Keng jamoatchilik rezonansiga sabab bo‘lgan hodisa mualliflik huquqlarini himoya qilishdagi tizimli muammolarni ochib berdi va mamlakatda mavjud intellektual mulkni muhofaza qilish mexanizmlarining samaradorligini shubha ostiga qo‘ydi.
Riz ilk bor 1990-yillarda AQSh Tinchlik korpusi tarkibida O‘zbekistonga kelgan va Abdulla Qodiriyning asarini ingliz tiliga tarjima qilishga o‘n yildan ortiq vaqtini bag‘ishlagan. Uning nashri romanining birinchi rasmiy inglizcha talqini bo‘ldi. O‘zbek madaniyatini targ‘ib qilishga qo‘shgan hissasi uchun 2019 yilda Riz xalqlar o‘rtasidagi do‘stlikni mustahkamlash yo‘lidagi eng oliy davlat mukofoti — “Do‘stlik” ordeni bilan taqdirlandi.
Tarjima akademik muhitda ham, keng o‘quvchilar orasida ham iliq kutib olindi. Riz o‘z tarjimasining imzolangan nusxalarini O‘zbekistondagi qator universitetlar va vazirliklarga shaxsan topshirgan hamda kitob muallif ruxsatisiz ko‘chirilmasligi, qayta sotilmasligi yoki tarqatilmasligi sharti bilan bergan.
Shunga qaramay, sovg‘a qilingan nusxalardan biri skaner qilinib internetda tarqatilgani ma’lum bo‘ldi. Avval u ta’lim muassasasi kutubxonasining Telegram kanalida paydo bo‘lgan, keyinchalik esa butun mamlakat bo‘ylab talabalar va maktab o‘quvchilari uchun ochiq bo‘lib qolgan. Fayl yuqori sifatli bo‘lib, muqovada muallifning qo‘lyozma yozuvi ham mavjud edi.
Tarqatish manbai aniqlashtirildi: skan Mark Rizning ruxsatisiz O‘zbekiston Jahon tillari universiteti (Jahon Tilli) xodimi tomonidan raqamlashtirish loyihasi doirasida amalga oshirilgan. Ushbu PDF keyinchalik 1,3 milliondan ortiq talaba va yana millionlab maktab o‘quvchilariga guruhlar va fayl almashish platformalari orqali tarqatilgan. Ayrim holatlarda fayl chop etilib, sotishga ham urinishlar bo‘lgan.
Olim sudga da’vo arizasi kiritdi va qaror uning foydasiga chiqarildi — sud mualliflik huquqi buzilganini tan oldi. Biroq universitetning o‘zi emas, balki aniq bir prorektor javobgar etib belgilandi. Riz buni institut uchun oqibatlarni yumshatishga qaratilgan urinish deb baholadi. Uning ta’kidlashicha, O‘zbekiston qonunchiligi doirasida u endi kompensatsiya talab qilishi mumkin, ammo uning miqdori real yetkazilgan zarardan ancha past bo‘ladi.
Riz ushbu holat yanada kengroq muammoni aks ettirishini ta’kidladi: O‘zbekistonda intellektual mulkni institutsional darajada himoya qilishning samarali mexanizmlari deyarli mavjud emas. Uning so‘zlariga ko‘ra, barqaror piratlik nafaqat mualliflar huquqlariga, balki mamlakatning xalqaro investitsion jozibadorligiga, ayniqsa kreativ industriyalar sohasida, jiddiy zarar yetkazadi.
“IP o‘g‘irligi istisno emas, balki qoidaga aylangan”, — dedi Riz. U mualliflar va tarjimonlar huquqlari ishonchli himoyalanmas ekan, ta’lim loyihalari va ijodiy sohalarga xorijiy investitsiyalar oqimini tasavvur qilish qiyinligini qayd etdi. U o‘zbek muassasalarini huquqni qo‘llash amaliyotini kuchaytirishga va javobgarlik masalasini mansabdor shaxslar ixtiyoriga qoldirmasdan, real ijro mexanizmlariga aylantirishga chaqirdi.
Hozirda Riz huquqiy harakatlarni davom ettirmoqda va “O‘tgan kunlar” tarjimasi qonuniy ravishda — jumladan, kitob do‘konlari va turistik nuqtalarda — mavjud bo‘lishi kerak, degan fikrga sodiq qolmoqda. U ushbu asarni o‘zbek madaniyati bilan xorijiy auditoriya o‘rtasidagi ko‘prik sifatida ko‘radi.