Rekonstruksiya konsepsiyasi 2026 yil yozida taqdim etiladi. Me’morlar 1844 yilda qurilgan qamoqxonaning viktorian ko‘rinishini saqlab qolishga va’da berishmoqda, sobiq kameralar esa ko‘rgazma zallari va ijodiy ustaxonalarga aylantiriladi. Binoda shuningdek butik-mehmonxona joylashadi, bu esa madaniy dasturga moliyaviy yordam beradi va mehmonlarga noyob makonga kirish imkonini ta’minlaydi.
Riding qamog‘xonasi tarixi va Oskar Uayld
Riding qamog‘i (Reading Gaol) dunyo miqyosida shuhrat qozongan, chunki bu yerda Oskar Uayld ikki yil davomida «qo‘pol odobsizlik» — gomoseksuallik aybi bilan qamalgan edi. U kamerada o‘zining sevikli insoniga bag‘ishlab, hissiyotlarga boy De Profundis maktubini yozgan, ozodlikka chiqqach esa mashhur Riding qamog‘i balladasini yaratgan. Bino 2013 yilda yopilgan va o‘shandan beri bir necha bor sotish va qayta jihozlashga urinishlarga qaramay, bo‘sh turgan.
Loyihaning missiyasi
Ziran Educational Foundation 2024 yilda Buyuk Britaniya Adliya vazirligidan qamoqxonani £7 mln ga sotib oldi va og‘ir tarixiy meros zamonaviy san’at bilan uyg‘un holda mavjud bo‘ladigan noyob makon yaratish rejalari haqida e’lon qildi. Fond maqsadi nafaqat me’moriy yodgorlikni saqlab qolish, balki “Uayldni sindirishgan” joyni ijodkorlar uchun boshpana aylantirishdir.
Ilhom manbai sifatida loyihaga mashhur strit-art rassomi Benksi turtki berdi, u 2021 yilda qamoqxona devorida Create Escape nomli mural yaratdi, unda yozuv mashinkasi bilan choyshabdan yasalgan arqon orqali pastga tushayotgan mahbus tasvirlangan. Benksi asarining trafaretini sotishni va binoni turar-joy majmualari qurilishidan saqlab qolish uchun £10 mln yig‘ishni taklif qildi. "Oskar Uayld — mo‘jiza yaratadigan ziddiyatlarning muqaddas homiysi," — dedi rassom. — "Uni yo‘q qilgan joyni san’at uchun boshpana qilish — bu shunchalik mukammal fikrki, biz buni albatta amalga oshirishimiz kerak."
Bu Redding qamog‘i san’at uchun maydonga aylangan birinchi holat emas. 2016 yilda Artangel xayriya tashkiloti bu yerda Inside: Artists and Writers in Reading Prison nomli keng ko‘lamli ko‘rgazma o‘tkazdi, unda Stiven Makkuin, Nэн Goldin, Marlen Dyuma va boshqa ustalarning ishlari eski qamoqxona ibodatxonasida De Profundis o‘qishlari bilan uyg‘unlashdi.
Garchi ZEFning dastlabki me’moriy rejalari mahalliy kengash va Historic England tashkiloti tomonidan “obyekt ahamiyatini yetarlicha aks ettirmagani” uchun rad etilgan bo‘lsa-da, jamg‘arma yangi me’morni qidirmoqda va 2026 yilda ko‘p sohalarni qamrab oluvchi madaniy dastur o‘tkazishni rejalashtirmoqda, bu orqali aholi qurilish uchun ruxsat olinganidan keyin nimalarni kutish mumkinligini ko‘rishi mumkin bo‘ladi. 2025 yil dekabr oyida esa ushbu hududda qamoqxona tarixiga bag‘ishlangan, kengaytirilgan reallik elementlariga ega ko‘rgazma ochildi.
Agar loyiha ma’qullansa, Riding dunyodagi eng noodatiy madaniyat markazlaridan biriga aylanadi, bu yerda og‘ir viktorian me’morchiligi va ta’qiblarning fojeali tarixi zamonaviy san’at bilan uyg‘unlashadi.