Tarixiy ildiz

Kvars va metall oksidlariga boy loyning o‘ziga xos tarkibi aynan o‘sha moviy va feruza ranglarni hosil qiladi. Markaziy Osiyodagi eng qadimgi kulolchilik markazlaridan biri bo‘lgan Rishton shular bilan mashhur. Mahalliy hunarmandlar ishlatiladigan xomashyo va usullarning xususiyatlari haqida shunday deydi:

“Biz loyni toza qumdan qoramiz, hech narsa qo‘shmaymiz. Boshqa mamlakatlarda u haddan tashqari egiluvchan, bizda esa injiq, uning kayfiyatini oldindan bilish kerak”.

Ustalar loyni aloqa o‘rnatish zarur bo‘lgan jonli mavjudot sifatida tasvirlaydilar: “Agar loyni his qilmasang, uni boshqarmasang, hech narsa chiqmaydi”.

Rishton kulolchiligida har bir rang va shakl ma’noga ega:

• moviy va oq rang — osmon va yer,
• mevali shakllar — to‘kin-sochinlik,
• qush — himoya va ilhom.

“Naqshlar samo va zamin ramzi, ular o‘rtasidagi uyg‘unlikdir. Idishlardagi hamma naqshlar – bu miniatyuradagi dunyo”.

Bu yerda kulolchilik IX-X asrlardan boshlab rivojlangan. Hudud orqali savdo yo‘llari o‘tganligi sabab mahsulotlar bilan birga bu yerga kuydirish texnologiyalari, bezaklar, bo‘yoqlarning kimyoviy tarkiblari kirib kelgan. Shu tarzda, aniq nisbatlar va tanish ranglarni kashf etgan mahalliy maktab shakllangan.

Bugungi kunda bu an’ana nafaqat saqlanib qolmoqda, balki madaniy diplomatiya va mahalliy rivojlanish vositasiga aylanmoqda. Agar ilgari mahorat oiladan oilaga o‘tgan bo‘lsa, endi u global muloqotning bir qismi hisoblanadi. Aynan shu maqsadda Rishtonda II Xalqaro kulolchilik forumi o‘tkazildi.

II Xalqaro kulolchilik forumi

(II Xalqaro kulolchilik forumi doirasida hunarmandlar bilan o‘tkazilgan intervyu materiallari va ayrim kuzatuvlar asosida)

Forum joriy yilning sentyabr oyida o‘zbek kulolchiligining tarixiy markazi – Rishtonda bo‘lib o‘tdi.

Bu turli mamlakatlardan kelgan ustalar, tadqiqotchilar va vasiylarni tajriba almashish, an’analarni saqlash va zamonaviy kulolchilik san’atini rivojlantirish uchun birlashtirgan keng ko‘lamli professional maydondir.

Tadbir Qo‘qon shahridagi Xalqaro hunarmandchilik festivali bilan bir vaqtda o‘tkazildi. Unda ko‘rgazma, mahorat darslari va ekspertlar muhokamalari bo‘lib o‘tdi.

U do‘stlik rishtalarini o‘rnatish maydoniga aylandi: Italiya, Quvayt, Eron, Gruziya, Qozog‘iston, Turkiya, Bosniya va Gersegovina hamda boshqa ko‘plab mamlakatlar vakillari ishtirok etdi.

Forum nafaqat mahsulotlar namoyishi, balki hunarmandchilik kelajagi haqidagi suhbatlar maydoniga aylandi. “An’anaviy kulolchilik san’atini saqlash va rivojlantirish: muammolar va yechimlar” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyada nafaqat texnika va estetika, balki hunarmandchilik mehnati iqtisodiyoti ham muhokama qilindi.

Dasturning muhim qismi Rishton “An’anaviy kulolchilik muzeyi”ning ochilishi bo‘lib, unda hunarmandchilik mintaqaning o‘ziga xosligini qanday shakllantirgani haqidagi ma’lumotlar ko‘rsatilgan. Shu yerning o‘zida hunarmandlar va tadqiqotchilar tomonidan to‘plangan mamlakat hunarmandchilik tajribasining o‘ziga xos “arxivi” jamlangan “O‘zbekiston badiiy kulolchiligi” kitobining taqdimoti bo‘lib o‘tdi.

E’tirofning eng yuqori nuqtasi: Butunjahon hunarmandlar uyushmasi raisi Saad al-Qaddumiy Rishtonga “Hunarmandlar shahri” faxriy maqomini berdi.

Qirg‘iziston hunarmandlar gildiyasi raisi Nodir Mumbayev ta’kidlaganidek, O‘zbekiston boshqa respublikalarga qaraganda hunarmandlarni ko‘proq qo‘llab-quvvatlaydi.

“Bu ustalar esa hayotiylikni, tiriklikni ko‘rsatishadi. Kulolchilikni olib qaraylik, agar diqqat bilan nazar solsangiz, undagi har bir buyumda o‘ziga xos qalb parchasi, muhabbat, qayg‘u va tarix bor”.

Oilaviy sulolalar va hunarmandchilik jamoasining ichki tuzilishi

Rishton kulolchiligi qarindoshlik rishtalari bilan bog‘liq, lekin bu munosabatlar faqat qondoshlik bilan cheklanmaydi. Alisher Nazirovning shogirdlari o‘n yillar davomida har kuni ustozdan hunar o‘rganmoqda.

“Ustoz bo‘lish uchun bir umr shogird bo‘lib qolish kerak. Ustoz shogird, shogird ustoz bo‘lib ketaveradi, buning adog‘i yo‘q” – deydi hunarmandlar.

Ta’lim qachon tugashini ustaning o‘zi belgilaydi. Nazirovning fikricha, buning uchun kamida 15 yil o‘tishi kerak. Yosh hunarmandlar baribir umumiy maydon ichida qoladi.

Hunar o‘rgatish taʼlim berishdan ko‘ra, o‘sha muhitda ulg‘ayishdir.

“Biz ilgari hammamiz birga ishlaganmiz. Keyin har birimiz alohida chiqib ketdik, lekin do‘stona aloqalar saqlanib qolgan – xuddi bitta daraxt shoxlari orasidagi bog‘liqlik kabi”, – deydi Nazirovning shogirdlaridan biri.

Bu fikr Rishtondagi anʼanalar shunchaki xo‘jako‘rsinga qilinmayotganidan dalolat beradi: u jamiyatga moslashtirilgan. Hech kim anʼanalarni majburlab saqlab qolayotgani yo‘q, balki ular bir oiladagi turmush tarziga o‘xshab davom etmoqda.

Alisher Nazirov ustaxonasida yosh hunarmandlar avlodi

Ustaning yosh shogirdi haqidagi hikoyasi hunarmandchilikni o‘rgatishning rishtoncha usulini yaxshi aks ettiradi. O‘n yoshli bola ustaxonani “shunchaki ko‘rish uchun” kelgan, lekin bir yildan buyon shu yerda qolib ketdi. Bu vaqt ichida u kulolchilik bo‘yicha O‘zbekiston chempioni va shu bilan birga tanlovning eng yosh ishtirokchisiga aylandi. Rishtonda an’analar rasmiy tarzda emas, balki jonli va tabiiy, qiziqish va ichki ishtiyoq orqali davom etadi.

Bu yerda ta’lim olish uchun to‘siqlar yo‘q, chunki ustaxonaning o‘zi bir maktab, shogirdlik esa akademik ko‘rsatmadan emas, balki kuzatuvchanlik va qiziquvchanlikdan boshlanadi.

Bu rasmiy o‘quv markazlaridan farq qiladi: Rishtonda bilim o‘qitilmaydi, balki mehnat, muhit, kundalik hayot orqali o‘rganiladi.

Yapon maktabi va madaniy aloqalar

Rishtonda 30 yildan buyon yapon maktabi faoliyat ko‘rsatib kelyapti. Maktab avvaldan shunchaki o‘quv muassasasi bo‘lib emas, balki til, musiqa, badiiy amaliyot va hunarmandchilik orqali an’analar almashinuvi amalga oshiriladigan madaniyatlararo markaz sifatida yaratilgan. Maktab o‘quvchilari bu yerda yapon tili va madaniyatini o‘rganganlar, badiiy tadbirlarda qatnashganlar, yapon rassomlari va muhandislari bilan muloqot qilganlar.

Rishtondagi mazkur maktabning tarixi chuqur ildizlarga va deyarli afsonaviy maqomga ega. Unga 1990-yillarning o‘rtalarida usta Alisher Nazirov va Komatsu korporatsiyasidan yaponiyalik muhandis Sikekatsu Osaki tomonidan asos solingan. Ularning tanishuvi Yaponiyaning Kanazava shahridagi ko‘rgazmadan boshlangan bo‘lib, u yerda Nazirov an’anaviy kutani-yaki kulollari bilan ishlagan.

Osaki avvaliga muhandislik delegatsiyasi tarkibida O‘zbekistonga kelgan, Rishtonda bo‘lgan va mahalliy kulolchilikdan shunchalik hayratda qolganki, keyinroq oilasi bilan qaytib kelib, Nazirov bilan birga shahardagi birinchi yapon tili va madaniyati maktabini ochgan.

Keyinchalik maktab madaniyatlararo almashinuv markaziga aylandi: bu yerda yapon musiqasi o‘rganildi, rassomlarning uchrashuvlari o‘tkazildi va Nazirovning ko‘plab shogirdlari yapon tilini o‘zlashtirdilar.

“Bu yerdagi deyarli barcha bolalar bir nechta yaponcha so‘zlarni biladi: masalan, konnichiwa, arigato. Bu endi kundalik hayotning bir qismi”, – deydi shogirdlardan biri.

Bugungi kunda maktab boshqa binoda faoliyat yuritmoqda, ammo uning paydo bo‘lishining o‘zi Rishton uchun hunarmandchilik madaniy-diplomatik ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Kulolchilik san’ati orqali shahar xalqaro professional hamjamiyatga qo‘shildi.

Hunarmandchilik falsafasi va har bir mahsulotning noyobligi haqida

“Bu butun boshli fan. An’anaviy Rishton kulolchiligida eng muhimi – naqsh. Uni hech qachon oldindan tayyorlab qo‘yishmaydi. Har bir naqsh mo‘yqalam loyga teggan paytda tug‘iladi”.

Ustaning aytishicha, Rishton kulolchiligi takrorlanmaydi. Bir vaqtlar hukmdorlar uchun mos idish-tovoqlar yasalganidek, har bir buyum noyob hisoblanadi.

“Mening ishimni sotib olgan odam qo‘lida yagona nusxa bo‘ladi. Men uni boshqa takrorlamayman. Bu insonga va hunarga bo‘lgan hurmatdir”.

Usta baxt qushi Humo haqida hikoya qiladi – bu an’anaviy timsol har bir hunarmandda o‘ziga xos jilvalanadi.

“Ushbu qushni hech kim ko‘rmagan, shuning uchun har bir usta uni o‘zicha tasavvur qilishga haqli. Bu san’atkorning an’analar ichra erkinligidir”.

Rishton iqtisodiyoti

Kulolchilik shahar iqtisodiy sektorining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib qolmoqda. Bu yerda 500 dan ortiq ustaxona mavjud bo‘lib, ularning har biri kichik korxona ko‘rinishida bo‘lib, ularda ikki nafardan o‘n nafargacha ishchi mehnat qiladi. Mahsulotlarning katta qismi to‘g‘ridan-to‘g‘ri sayyohlarga yoki xususiy buyurtmalar orqali sotiladi. So‘nggi yillarda eksport va onlayn savdo rivojlanmoqda.

Shu bilan birga, kamchiliklar ham bor: sertifikatlashning yo‘qligi, mavsumiy turizmga qaramlik, zaif logistika infratuzilmasi. Forum va festivallar faqat madaniy tadbir emas, balki mahsulotlarni tanitish va e’tiborni jalb qilish vositasiga aylanmoqda.