Armanistonga o'xshash

Men noto'g'ri aytmadim, haqiqatan ham, juda yosh shaharlardan birida, ya'ni Navoiyda, ancha "qarib" qolgan tarixiy binolar mavjud. Bu qanday bo'lishi mumkin? Bunday ajoyib ma’lumotni o'tkazib yuborish uchun shunchaki qo'shimcha adabiyotni o'qimagan bo'lishingiz kerak... Men bu shahar haqida V. Fedorovning "Gulyami"("G‘ulomlar") romanidan bilib oldim. U yerda otliq qo'shinlar yaqinlashib kelayotgan shahar haqida qisqacha tavsif berilgan va u Kermine deb atalgan, ya’ni "Armanistonga o'xshash". Romanda Armanistondan kelgan ko'chmanchilardan biri, o'sha paytda hali qishloq (kelajakda shahar) joylashgan vodiyni ko'rib: "Ka-Arminiya!" — Armanistonga o'xshash, deb baqirgani aytiladi. Shunday qilib, bu nom qishloq tarixida qolib ketadi.
Lekin qadimgi nomning kelib chiqishi haqida yana bir nechta taxmin mavjud — aytishlaricha, bu nom qadimgi sog‘d tiliga borib taqaladi, tarjima qilinganda bu joy "Katta saroy" deb atalgan. Uchinchi taxmin yoki maqolga ko‘ra, Kermine shahri qadim zamonlarda Badgiyayi-xurdak, ya’ni "ko‘zacha" nomini olgan. Balki u yuqoridan shunday ko‘rinishga ega bo‘lgandir, lekin unda kim uni "balandlikdan" ko‘rgan? O‘sha paytda uchish apparatlari — hatto havo sharlari ham bo‘lmagan. Biz bu savolni ochiq qoldiramiz, chunki Mang‘itlar sulolasidan ancha ajralib turgan mashhur bir kishi haqida gapirishimiz kerak.

Noto‘g‘ri amir Abdulahadxon

U Kermineda tug‘ilib, shu yerda vafot etgan va sevimli shahrida dafn qilingan. Seyid Abdulahadxon, turli ma’lumotlarga ko‘ra, 1859-yil 14-mart (grigorian taqvimi bo‘yicha 27-mart)da (ba’zi manbalarda 1857-yilda) Buxoro amiri Sayid Muzaffar Bahodirxon oilasida tug‘ilgan. U juda g‘ayrioddiy hukmdor edi. U Rossiya imperiyasi, Italiya, Tunis, Fors, Fransiya, Bolgariya, Daniya, Chernogoriya, Siam (hozirgi Tailand) bilan yozishmalar olib borgan. Me’mor A. N. Klepinin loyihasi bo‘yicha Kislovodskdagi asosiy narzan vannalari, me’morlar V. N. Semenov va I. I. Baykov loyihasi bo‘yicha Jeleznovodskdagi Buxoro amiri saroyi, me’mor N. G. Tarasov loyihasi bo‘yicha Yaltadagi Buxoro amiri saroyi, A. L. Benua loyihasi bo‘yicha Buxoro amiri saroyi (Yangi Buxoro, hozirda Kogon shahri), Orenburgdagi sobiq Buxoro amiri vakilligi, me’mor S. S. Krichinskiy loyihasi bo‘yicha Sankt-Peterburgdagi Buxoro amiri uyi kabi taniqli ob’ektlarni qurishga homiylik qilgan va mablag‘ ajratgan.
Bundan tashqari, amir mablag'lari va uning qaramog'idagilar tomonidan to'plangan pullar hisobiga qurilgan "Эмир Бухарский" ("Buxoro Amiri") nomli jangovar kema — esmines Rossiyaning Boltiq flotida xizmat qilgan. Shuningdek, Toshkentda 5-chi kazak otliq polki joylashgan bo'lib, uning homiysi ham Abdulahadxon edi. Polk "Kazachka"da joylashgan edi, bu avtomobil ko'prigidan Quyliq tomon tushganimizdagi joy. Tushgandan so'ng o'ng tomonda Qo‘shko‘prik tor ko'chasi bor. U ko'cha bo'ylab, taxminan ikki yuz ellik metr yurgandan keyin, chap tomonda aynan shu polk joylashgan edi.
U sheʼriyatdan xabardor edi va o‘zi ham sheʼrlar yozgan, masalan "Devon" sheʼrlar to‘plamini tuzgan, o‘z asarlarini esa "Ojiz" taxallusi bilan imzolagan. Xon qimmatbaho mo‘yna – qorako‘l savdosi bilan yaxshi shug‘ullangan va savdoda uchinchi o‘rinni egallab, turli banklarda taxminan 34 million rubl saqlagan. U o‘z ona tili – o‘zbek tilidan tashqari, fors, arab va rus tillarini ham bilgan. Rus tilidan Qrim va Kavkazoldi – hozirgi Stavropol o‘lkasi bo‘ylab sayohatlarida foydalangan.
Bundan tashqari, Janobi oliylari juda yaxshi chavandoz ham edi - ayg‘irlarni mohirlik bilan jilovlar va hatto ko‘pkarida ham qatnashardi. Bu o‘yinlarda egardan yiqilib tushmaslikning o‘zi katta gap. Bundan tashqari, amir Buxoro armiyasini isloh qildi va uni o‘sha davr uchun nisbatan zamonaviy holatga keltirdi. Bularni nima uchun aytib beryapman? U shuningdek, quruvchi ham edi. O‘zi shaxsan qurmagan bo‘lsa-da, lekin tashabbus ko‘rsatardi, pul ajratardi — axir pulsiz hech narsa qurib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, uning buyurtmasi bilan qurilgan inshootlar ko‘plab tarixiy voqealarni boshidan kechirib, hozirgacha saqlanib qolgan.  

Mirzacho‘rbog‘i

To'g'risini aytganda, uning davrida va uning buyrug'i bilan qurilgan, Karmananing shimoliy qismida joylashgan Mirzachorbog' yozgi saroyi hozirgi kungacha go'zal xarobalar shaklida yetib kelgan. U 1900–1905 yillarda ajoyib salqin joyda –  Zarafshon daryosi yaqinida, unumdor tuproqda barpo etilgan edi. Issiqda Nurota tog'lari tomonidan yoqimli, salqin shabada esardi. Bu yerda ov qilish ham mumkin edi – amir lochin ovini yaxshi ko'rardi. Bosh quruvchi sifatida Abdurahim  Gʻozgʻoniy tayinlangan – ehtimol u kishi Gʻozgʻon qishlog'idandir. Gʻozgʻon marmari haqida eshitganmisiz? Navoiy teatri shu marmar bilan qoplangan. Bu ishni bo‘lg‘usi akademik – mashhur ganchkor Usto Shirin Murodov amalga oshirgan.
Saroy qurilishida jami mingga yaqin usta — tosh ustalari, duradgorlar va boshqalar ishtirok etgan. Saroy turli yillarda, buyurtmachi vafotidan keyin ham, har xil maqsadlarda foydalanilgan: qo‘shinlar uchun kazarma, kolxoz idorasi sifatida xizmat qilgan, ammo 1975-yildan keyin hech kimga kerak bo‘lmay qolgan. 1999-yil may oyida Karmanadagi saroy va boshqa ba’zi obyektlarni qayta ta’mirlash to‘g‘risida farmon chiqsa-da, hech narsa qilinmagan. Bundan tashqari, saroyning vayrona bo‘lishiga mahalliy aholi ham o‘z hissasini qo‘shgan — 2017-2018-yillarda saroyda oltin solingan sandiq topilgani haqidagi mish-mishlar tarqalganida, bu yerda nimalar bo‘lganini tasavvur ham qilolmaysiz…
Oson yo‘l bilan boyib ketmoqchi bo‘lganlar oltin qidirishga shoshildilar, bu jarayonda qadimgi taxt o'rnini qazib tashlab, devorlardan birini va ganch bezaklarini yo‘q qildilar, afsonaviy xazinani qidirishda xonalarga kirish zinapoyasini buzib tashladilar. 2020-yilda loyiha-smetali hujjatlarni ishlab chiqish uchun ariza topshirildi, 2021-yilda esa Mirzacho‘rbog‘ni qayta tiklash dasturiga kiritish haqida bayonot berildi, ammo... hali ham hech narsa o‘zgarmadi. Bugungi kunda go‘zal saroy hatto zaif panjaralar bilan ham o‘ralmagan, qo‘riqlash haqida gapirmasa ham bo‘ladi. Umuman olganda, saroydan faqat xarobalar qoldi...

Qosim Shayx maqbarasi

Bu kattagina mozor va Qosim Shayx maqbarasi. Uning to‘liq ismi quyidagicha: Qosim Shayx Azizon Karminagiy; uning hayot yillari 1500-yildan 1578 yoki 1579-yilgacha belgilangan. O‘z davrida u nihoyatda mashhur diniy-siyosiy arbob bo‘lib, XII asrda Turkiston shahrida paydo bo‘lgan tasavvuf tariqati, ya'ni Yassaviylik tariqati vakili hisoblangan. Qosim Shayx faoliyat yuritgan yillar Shayboniylar o‘rtasidagi hokimiyat uchun ichki ziddiyatlar davriga to‘g‘ri kelgan.
Qosim Shayx tabiatan tinchlikparvar inson bo‘lgani uchun, bu kurashda Buxoro taxtiga da’vogarlardan biri — Abdullaxon II ga yordam berdi. O‘sha paytda Abdullaga qarshi Samarqand, Turkiston va Toshkent hukmdorlari birlashgan edi. Birlashgan qo‘shin yangi paydo bo‘lgan taxt da’vogarini yo‘q qilish maqsadida Kermine shahriga yo‘l oldi. Qosim Shayx buning oqibatlari nimalarga olib kelishini anglagan holda, bo‘lajak hukmdorni oilasi va xizmatkorlari bilan shahar arkining chuqur joyiga yashirdi va o‘zi shahar himoyasida qatnashdi.
Maqbara qurilishi, qayd etilganidek, 1571-yilda boshlangan, ya'ni Qosim Shayx madrasa ochish maqsadida bino qurishni boshqargan paytda. Mahalliy o‘lkashunoslarning ta’kidlashicha, bo‘lajak maqbara binosidan Qosim Shayx vafotiga qadar ta’lim muassasasi sifatida foydalanilgan. Ammo, odatda Kermineda bo‘lgani kabi, tadqiqotchilarning asarlaridan olingan boshqa ma’lumotlar paydo bo‘ldi. Ular avval shayxning dafn joyi ustida dahma qurilganini ta’kidlaydi. Nima uchun aynan "dahma" – aniq emas. Bu zardushtiylikka oid, odatda dumaloq minorali inshootdir. Biroq, uzoq o‘tmishdagi ajdodlarimiz buni yaxshiroq bilishgan shekilli.
Bir yildan so'ng Qosim Shayxning dafn etilgan joyiga Abdullaxon II keladi, u marosimlardan so'ng shayxning qabri yoniga xonaqoh (ziyoratchilar uchun turar joy, mehmonxona) qurishni buyuradi va bu amalga oshiriladi.
Vaqt o'tishi bilan bu majmuada turli yillarda vafot etgan Qosim Shayxning izdoshlari dafn etilgan, XVI asr oxiriga kelib esa yonida masjid qurilgan. Bugungi kunda maqbara majmuasi masjid, xonaqoh va ochiq osmon ostidagi ikkita qabrdan iborat — ular hozira deb ataladi. Masjid pishgan g'ishtdan qurilgan, aniq mahalliy ishlab chiqarilgan g'ishtdan. Chunki g'isht olib kelish uchun uzoqqa boriishdan ko'ra, uni pishirish pechini qurish osonroq. Masjid binosi ustiga firuza rangli gumbaz o'rnatilgan, oq devorlar esa ganch o'ymakorligi bilan bezatilgan.
Dastlab bino kvadrat shaklga ega bo‘lgan, ammo o‘tgan asrlar davomida ko‘plab restavratsiya ishlari tufayli uni saqlab qolish qiyin bo‘lgan. Qiziqarli jihati shundaki, ajdodlarimiz binolarni ta'mirlashda ularni aynan dastlabki holatda yoki unga yaqin holda saqlab qolishga intilgan. Va bu ajoyib. O‘ylaymanki, ajdodlarimiz zamonaviy “rekonstruksiya” so‘zini bilmagan, bu esa binoning tashqi va ichki ko‘rinishini majburiy tarzda tubdan o‘zgartirishni nazarda tutadi.
1910-yilda Buxoro amirligining so‘nggidan oldingi hukmdori - Abdulahadxon vafot etgach, uni Qosim Shayx maqbarasi va avliyo qabri yoniga, uning g‘arb tomoniga dafn etishga qaror qilindi. Dastlab sag‘ana g‘ishtdan qurilgan, keyin marmar qabrtosh o‘rnatilgan.
Hozirgi vaqtda majmuaning hududida muzey ham mavjud bo'lib, unda turli davrlarga oid 2000 dan ortiq eksponatlar to'plangan. Masjidning janubiy tomoniga esa mingdan ortiq namozxon bemalol sig‘adigan kattagina hovli tutashgan.

Abdulahadxon va Buxoroyi sharif

Ha, rahmatli Abdulahadxonning yana bir xususiyati haqida gapirishni unutibman - 1894-yilda u o‘z mamlakatini to‘qqizinchi yil boshqarayotgan paytda, qandaydir sabablarga ko‘ra, aytaylik, Buxoro ruhoniylari bilan kelisholmay qolgan. U yerda nima boʻlgani menga qorong'i. Ammo Abdulahadxon Buxoroi Sharifni (o‘sha paytda Buxoroni shunday deb atashardi) tark etib, Kermine qishlog‘iga jo‘nab ketdi va Buxoroda boshqa hech qachon ko‘rinish bermadi. Aftidan, jiddiy sabab bo‘lsa kerakki, davlat hukmdori o‘z poytaxtiga tashrif buyurishdan bosh tortdi. Darvoqe, undan ancha ilgari bir katta mamlakat hukmdorlaridan biri shunday ish qilganini u aniq bilardi.
Ishonch bilan aytish mumkinki, qadimgi Soʻgʻd davridan mavjud bo'lgan bu kichkina qishloq o'rnida paydo bo'lgan Kermine 1984-yildan beri Navoiy tumanining maʼmuriy markazi boʻlib kelgan, hozirda Karmana deb nomlanadi. 1979-yilda u nisbatan qisqa muddat — yigirma toʻrt yil davomida shahar maqomiga ega bo'ldi, shundan soʻng unga avvalgi maqomi — shahar tipidagi posyolka maqomi qaytarildi.
Navoiy shahrining o‘zida uni "Eski shahar" deb atashadi, u - garchi haqiqatan ham keksa bo‘lsa-da, bugun ham yashayapti. Uning hududida bir nechta yodgorliklar mavjud bo‘lib, ular hatto uzoq o‘tmish she’riyatida Nizomiddin Mir Alisher Navoiy "hukmronlik qilgan" davrlarni ham eslay oladi. Uning tug‘ilgan kuni O‘zbekistonda yaqinda - 9 fevralda nishonlandi. Eslatib o‘taman - Alisher Navoiy uch yil davomida Samarqanddagi madrasalardan birida tahsil olgan. Shuning uchun bo‘lsa kerak, uning nomi navqiron shahar nomi bilan abadiylashtirilgan.
U shahar yaqinda - 1958-yilda "dunyoga keldi."