XX asrning katta qismida Markaziy Osiyo san’ati jahon badiiy jarayonining bir chekkasida mavjud bo‘ldi. Sovet madaniyat siyosati shunday qurilgan ediki, aynan Moskva san’at tilini, ruxsat etilgan ifoda shakllarini belgilab berar va qaysi asarlar yuzaga chiqishini hal qilardi. Sotsialistik realizm va mafkuraviy jihatdan ruxsat etilgan estetikadan chetga chiqqan hamma narsa yo yer ostiga surilar, yo butunlay jamoat maydonidan yo‘qolib ketardi.
Aynan mana shu tarixiy yoriqda nonkonformist rassomlar avlodi shakllandi. O‘zbekistonda, mubolag‘asiz, Vyacheslav Axunovni bu borada asosiy nom sifatida tilga olish kerak. Usiz bugungi kunda O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo zamonaviy san’ati tarixini tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Venetsiya biennalesi va Markaziy Osiyoning o‘rni
Axunov ko‘rgazmasining ahamiyatini tushunish uchun Venetsiya biennalesi jahon san’ati uchun umuman nima ekanligini yodda tutish muhim. 1895-yilda asos solingan ushbu tadbir bugungi kunda zamonaviy intellektual va estetik jarayonlarni belgilovchi global badiiy forum hisoblanadi.
Markaziy Osiyo davlatlari uchun Venetsiyaga yo‘l uzoq va murakkab edi. SSSR parchalanganidan so‘ng, mintaqadagi badiiy sahna erkin, ammo izolyatsiyalangan holatga keldi: institutlar, xalqaro aloqalar, zamonaviy san’at muzeylari va rassomlarni qo‘llab-quvvatlash infratuzilmasi mavjud emas edi. 1990-yillar va 2000-yillarning boshlarida O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston rassomlari ko‘pincha mustaqil milliy maydonlar vakillari sifatida emas, balki umumiy “Markaziy Osiyo” loyihalari tarkibida paydo bo‘lgan.
Aynan shu davrda xalqaro hamjamiyat mintaqa san’atini asta-sekin kashf eta boshladi. Bunda kuratorlar, tadqiqotchilar va mustaqil rassomlar muhim rol o‘ynadi, ularning ko‘pchiligi o‘nlab yillar davomida deyarli hech qanday institutsional qo‘llab-quvvatlovsiz ishlagan. Ana shunday rassomlardan biri Vyacheslav Axunov edi.
Rassom tizimdan tashqarida
Vyacheslav Axunov 1948-yilda Qirg‘izistonning O‘sh shahrida tug‘ilgan, biroq uning badiiy faoliyati Toshkent bilan uzviy bog‘liqdir. U sovet nonkonformistlari avlodiga — rasmiy san’at tiliga bo‘ysunishdan bosh tortgan rassomlar toifasiga mansubdir.
Ammo, yashirin bo‘lsa-da, faol intellektual muhitda mavjud bo‘lgan moskvalik konseptualchilardan farqli o‘laroq, Axunov deyarli to‘liq izolyatsiyada ishlagan. 1970-yillarda Toshkent zamonaviy san’at markazi bo‘lishdan yiroq edi. Bu yerda tajriba amaliyotini qo‘llab-quvvatlovchi institutlar, bozor, mustaqil galereyalar yoki xalqaro aloqalar mavjud emas edi. Rassom o‘zining badiiy tizimini deyarli yolg‘iz o‘zi yaratgan.
Aynan shu sababli Axunov asarlarida ichki dialog, xotira va yashirin qarshilik mavzulari juda muhimdir. Uning san’ati doimo ochiq gapirishning imkonsizligi atrofida qurilgan, sovet mafkurasi esa tanqid ob’ekti emas, balki, ko‘proq, dekonstruktiv ob’ekt sifatida namoyon bo‘lgan.
1970-yillarning o‘rtalaridan boshlab Axunov matn, shiorlar, gazetalar, sovet ramzlari bilan ishlay boshlaydi, u targ‘ibot obrazlarini konseptual tahlil vositasiga aylantiradi. U takrorlash, byurokratik til, mafkuraviy konstruksiyalarning cheksiz nusxalanishi orqali hokimiyat tabiatini o‘rganadi. Ko‘p jihatdan uning amaliyoti Moskva konseptualizmiga yaqin bo‘lsa-da, Axunov har doim Sharq madaniy makoni bilan bog‘liq o‘ziga xos uslubni saqlab qolgan.
Uning asarlarida sovet tizimi xotira, individuallik va ma’naviyatni bostiruvchi mashina sifatida namoyon bo‘ladi.
“Aql qurollari” ko‘rgazmasi: 2026 yil bahori
Loyiha 61-Venetsiya zamonaviy sanʼat biennalesining rasmiy parallel dasturiga kiritildi va Toshkentdagi Zamonaviy sanʼat markazining (CCA Tashkent) o‘sha yili ochilgan ilk yirik xalqaro loyihasi bo‘ldi.
Loyihaning nomi — “Aql qurollari” — “mantra” so‘zining sanskrit tilidagi kelib chiqishiga ishora qiladi, u manas (“aql”) va tra (“asbob, qurol”) so‘zlaridan tashkil topgan. Bu etimologiya butun ko‘rgazmaning kalitiga aylanadi. Axunovni til hokimiyat mexanizmi, ichki qarshilik shakli va xotirani saqlash usuli sifatida qiziqtiradi. Ko‘rgazma xronologik emas, balki senzura, kechiktirilgan loyihalar, mafkuraviy bosim va institutsional qo‘llab-quvvatlashning yo‘qligi mavzulari atrofida qurilgan, shu sababli rassomning ko‘plab asarlari o‘z vaqtida amalga oshirilmagan.
Ushbu asarlarning aksariyati hali 1970-yillarda — g‘oyalarni ko‘pincha jimgina miyada saqlab, amalga oshirish imkonsiz bo'lgan bir davrda o‘ylab topilgan edi.
Ekspozitsiya “G'alaba arkasi” (1979/2026) nomli monumental asar bilan ochiladi — bu 365 ta metall qaychidan iborat to‘rt metrli konstruksiyadir. Tashqi ko‘rinishida sovet bayramlari va rasmiy ochilish marosimlarining tantanali me’morchiligini eslatuvchi bu asarni bir vaqtning o‘zida tashvishli va kinoyali deb hisoblash mumkin. Bu yerda qaychilar doimiy kesish — senzura, byurokratik nazorat va erkin fikr bildirishga qarshi zo‘ravonlik ramziga aylanadi. Kundalik bosimning takrorlanuvchi g'oyasi butun ko‘rgazmaning asosiy asablaridan biriga aylanadi.
Loyihadagi ko‘plab asarlar birinchi marta rassomning arxiv eskizlari asosida yaratilgan. Ular orasida “Men bu yerda nima qilyapman?” (1979/2026) neon installyatsiyasi ham bor, unda shaxsiy mulohazalar mavzusi siyosiy bayonotga aylanadi, hamda “Cheksizlik uyi / Sarkofag” (1986/2026) – bir vaqtning o‘zida maqbara, arxeologik obyekt va xotira omborini eslatuvchi me’moriy tuzilma mavjud.
Asosiy asarlardan biri “Stol tortmasidagi ish” (1978/2026) bo‘ladi.
Italiyalik ustalar balandligi uch metrdan ortiq yozuv stolini yasashdi, uning ostida esa oddiy o‘lchamdagi stol va stul joylashgan. Katta stolning tortmalarida konserva bankalari uchun omborxona bor. Pastida esa meni sovet davrida Mordoviya lagerlariga jo‘natishga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan asarlarim joylashgan. Barcha nonkonformistlar — shoirlar, yozuvchilar, rassomlar — sovet davrida stol tortmasi uchun ijod qilishgan, chunki senzura o‘tkazmas, KGB (Davlat xavfsizlik qo'mitasi) esa ta’qib qilardi.
Vyacheslav Axunov
Ko‘rgazmada Axunovning sovet shiorini dunyoviy “mantra” shakli sifatida ko‘p yillik tadqiq qilishi ham muhim o‘rin tutadi. 1970-yillardan boshlab rassom gazetalar, andozalar, jurnallar va kitoblar bilan ishlab, ularga takrorlanuvchi matn intervensiyalarini qo‘llagan. “Modellashtirish”, “Uzilish” va “Partiyaning qizil chizig‘i” turkumlarida sovet mafkurasi tili o‘ziga xos demontajga uchraydi: shiorlarning takrorlanishi va mexanik qayta ishlab chiqarilishi asta-sekin ularning ichki bo‘shlig‘i va yashirin zo‘ravonligini ochib beradi.
Biroq, ko‘rgazma faqat siyosiy bayonot bilan cheklanib qolmaydi. Butun ekspozitsiya bo‘ylab xotira, ichki migratsiya va ruhiy barqarorlik mavzulari o‘tadi. Cho‘l, jamadon va bulbulning takrorlanuvchi obrazlari Axunov uchun mo‘rtlik va omon qolishning o‘ziga xos ramzlariga aylanadi. Sa’diy Sheroziy she’riyatidan ilhomlangan “Bulbul” (1977) asarida o‘nlab qush tasvirlari shisha bankalarga solingan — bu saqlangan, ammo dunyodan ajratilgan xotiralardir.
Loyiha kuratori Sara Raza uchun ko‘rgazma nafaqat rassomning shaxsiy tarixini, balki Markaziy Osiyodagi konseptual san’atning o‘z mohiyatini ham ifodalaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Axunovning amaliyoti “o‘z-o‘zini tahlil qilish va ruhiy mustahkamlik”ga asoslangan bo‘lib, uning asarlarining ma’nosi takrorlash, qaytish va vizual hamda matn qatlamlarining sekin-asta to‘planishi orqali ochiladi.
Axunov loyihasi Toshkentdagi Zamonaviy sanʼat markazi dasturini ochadi — bu mamlakatda Oʻzbekiston madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi tomonidan yaratilgan birinchi bunday institutdir.
O‘zbekiston o‘z madaniy strategiyasiga qanday erishdi
Agar o‘n yil oldin mamlakatning xalqaro badiiy hayotdagi ishtiroki epizodik bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda O‘zbekiston izchil ravishda o‘zining madaniy infratuzilmasini barpo etmoqda. Bunda O‘zbekiston Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi muhim rol o‘ynaydi, u so‘nggi yillarda keng ko‘lamli xalqaro loyihalar, ko‘rgazmalar, restavratsiya dasturlari va institutsional tashabbuslarni boshlab berdi.
O‘zbekistonning Venetsiyadagi oldingi loyihalari
O‘zbekistonning Venetsiya biennalesida ishtirok etish tarixi nisbatan qisqa, ammo qiziqarli. Uzoq vaqt davomida mamlakat rassomlari Markaziy Osiyo tashabbuslari tarkibida qatnashib kelgan. Mustaqil platforma sifatidagi milliy pavilyon esa faqat so‘nggi yillarda paydo bo‘ldi.
2022 yil haqiqiy yutuq bo‘ldi, chunki O‘zbekiston birinchi marta 59-Venetsiya biennalesida to‘liq milliy pavilyonni taqdim etdi. “Dixit Algorizmi: The Garden of Knowledge” loyihasi o‘rta asr olimi al-Xorazmiy merosiga bag‘ishlangan bo‘lib, bilimlar tarixi, algoritmlar va zamonaviy texnologiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgandi.
Navbatdagi qadam 2024-yilda 60-Biennaleda qo‘yildi. Rassom Aziza Qodiriyning “Don’t Miss the Cue” pavilyoni migratsiya, mehnat, ayollarning o‘ziga xosligi va raqamli nazorat mavzularini tadqiq qildi.
Nega bu ko‘rgazma bugungi kunda muhim
Axunov loyihasining asosiy fazilati – uning hayratlanarli darajadagi zamonaviyligidir. Asarlarning katta qismi 1970-1980 yillar g‘oyalariga asoslangan bo‘lsa-da, ko‘rgazma tarixiy arxiv sifatida qabul qilinmaydi. Senzura, mafkuraviy bosim, byurokratik zo‘ravonlik va erkin fikr bildirishning imkonsizligi mavzusi umuminsoniy bo‘lib, hayratlanarli darajada bardoshli va dolzarbligicha qolmoqda. Aynan shu sababli Axunov san’ati postsovet kontekstidan ancha uzoqqa chiqib ketadi.
Ammo yana bir muhim jihat bor. Markaziy Osiyo uchun ushbu ko‘rgazma o‘zining badiiy tarixini tiklash harakatiga aylanmoqda. Uzoq vaqt davomida mintaqa san’ati parcha-parcha, institutsional xotira, muzeylar, arxivlar va xalqaro e’tirofsiz mavjud bo‘ldi. Bugun esa rassom ustaxonasida o‘nlab yillar saqlangan asarlar jahon san’at sahnasining markaziga chiqmoqda. Bunda deyarli tarixiy adolat bor.
Bir paytlar Axunov bu asarlarni yaratganida, ular hech qachon tomoshabinga ko‘rsatilmasligi mumkinligini tushungan edi. Bugun esa ular Venetsiya biennalesining asosiy manzillaridan biri bo‘lgan Palazzo Franchetti makonini egallab turibdi.
Ehtimol, “Aql qurollari” ko‘rgazmasining asosiy ma’nosi ham aynan shundan iboratdir: fikr yashirinib qolishi, chetga surilishi, o‘nlab yillar davomida unutilishi mumkin, ammo u baribir mavjud bo‘lishda davom etadi.