merosni saqlab qolish uchun ochganini ta’kidlaydi: u Qozog‘iston san’atining eng yaxshi namunalarini o‘z vatanida qoldirishga harakat qilgan va hatto yo‘qolgan asarlarni chet eldan sotib olgan. Homiy kelajakda muzeyni Olmaota shahriga sovg‘a qilishni, ya’ni xususiy galereyani jamoat mulkiga aylantirishni rejalashtirmoqda.
image
Almaty Museum of Arts. Foto: Instagram
“Selinniy” afsonaviy kinoteatrning tiklanishi
“Selinniy” zamonaviy madaniyat markazi shu yilning kuzida ochilgan ikkinchi katta loyihadir. U sovet davridagi Olma-Otaning ramzlaridan biri bo‘lgan xuddi shu nomdagi tarixiy kinoteatr ichiga joylashtirildi va ko‘p tarmoqli san’at maydoniga aylantirildi. Binoni rekonstruksiya qilish bilan 2019-yildan buyon britaniyalik mashhur arxitektor Asif Xon shug‘ullanib kelgan, u binoning 1964-yilgi zalini san’at va jamoatchilik muloqoti uchun zamonaviy ochiq maydonga aylantirdi.
Yangilangan kinoteatr fasadi futuristik belgilarga ega: 42 metr uzunlikdagi markaziy element ramziy “bulut” shaklida bo‘lib, osmon va yerni, an’ana va zamonaviylikni allegorik tarzda bog‘laydi. Uning ichida ekspozitsiya loyihalari uchun mo‘ljallangan “Kapsula” galereyasi, kutubxonasi bor “Atelye” ta’lim maydoni, kitob do‘koni, ofislar, kafe hamda ko‘rgazmalar, spektakllar va konsertlar uchun balandligi 18 metrli ko‘p maqsadda foydalaniladigan zal mavjud.
“Selinniy” Qozog‘istonda zamonaviy san’atni rivojlantirishni maqsad qilgan birinchi xususiy institut sifatida ko‘rilmoqda. Uning doimiy kolleksiyasi yo‘q – missiyasi ham boshqacha. “Selinniy” direktori Jamila Nurkaliyevaning ta’kidlashicha, yangi markaz qat’iy iyerarxiyaga ega bo’lmagan, bosh kuratorsiz platformaga aylanishi kerak, bu yerda rassomlar, kuratorlar va jamoatchilik o‘rtasidagi muloqot, tajriba va hamkorlikdagi ijod asosiy rol o‘ynaydi.
image
“Selinniy” zamonaviy san’at markazi. Foto: HD magazine
2025-yil 5-7-sentyabr kunlari markazning qisman ochilishi bo‘lib o‘tdi, barcha xohlovchilar uchun kirish bepul bo‘ldi. Barsakelmes deb nomlangan inauguratsiya dasturi jamoatchilikka fanlararo loyihani taqdim etdi, ya‘ni bir vaqtning o‘zida bir nechta ko‘rgazmalar, qozog‘istonlik rassomlar va musiqachilar ishtirokidagi spektakllar va konsertlarni. Kuzdan boshlab markaz hozircha qisqartirilgan jadvalda (haftada uch kun kechqurunlari) faoliyat yuritib, tadbirlar sonini asta-sekin oshirib bormoqda. To‘laqonli ish rejimi va keng ko‘lamli dastur 2026-yil boshidan rejalashtirilgan.

Kayrat Boranbayev — homiy va ilgari tergov qilingan shaxs

“Selinniy” markazi uning asoschisi – tadbirkor Kayrat Boranbayev nomi bilan chambarchas bog‘liq. Bu tadbirkor Qozog‘istonning eng nufuzli odamlari qatoriga kirgan (Forbesning Qozog‘istondagi ro‘yxatida 5-o‘rin) va o‘zining diversifikatsiyalangan biznesi bilan tanilgan: neft-gaz sanoati va fitnes klublari tarmog‘idan tortib McDonald’s franshizasi va “Kayrat” futbol klubigacha. Jamoatchilik maydonida Boranbayev ko‘pincha “homiy” sifatida paydo bo‘ladi, ayniqsa 2018-yilda “Selinniy” ishga tushirilgandan so‘ng. Biroq, xayriya ortida Qozog‘istonning eski biznes elitasi vakillariga xos bo‘lgan nozik tarjimayi hol yashiringan.
Birinchidan, Boranbayev birinchi prezident oilasining sobiq qarindoshi. Uning qizi Alima Nursulton Nazarboyevning nabirasi (Darig‘a Nazarboyevaning o‘g‘li) Oysulton Nazarboyevga turmushga chiqqan. Bu qarindoshlik aloqalari tadbirkorga uzoq yillar davomida homiylik qilish va Qozog‘iston elitasining yaqin doirasiga kirishni ta’minladi.

Ikkinchidan, mamlakatda siyosiy vaziyat o‘zgarganidan so‘ng (2022-yil boshidagi voqealar) Boranbayev korrupsiyaga qarshi tergovga tortildi. 2023-yilda u mol-mulki musodara qilinib, 6 yilga ozodlikdan mahrum  etilgan: sud uni ko‘p miqdorda davlat mablag‘larini o‘zlashtirish va jinoiy yo‘l bilan topilgan pullarni legallashtirishda aybdor deb topgan. Ish Rossiya gazini qayta sotishdagi firibgarliklarga oid bo‘lib, unda QazaqGaz kompaniyasi rahbarlari ham ishtirok etgan. E’tiborlisi, 2023-yil oxirida oligarx haqiqiy qamoq jazosidan qutulib, ozodlikka chiqdi. Apellyatsiya sudi bir necha omillarni hisobga olib, unga tayinlangan jazoni ozodlikni cheklash bilan almashtirdi: Boranbayev jazoning uchdan bir qismini o‘tagan, yetkazilgan zararni to‘liq qoplagan, tergov bilan hamkorlik qilgan va qilmishidan pushaymon bo‘lgan.  
Ozodlikka chiqqach, Kayrat Boranbayev tez orada jamiyatda faollashdi, jumladan, “Selinniy”ni targ‘ib qildi. Olmaota uchun uzoq kutilgan, davlat mablag‘i sarflanmagan tashabbuskor loyiha shubhasiz, Zamonaviy madaniyat markazidir.    
Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, “Selinniy”ni rekonstruksiya qilish 5 yil davom etgan (2019-2024-yillar) va bir necha million dollar sarmoya talab qilishi mumkin edi (aniq miqdorlar oshkor etilmagan). Markazning o‘zi Boranbayevning biznes imperiyasiga kiradi: u bilan oligarxning aktivlarini boshqaradigan va o‘z vaqtida kinoteatr binosini sotib olgan “Almali” kompaniyasi shug‘ullangan. Rasman “Selinniy” xususiy obyekt bo‘lib, Smagulov muzeyidan farqli o‘laroq, shahar mulkiga berilmagan, balki Boranbayev biznesi tarkibida qoladi. Shunga qaramay, u jamoatchilik missiyasiga ega notijorat madaniy muassasasi hisoblanadi.
image
Kayrat Boranbayev. Foto: “Selinniy” zamonaviy san’at markazi / Instagram

Oligarxlarga zamonaviy san’at nima uchun kerak?

San’atga homiylik qilish Renessans davridan beri elita vakillarining uzoq yillik an’anasi hisoblanadi. Uyg‘onish davridayoq bank boshliqlari va zodagonlar jamiyat oldida o‘zlarining boyligi, saxiyligi va yuksak an’analarga nisbatan didini namoyish etish uchun san’atkorlarning homiylari sifatida harakat qilishgan. Bugungi kunda ham galereya yoki muzeyning ochilishi imijga borib taqaladi: homiyning nomi taraqqiyot va madaniyat bilan bog‘liq. Bunday homiy haqidagi yaxshi taassurot ba’zan uning biznesdagi yoki siyosatdagi o’rniga ta’sir ko’rsatadi – bunday vaziyatda “art-oreol” effekti ishga tushadi. Rossiyada art-loyihalarga katta hissa qo‘shish amaliyotini artwashing – san’at orqali shaxsni oqlash deya bejiz aytishmagan. Oligarxlar ko‘rgazmalar tashkil etish va rassomlarni qo‘llab-quvvatlash orqali “ma’rifatparvarlar” doirasiga kiradi va o‘zlarining ijtimoiy mavqeini oshiradilar.
Kayrat Boranbayev bilan bog‘liq holatda asl maqsad aniq emas. Zamonaviy san’atga bo‘lgan qiziqishini uning o‘zi shaxsiy hikoya bilan izohlaydi: talabalik yillaridayoq u ko‘p vaqtini teatr sahnasi ortida o‘tkazgan, u yerga uni aktyor amakisi olib borgan. Teatrda ilk bora san’atning kuchini va uning insonlar idrokini qanday shakllantira olishini his qilgan. Keyinchalik, 90-yillarda biznes bilan shug‘ullangan Boranbayev san’atkorlar va musiqachilarga yagona makon yetishmayotganini ko‘rgan. Aynan shu fikr uni “Selinniy”ni yaratishga undagan. 
Ta’kidlash kerak, “Selinniy”ga yo‘naltirilgan mablag‘lar, aslida, davlatga yetkazilgan zararni rasmiy ravishda qoplash degani, ya’ni oligarx tomonidan qaytarilgan pullar yana ijtimoiy ahamiyatga ega loyihaga kiritilmoqda. Bu bilan ikki tomonlama tozalash sodir bo‘lyapti: ham kapitalni, ham obro‘ni.
Foto: Almaly.kz
“San’atga qiziqishim talabalik davrimdan boshlangan. Men har hafta tog‘am bilan teatrga borib, spektaklning tug‘ilishini uning ichidan ko‘rardim. Bu menga kuchli ta’sir qilardi. Keyinchalik tushundimki, bizda iqtidorli odamlar ko‘p ekan, lekin ular birlashadigan makon yo‘q edi. Shu tarzda, “Selinniy” paydo bo‘ldi. Bugun men maqsadga erishganimizdan xursandman – dastlabki ikki kunning o‘zida unga 12 mingdan ortiq odam tashrif buyurdi”, – deydi Boranbayev HD magazine nashriga.

Bevosita moliyaviy jihatni ham unutmaslik kerak. San’at uzoq vaqtdan beri pul yuvish va soliqlardan qochish uchun qulay vosita sifatida tan olingan. Masalan, katta miqdordagi pora ofshorga o‘tkazilishi va qimmatbaho kartina sotib olishga sarflanishi mumkin, keyin u rasman qayta sotiladi va olingan mablag‘ qonuniylashtiriladi. San’at obyektlarining narxlari ko‘pincha subyektiv bo‘lib, ularni tekshirish qiyin, bitimlar vositachilar orqali anonim tarzda amalga oshirilishi mumkin va kolleksiyalar soliq organlari ta’siridan tashqaridagi maxsus hududlarda (friportlarda) saqlanadi.
Albatta, “Selinniy” bilan bog‘liq holatda biz san’at asarlarini qayta sotish haqida emas, balki infratuzilmaga pul sarflash haqida gapiryapmiz. Ammo bu yerda ham foyda bo‘lishi mumkin: masalan, madaniy obyektga sarflanadigan xarajatlarga hukumat soliq imtiyozlari yoki preferensiyalar beradi, markazning o‘zi esa vaqt o‘tishi bilan grantlar, homiylik mablag‘lariga ega bo‘lishi hech gap emas. Bundan tashqari, nufuzli san’at maydoniga egalik qilish xalqaro san’at hamjamiyati bilan yangi aloqalar uchun yo‘l ochadi, bu esa kelajakda xorijiy kapital bozorlari va aktivlarga kirishni osonlashtirishi mumkin.  
Boranbayevdan “Selinniy” ortida nima turibdi – imij yaratish istagimi yoki o‘zlikni saqlab qolish uchun samimiy intilishmi, deb so‘rashganda, u shunday javob berdi: “Agar biz oddiy vitrinani xohlaganimizda, shunchaki rasmlarni osib qo‘yardik. Ammo bu butunlay boshqacha voqea bo‘lardi”, – deya ta’kidlaydi u.
Boranbayevning ta’kidlashicha, “Selinniy” aynan shaxsiy tashabbus tufayli paydo bo‘ldi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday loyihalarni Qozog‘istonning boshqa shaharlarida: Chimkent, Uralskda, shuningdek, mamlakatdan tashqarida ham amalga oshirish mumkin.
Albatta, har bir homiyning maqsadlari har xil. Nurlan Smagulov ko‘pincha o‘zini biznes loyihalar yoki kolleksiya yig‘ish bilan shug‘ullanadigan (Tatler ta’biri bilan aytganda, “o‘ta qiziquvchan”) odam deb ataydi. Uning o‘zi 17 yoshidayoq Moskvadagi Pushkin muzeyiga kelib, impressionistlar va modernistlarning kartinalaridan hayratga tushganini tan oladi.
Smagulov uchun esa o‘z muzeyini tashkil etish homiylik va kolleksionerlik yo‘lining mantiqiy davomidir. Tadbirkor so‘zlariga ko‘ra, uning missiyasi: Markaziy Osiyoning boy va jo‘shqin san’atini jahon madaniyati bilan bog‘laydigan ko‘prikni qurish. Ushbu maydonda qozog‘istonliklar va mamlakat mehmonlari zamonaviy san’at bilan tanishadilar.
Garchi Smagulov o‘zini reklama qilishni yoqtirmasligini aytsa-da, jamoatchilik va hokimiyat oldida u nafaqat muvaffaqiyatli tadbirkor, balki “yangi turmush tarzini yaratuvchi” va abadiy qadriyatlar haqida qayg‘uradigan ma’rifatparvar xayriya egasi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Skrinshot: Almaty Museum of Arts / Instagram
Zamonaviy san’atga sarmoya kiritish unga o‘z nomini mamlakatning madaniy rivojlanish tarixiga yozib qo‘yish imkonini beradi. Zero, Almati san’at muzeyi ochilishida birinchi navbatda uning shaxsi – “Smagulov muzeyi” tilga olinishi bejiz emas, bu o‘z-o‘zidan tadbirkor atrofida ijobiy brendni shakllantiradi. Xalqaro san’at hayotidagi ishtiroki (ko‘rgazmalar, kimoshdi savdolari va global badiiy hamjamiyat bilan aloqalar) Smagulovning sof ishbilarmonlik muhitidan tashqaridagi aloqalari va ta’sirini kengaytiradi.
Aytish mumkinki, san’at yordamida u kolleksionerlar va homiylarning jahon elita klubiga qo‘shilmoqda, bu esa tadbirkor biznesiga va umuman mamlakat obro‘yiga bilvosita foyda keltirishi mumkin. Nihoyat, yirik madaniy loyiha notinch qaltis davrda o‘ziga xos “xavfsizlik yostig‘i” bo‘lib xizmat qiladi: tadbirkor jamiyat manfaati yo‘lida sarmoya kiritish orqali o‘zining ma’naviy obro‘yi va jamiyat ishonchini mustahkamlaydi.
2022-yilgi voqealaridan keyin biznesning ijtimoiy mas’uliyatiga bo‘lgan talab oshgan Qozog‘istonda bunday tashabbuslar tadbirkorlarga fuqarolar bilan muloqotni qayta yo‘lga qo‘yishga yordam beradi.
Hikoyamiz yoqdimi? Bizni Instagram va Telegram tarmoqlarida qo‘llab-quvvatlang.