Tahririyat O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi hududiy bo‘limi “Ma’mun akademiyasi” muzeyi mudiri, tarixchi Madamin Madaminovga ekspert maslahati uchun minnatdorchilik bildiradi.
Har bir xalq o‘zining bu dunyoga kelish afsonasini tanlaydi. Xorazmliklar esa, ular lazgi unsurlaridan tug‘ilganiga ishonadilar. Bu qanday raqs bo‘lib, bir necha sivilizatsiyalardan, diniy paradigmadagi takroriy o‘zgarishlardan, Sharq imperiyalarining qulashi va qayta tiklanishidan omon qolib, shunday to‘laqonli va hayot bilan titraydigan bo‘lib qolgan?
Gerodot miloddan avvalgi V asrdayoq Amudaryo quyi oqimida yashovchi, tongdan to quyosh botguncha raqs tushadigan xalq haqida yozgan edi. Shunga qaramay, lazgi respublika chegarasidan tashqarida tanilgan va jahon shuhratini darhol qozonmagan — faqat milliy maktabning paydo bo‘lishi va raqsning estrada yo‘nalishlari rivojlanishi bilan tanila boshladi. Jurnalistlar yozganidek, “xon saroyidan professional sahnaga” chiqib, u haqiqatan ham shov-shuvga sabab bo‘ldi. Arxaik an’anadan yuz yildan kamroq vaqt ichida u milliy va mintaqaviy brend, folklor san’atining cho‘qqisi va UNESCOning nomoddiy madaniy merosining to‘la huquqli qismi sifatida shakllanish yo‘lini bosib o‘tdi. Faqat XX asr o‘rtalarida buyuk Komiljon Otaniyozov xalq kuyiga so‘z qo‘shib, lazgiga “ovoz” berdi, shuningdek, Xorazm vokal an’anasiga asos soldi.
Xorazm nima?
Raqsning kelib chiqishini tushunish uchun, u tug‘ilib, kuchli rivojlanish turtkisini olgan zaminning tarixini bilish kerak.
Xorazm — Markaziy Osiyodagi eng qadimiy davlat bo‘lib, qudratli loydan qurilgan qal’alari, jasur jangchilari va go‘zal ayollari bilan mashhur edi. Bu zardushtiylikning vatani va qadimgi yuksak rivojlangan sivilizatsiyaning o‘chog‘idir.
Xorazmliklar etnosi qattiq iqlim va og‘ir sharoitlarda shakllangan. Amudaryo daryosining quyi oqimida, cho‘l yerlarini ikkiga bo‘lgan hududda joylashgan xorazm sivilizatsiyasi tabiatning qattiq sharoitlariga moslashgan.
Xorazmga kim kelmasin, u shartlarni qabul qilishi kerak edi: barcha tirik mavjudotlarni suv bilan ta'minlab, dehqonchilik vohasining rivojlanishiga imkon beradigan Amudaryo doimo o‘z o‘zanini o‘zgartirib turardi. Uning vodiysida ko‘plab kanallar qurib, bu yerlarning aholisi xo‘jalik tizimini saqlab qolish uchun yaqin aloqalar va qattiq intizomni amalda qo‘llagan. Bu yagona hayot manbai, shuningdek, qudratli quyoshga bog‘liqlik xorazmliklarning ba’zi qadimiy urf-odatlarining konservativligini ham belgilab bergan.
Lazgining kelib chiqishi
Dastlab, qadim zamonlarda, hind-eron raqsi ov tasviri elementlariga asoslangan edi. Keyinchalik — zardushtiylik paydo bo‘lishi bilan — u diniy mafkuraga singib ketdi: ruhoniylar ruhning tanaga kirishi haqidagi sahnalarni ko‘rsatish orqali odamlarga dunyoning yaratilishini tushuntirishga harakat qildi.
Asosiy element olovning tebranishini ko'rsatish edi, ya'ni asosiy ilohiy unsurni. Shuning uchun hozirgacha lazgini «olov raqsi» deb atashadi, bu ushbu unsur hayotini aks ettiradi. Umuman, qudratli quyosh (olov) kuchi — turli xalqlarning ko'plab qadimiy raqslarining atributi, yovuz ruhlarni quvish marosimlarining atributidir.
Eroniy tilli xalqlarning bahorgi yangi yil raqsi asta-sekin Oy taqvimi bo‘yicha Sharqiy yangi yilni nishonlash raqsiga aylandi, ya'ni Navro‘zga. Islom kelishi bilan bu raqsning ko‘plab elementlarining talqini kutilganidek o‘zgaradi. Asrlar davomida lazgi afsonalar va talqinlar bilan qoplangan, ammo uning mohiyati o‘zgarmagan.
Bu raqsning aks-sadolarini Eronda, Ozarbayjonda, umuman Kavkazda (ruscha qo‘shimchali lezginka bilan ular bir manbadan kelib chiqqan) uchratish mumkin. U yerdagi asosiy elementlar — qilich silkitish va ot tuyoqlarining taqillatishidir, qadimda ular havo (shamol), quyosh (olov) va yerga sig‘inish marosimlarining bir qismi bo‘lgan. Olov elementiga esa suv elementi qarama-qarshi qo‘yiladi.
Lazgini boshqa raqslardan qanday ajratish mumkin
Lazgi — nihoyatda teatrlashtirilgan va hissiyotli raqs. Unda dramaturgiya, parodiyalik, shu bilan birga cheksiz ramziylik mavjud. Xorazm lazgisiga sharqona uyatchanlik xos emas. Unda, masalan, jiddiy va kamtarona Fargʻona uslubiga qarama-qarshi o‘laroq, lo‘lilarga xos, cheklanmagan elmentlar juda ko‘p: har bir tomirning titrashi, o‘yin va noz-karashma, istaklar haqida ochiq chaqiriq va bayramona mastlik bor.
An'anaviy lazgi harakatlari juda xilma-xil bo‘lib, har biri alohida ifodali va ma’noga ega. Raqs barmoq uchlarining zo‘rg‘a seziladigan titrashidan, qo‘llarning tebranma va tez harakatlaridan boshlanadi. Yelkalarni (lo‘lilar kabi!) va boshni silkitish xarakterlidir. Qo‘llarni keskin silkitishlar, gavdaning to‘lqinsimon harakatlari, «oqsagan» qadamlar va sakrashlar — bu raqsning eng taniqli elementlaridir. Raqqosa xarakterli harakatlardan biri bilan quyosh nurini «yig‘ib oladi» va uni yuragiga joylaydi. Lazgining turli ko‘rinishlarida qushlar, hayvonlar, tabiat hodisalari va hatto organizmning fiziologik jarayonlarini, shuningdek, boshqa past va odobsiz harakatlarni taqlid qiluvchi parodiya uslubidagi harakatlar mavjud.
Lazgining lirik qiyofasi ushbu raqsning ma'lum turlarida namoyon bo'ladi, ularning rasman to'qqiztasi mavjud. Uni erkaklar ham, ayollar ham o'ynaydi. To'g'ri, rasman ayol o'yinchilar dunyoga XX asr boshlarida tanilgan.
Erkaklar ijrosida bu jangovar raqs bo‘lib, unda ko‘plab hujumkor va jangovar harakatlar mavjud. Ammo ikkala holatda ham temperament birinchi o‘ringa chiqadi, shuningdek, mimika juda katta rol o‘ynaydi.
Lazgini, avvalo, ritmi ajratib turadi: eng sekin ritmdan raqs tobora kuchayib boradi, uyg‘onayotgan yerni yoki hayot, olam, Yaratgan energiyasini ifodalaydi.
Dastlab lazgi urma cholg‘u asboblari jo‘rligida ijro etilgan. Qayraqlarning tosh-temir jarangi raqsga ritm beradi. Musiqa, aslida, majburiy emas. “Qayraq” kastanyetalaridan foydalanish zardushtiylik e’tiqodlaridagi ezgulik bilan yovuzlik o‘rtasidagi abadiy kurash ta’sirida bo‘lganini ko‘rsatadi – bu shovqin aynan yovuz ruhlarni quvishga xizmat qilgan.
Butun jahon mulki
Xorazm maktabi o‘zbek raqsining qolgan ikki asosiy maktabidan, musiqa va temp-ritmik tizimdan tashqari, butun tanani harakatga keltiradigan xoreografiyasi bilan farqlanadi (Farg‘ona va Buxoro raqslaridagi statik oyoqlar bilan solishtirib ko'ring). Va, albatta, raqqosning temperamenti va ijrosi bilan. Aytishlaricha, hech kim lazgini xorazmliklar kabi his eta olmaydi. Chunki mahalliy maktabni bilishdan tashqari, siz bolalikdan bu ritmlar va mafkura bilan o‘sgan bo‘lishingiz kerak. Har doim o‘zgarishlarga tayyor bo‘ling, hayotni doim nishonlang, o‘zgaruvchan tabiat kuchlariga sajda qiling.
…Jazirama quyosh terini silaydi, havo shirinlikka to‘lgan, yulduzlar ayniqsa yorqin porlaydi. Qal’a devorlari ortida xavf yashirgan, nafas olmayotgan sahro yotadi... Boy o‘simlik dunyosi bo‘lmagan taqdirda, raqqosa o‘z qaddi-qomati bilan ajoyib naqshlar chizadi, hayot tanada qanday oqishini, inson tabiat bilan qanday munosabatda bo‘lishini, hayotbaxsh Quyosh hukmronlik qiladigan olamni hikoya qilish uchun. U titraydi, yuqoriga intiladi, energiya uning har bir bo‘g‘imiga singib borishini ko‘rsatadi, u vasvasaga soladi va masxara qiladi. U hayotiy kuch oqimining bir qismi, uning nayidir. Xorazm raqsi harakatlarining mohiyatini tushunish ularga azaldan xos bo‘lgan asl mazmunini ko‘rishga tayyor bo‘lgan har bir kishiga nasib etadi. Ammo ijro etish esa…
Mustaqil O‘zbekiston hududlarning an’analarini qadrlaydi, ammo xorazm raqsi uzoq vaqtdan beri milliy boylik darajasiga ko‘tarilgan. Bir necha yil oldin «Lazgi» xalqaro raqs festivali tashkil etilgan bo‘lib, unda butun dunyodan kelgan raqs mutaxassislari uchrashadi, mahorat almashadi va faxriy mukofotlar bilan taqdirlanadi. 25-30 aprel kunlari u Xivada uchinchi marta o‘tkazilmoqda.
Bu naqadar ajoyib an'ana mustahkamligining namunasidir. Bir necha sivilizatsiyalar almashinuvini, butparastlik va zardushtiylikning o'limini, islomning umumiy taqiqlarini boshdan kechirgan lazgi hali ham hayotdan zavqlanishga, unga intilishga va uni tananing har bir qismi, har bir bo'g'imi bilan nishonlashga chorlaydi...