XVIII-XIX asrlarda bir-biridan butunlay farq qiluvchi, ammo teng darajada iste’dodli yozuvchilar — Gyugo, Balzak, Stendal, Zolya, Flober, Dyuma va Prustlar ijod maydonida porlab chiqishdi. Ularning adabiy ishlari dunyo chegaralarini buzib o‘tib, butun insoniyatning tafakkuriga ta’sir qiladigan darajaga yetishdi. Bu ijodkorlar inson ruhiyatining yangi qirralarini kashf qildi, ijtimoiy haqiqatni badiiy tilda talqin qildi. Aynan ular sababli jahon adabiyotidagi yo‘nalishlar o‘zgardi.
Barcha davrlardagi fransuz adabiyoti namunalari Yevropa adabiyotida ham, jahon adabiyotida ham muhim o‘rin egallagan. XII asrga mansub «Roland qo‘shig‘i» ilk mashhur fransuz asari bo‘lib, hozirgacha dunyo xalqlari tomonidan sevib o‘qilmoqda. XVIII asrda fransuz tili Gʻarb adabiyotida muhim koʻprik hisoblangan va dunyoning boshqa badiiy-siyosiy madaniyatlariga sezilarli ta’sir koʻrsatgan. XIX asrda esa romantik va realist yozuvchilar (Gyugo, Stendal, Balzak, Zolya, Flober va boshqalar) fransuz adabiyotini yangi bosqichga olib chiqdi. Ushbu maqolada keltirilgan yetti asar turli davrlarda yaratilgan va Fransiya milliy madaniyati hamda jahon adabiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan. Har bir asar estetik va falsafiy jihatdan qadrli hisoblanadi.

Marsel Prust — «Zavol topgan vaqt izidan»

Marsel Prust — «Zavol topgan vaqt izidan»
Parijda tug‘ilgan va umrining ko‘p qismini kasallik bilan kurashib o‘tkazgan Marsel Prust umrining asosiy qismini jamiyatdan chetda, yolg‘izlikda ijod qilishga majbur bo‘lgan. Uning «Zavol topgan vaqt izidan» asari XX asr boshlarida yozilib, 1913–1927 yillarda yetti jildda chop etilgan. Ushbu romantik-psixologik romanning syujeti muallifning o‘z hayotidan olingan. Muallif o‘zining bolaligi, olamni idrok etish tajribalari va xotiralari orqali hayotdagi haqiqatni izlaydi.
Shuningdek, Prust asarda jamiyatning ma’naviy portretini taqdim etadi hamda boy aristokratik sinf ichidagi muhabbat mojarolari, san’at ixlosmandlari va ularning farzandlarining hayotini tasvirlaydi. «Zavol topgan vaqt izidan» asari XX asr fransuz badiiy prozasining eng muhim asari va zamonaviy epik roman sifatida e’tirof etilgan. Hajmi 1,3 million so‘zdan ortiq bo‘lib, bu asar uzunligi bo‘yicha Ginnesning rekordlar kitobida qayd etilgan.
Asardagi har bir obraz fransuz jamiyatining turli qatlamlariga mansub bo‘lib, ularning ichki dunyosi g‘oyat murakkab. Kitobning birinchi jildini nashr etish jarayonida ko‘plab nashriyotlar rad javobini berganidan so‘ng muallif uni o‘z mablag‘i hisobidan chop ettirgan.
«Haqiqiy kashfiyot safarida yangi manzaralarni emas, balki yangi nigohga ega bo‘lishni qidiring».

Marsel Prust

Aleksandr Dyuma — «Graf Monte Kristo» («If qal’asining mahbusi»)

Aleksandr Dyuma — «Graf Monte Kristo»
General otasining erta o‘limidan so‘ng qiyinchiliklarda ulg‘aygan Aleksandr Dyuma Parijdagi teatr uchun pyesalar yozib mashhur bo‘lgan. Keyinchalik Dyumaning sarguzasht romanlari butun Yevropada mashhur bo‘ldi. Uning «Graf Monte Kristo» romani dastlab 1844-yilda Journal des débatsda qismlarga bo‘linib chop etilgan. Syujetga asos sifatida Napoleon va Burbonlar o‘rtasidagi ziddiyatli davrda adolatsiz qamoqqa tashlangan odamning voqeiy hikoyasi olingan. Muallif syujet markaziga aylantirgan «If qal’asi» nomi bilan tasvirlangan qamoqxona haqiqatan ham Marselda bo‘lgan.
Yosh dengizchi Edmon Dantes boshidan kechirgan adolatsizliklardan so‘ng uzoq yillar o‘tib graf Monte Kristoga aylanadi va uni bu ahvolga solganlardan qasos olishga intiladi. Ushbu sarguzasht romanning asosiy mavzusi adolat va qasos hisoblanadi. Roman uslubi va syujeti keng ommaga ma’qul tushib, Dyumaning shon-shuhratini yanada oshirdi. Asar universal mavzularni olg‘a surgani uchun koʻplab tillarga tarjima qilinib, bir necha marotaba ekranlashtirilgan.
Dyumaning mazkur asari adolat, kechirim va inson tabiatining tafakkurini ochib berishda ramziy ahamiyatga ega. Ko‘plab zamonaviy adabiyot namunalari, film va seriallar aynan «Graf Monte Kristo»dan ilhomlangan tarzda yaratilgan.
«Xudo kelajakni ochib bermaguncha, barcha donolik shu ikki so‘zda mujassam: “Kutmoq va umid qilmoq kerak”».

Aleksandr Dyuma

Emil Zolya — «Hamal»

Emil Zolya — «Hamal»
Naturalizm adabiy oqimining asoschisi hisoblangan Emil Zolya butun adabiy faoliyati davomida ijtimoiy hayotni ilmiy kuzatuv asosida tasvirlashga intilgan. Muallif «Hamal» realistik romani orqali XIX asr o‘rtalaridagi Fransiya shimolida ko‘mir konidagi ishchilar hayotini qalamga oladi. Muallif uni yaratishdan avval bir necha hafta shaxtalarda ishchilarning og‘ir mehnatini kuzatgan. Shu tufayli ham roman o‘z davrida jamiyatda katta shov-shuvga sabab bo‘lgan.
Asarda sobiq konchi Etyen Lantye – jamiyatdagi eng past qatlam vakili tasvirlanadi. Asar bosh qahramoni shaharga konchi sifatida kelib, ishchilar qo‘zg‘olonini boshqarishga urinadi. Roman sinfiy nomutanosiblik, ekspluatatsiya va inqilob ruhini o‘zida aks ettiradi. Zolyaning maqsadi – ishchilar sinfining azob-uqubatlarini, ularning o‘z haq-huquqlarini himoya qilish yo‘lidagi kurashini realistik badiiy tilda ochib berish hisoblangan.
«Hamal» Zolyaning «Rugon-Makkarlar» seriyasidagi 13-romani hisoblanib, muallifning boshqa asarlari orasida ajralib turadi. 1885-yilda nashr qilingach, asar butun dunyoda keng shov-shuv keltirib chiqardi va 100 dan ortiq tillarga tarjima qilindi. Asar shuningdek beshta film va ikkita serialga asos bo‘lgani ham muallif ijodining jahon miqyosidagi ta’sirini ko‘rsatadi. Zolya ko‘mirchilar kurashi voqeasi orqali ijtimoiy tengsizlik va sanoat inqirozi holatini keskin tarzda ko‘rsatib bergan, bu uslub keyinchalik boshqa yozuvchilarda, masalan, rus yozuvchilari asarlarida namoyon bo‘ldi.
«Hech narsa hech qachon yakun topmaydi; faqatgina ozgina baxt kifoya, hammasi yana boshidan boshlanishi uchun».

Emil Zolya

Onore de Balzak — «Gorio ota»

Onore de Balzak — «Gorio ota»
Butun umrini insonlarning fe’l-atvorlarini tasvirlashga sarflagan Onore de Balzak yoshligida noshirlik borasida ketma-ket muvaffaqiyatsizliklarga duch kelgan hamda katta qarzga botgan, keyinchalik esa romanlari orqali moliyaviy ahvolini to‘g‘rilagan. «Insoniyat komediyasi» turkumiga kiruvchi «Gorio ota» romani orqali muallif Fransiya inqilobidan keyingi Parij burjua jamiyatining asl holatini tasvirlaydi. Ota va farzand, ijtimoiy mavqe va odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni tasvirlagan ushbu asar otalikning o‘zini qurbon qiluvchi cheksiz muhabbatni bo‘yoqdor tarzda ko‘rsatadi.
Rastinyak kambag‘al oiladan chiqqan, o‘z kelajagini qurishga intilgan yosh yigit. Roman poraxo‘rlik va halollik o‘rtasidagi farqlar, oila a’zolari o‘rtasidagi muhabbat hamda ijtimoiy poygada bosh qahramonning qilgan xatolari haqida so‘zlaydi. Gorio esa keksa ota, o‘z farzandlari uchun mehnati va mol-dunyosini qurbon qilgan inson timsoli. Uning farzandlari esa faqat boylik va mavqe izlab yashaydi. Roman shu tarang o‘yinlar orqali pessimizmga yo‘g‘rilgan tarzda 1830-yillardagi Parij burjua jamiyatining illatlarini tahlil qiladi.
Mazkur asar Balzakni o‘z davrida dunyo adabiyotida fenomen sifatida tanitdi, keyinchalik «Gorio ota» Britaniya va Germaniya yozuvchilari uchun ham o‘rnak bo‘ldi. Balzak uslubi dunyo romanchiligiga katta ta’sir o‘tkazganligi bilan ajralib turadi.
«Muqarrar voqea bir marotaba sodir bo‘lganidan keyin, boshqa hech narsa bizni hayron qoldirmaydi».

Onore de Balzak

Stendal — «Qizil va qora»

Stendal — «Qizil va qora»
Asl ismi Anri Beyl bo‘lib, Napoleon armiyasida xizmat qilgan Stendal o‘z asarlarida ichki psixologik jarayonlarni nozik tarzda tasvirlashi bilan tanilgan. Uning eng mashhur «Qizil va qora» asari haqiqiy voqeaga asoslangan bo‘lib, ruhoniyga qarshi jinoyat sodir etgan bir yigitning sud ishi Stendalga ilhom manbai bo‘lgan. Kitob fransuz jamiyatida Napoleon davri tugagach, yoshlarning jamiyatda o‘rin topishga urinishlarini aks ettiradi.
Asar syujeti Julyen Sorel ismli yosh yigitning tarixiy ijtimoiy labirintlarda o‘z yo‘lini izlashidan iborat. Sorel xalq orasidan chiqqan bo‘lishiga qaramay, Parij ajoyiboti va ijtimoiy maqomni orzu qiladi. Romanda Sorelning kamtarlikdan kutilgan mavqega intilishi, ashaddiy ishqiy munosabatlari va diniy marosimlarning ziddiyati aks ettirilgan. Roman fransuz jamiyatining aristokratiya va ruhoniy kuch tuzilmalarini tanqid qiladi.
«Qizil va Qora» fransuz adabiyotining ilk psixologik-romantik romanlaridan biridir. Stendal bu asarda qahramonning ichki kurashlarini psixologik monologlar yordamida ochib beradi. Muallif hayotning ramziy ranglari va ruhiy tadqiqotlarni birlashtirgan. Asarda Julyen Sorel agar adolat uchun qizil libosda jang qilsa, taqdir qora libosda uni qandaydir tarzda o‘zgartirganini tushunib yetadi.
«Hayotning eng mushkul tomoni – sabr-toqat qilishdir».

Stendal

Gustav Flober — «Bovari xonim»

Gustav Flober — «Bovari xonim»
Shifokor oilasida tug‘ilib, yoshlikdan adabiyotga qiziqqan Gustav Flober har bir jumlasini mukammal yozishga intilgani bilan ajralib turadi. Floberning «Bovari xonim» romani zamonaviy realizm maktabining eng yorqin namunalaridan biri hisoblanadi. Roman nashrdan chiqqach, «axloqni buzadi» degan da’vo bilan muallifni sudga tortishgan, ammo keyinchalik uzoq urinishdan so‘ng muallif o‘zining haq ekanligini isbotlab, g‘olib bo‘lgan. Bosh qahramon Emma Bovari — chekka qishloq qizi, romantik tasavvur va hasratlari ortidan turmush qurgan. U eridan ko‘p narsani kutgan bo‘lsa-da, oddiy turmush kechirish unga ikkilanish va zerikish olib keladi. Shaharga bir necha marta sayrga borib, haqiqiy romantik sevgi izlaydi, lekin ko‘pincha noto‘g‘ri odamlarni tanlaydi. Natijada u turli kimsalar bilan sirli munosabatlarga kirishadi va qarzga botib, ahvol yomonlashadi. Asar ruhiy iztirob va turmushdan qoniqmaslik mavzularini kuchli badiiy teranlik bilan ochib beradi.
«Bovari xonim» Floberning eng mashhur asari bo‘lib, realizm janrining maktabini boshlab bergan deb hisoblanadi. Emma Bovarining hayoti haqiqiy fojianing o‘ziga xos namunasi bo‘lib, jahon adabiyoti qahramonlariga ta’sir ko‘rsatgan. Asarning uslubi nozik bo‘lib, qisqa jumlalar orqali hayotiy tafsilotlar jonlantirilgan. Matndagi har bir satr she’riy ohang va dramatik nuqtayi nazarga ega, bu esa romanni yanada jozibali chiqishiga xizmat qilgan.
«U o‘lishni xohlardi, lekin Parijda yashamoqni ham istardi».

Gustav Flober

Viktor Gyugo — «Xo‘rlanganlar»

Viktor Gyugo — «Xo‘rlanganlar»
Siyosiy faolligi sababli Napoleon III davrida surgun qilingan Viktor Gyugo she’riyat, dramaturgiya va nasrda birdek yuksak asarlar yaratgan. Gyugo o‘z davrida eng nufuzli adib va ijtimoiy arboblardan biri hisoblangan. 1862-yilda nashr etilgan «Xo‘rlanganlar» romanini yozishda muallif Parij ko‘chalarini, qamoqxonalarni, kambag‘al mahallalarni batafsil o‘rgangan. Asarning markazida Jam Valjanning qamoqdan chiqqach yangi hayot boshlash yo‘lidagi kurashi turadi. Kitob nashr etilgach, tez orada xalq orasida eng ko‘p o‘qiladigan romanlardan biriga aylangan.
«Xo‘rlanganlar» — keng qamrovli tarixiy-epik roman. Asar voqealari 1815-yildan boshlanib, 1832-yil Parijdagi Iyun qo‘zg‘oloni voqealarini qamrab oladi. Roman bosh qahramoni Jan Valjan — o‘g‘ri, uzoq afsus-nadomat va azob-uqubatdan so‘ng qamoqdan chiqqan mahbus. Valjan taqdiri asosida adolat, rahm, sevgi va ijtimoiy tengsizlik mavzulari keng ko‘lamda aks ettiriladi. «Xo‘rlanganlar» XIX asrning eng buyuk romanlaridan biri hisoblanadi. Viktor Gyugo bu asar bilan Fransiya tarixi va jamiyatining ijtimoiy tuzumini keng qamrovli tarzda yoritadi. Roman dunyo tarixi, Parij arxitekturasi, ma'rifat va din, haqiqat va shuhrat aralashmasini o‘zida aks ettirgan. Ko‘plab adabiyotshunoslar uchun bu roman ijtimoiy adolat timsoli hisoblanadi. U o‘nlab tillarga tarjima qilinib, bir nechta xalqlarning kutubxonalaridan o‘rin olgan.
«Eng qorong‘i tun ham nihoyasiga yetadi va quyosh chiqadi».

Viktor Gyugo