Qashqadaryo viloyatining baland tog‘laridagi «ekzotik qishloq», 700 yillik Gilan so‘nggi yillarda etnoturizm markaziga, fotosuratchilar va rassomlar uchun ilhom manbaiga aylandi. O‘ziga xos turmush tarziga qoyil qolgan odamlar eng olis va baland tog‘ qishloqlaridan birida hayot qanday tashkil etilgani haqida kamdan-kam o‘ylaydilar. Zero, bunday turmush tarzi nafaqat an’anaviy tartib va hayot kechirish uslubini, balki qadimiy ishlab chiqarish vositalarini ham nazarda tutadi. Gilanliklar bug‘doy bilan deyarli to‘liq o‘zlarini ta’minlaydi, uni tegirmonda tortish uchun esa avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan tegirmonchilar mas’uldir. 2000 metr balandlikdagi qadimiy suv tegirmoni — Ildar Sodiqov va Sergey Pogosyanning fotoinshosida.
Olti yil davomida Gilonga har safar kelganimda suv tegirmonini suratga olishni rejalashtirardim, ammo bu faqat hozir nasib etdi. Umuman olganda, Gilonda ikkita tegirmon bor — biri qadimiy, 150 yoki 200 yoshda, ikkinchisi yangi, xitoycha. Ikkinchisi ancha mayda un tortadi, lekin mahalliy aholi asl, qadimiy tegirmonni afzal ko'radi. Undan yirikroq, salgina sarg'ish un chiqadi. Nonlar esa tuzilishi jihatidan dag'alroq bo'lsa-da, mazasi ajoyib.
Gilon — alohida urf-odatlarning emas, balki qishloq xo'jaligi va turmush tarzini tashkil etishning yaxlit yondashuvining noyob namunasidir. O'zbekistonda asl joylar, albatta, ko'p, lekin Gilon — yagona o'ziga xos maskan.
Hisor tog'larining baland cho'qqilarida, Tojikiston bilan chegarada, Shahrisabzdan 80 kilometr uzoqlikda, u 2400 dan 2700 metr balandlikda joylashgan. Uch oy davomida bu yerda xo'jalik hayoti to'xtaydi — qor yog'adi. To'qqiz oy esa gilonliklar mehnat qiladi: ekadi, hosil yig'adi, pichan, o'tin va tezak tayyorlaydi. Mahalliy kartoshka butun mamlakatga mashhur.
Surat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanUmuman olganda, bu yerda xo'jalik yuritish yondashuvi nafaqat asl, balki ekologik ham — har bir qarich yer oqilona foydalanilishi kerak. Suv borasida gilonliklarga omad kulib bo'lgan — muzlik suvlari bilan oziqlanadigan shiddatli daryo hayot va energiya bag'ishlaydi. Asrlar davomida gilonliklar suvni tejashning mohirona usullarini o'zlashtirgan.
Bug'doy tog' yonbag'irlarida yetishtiriladi.
Gilonliklar, ularning soni taxminan 5000 kishi, deyarli sotib olingan bug'doyni iste'mol qilmaydi. Shuning uchun tegirmon ikki asr davomida ularga sadoqat bilan xizmat qilib kelmoqda. O'tgan yili keksa tegirmonchi — hozirgi tegirmonchining otasi vafot etdi. Bir o'ylab ko'ring, u 106 yoki 107 yoshda edi…
Surat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanHar bir mintaqaning — o'z noni bor. Gilon nonining tarixi shovqinli daryo bo'yidagi bu eski uycha bilan chambarchas bog'liq. Tegirmonga yetib borish uchun pastga, taxminan 2000 metr balandlikka tushish kerak. Bu yerda suv eski tegirmonning tegirmon toshlarini harakatga keltiradi. Tegirmonchining dam olish xonasida ham o'ziga xos muhit hukm surmoqda. Mustaqillik va qulaylik uchun uning radio qabul qilgichi va kerosin chirog'i bor, chunki elektr har doim ham bo'lavermaydi.
Surat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanSurat: Ildar Sodiqov, Sergey PogosyanO'zbekistonda suv tegirmonlari haqida kam bilishadi, ular haqida kam yozishadi. Men Qashqadaryo va Surxondaryo bo'ylab sayohatlarim davomida bir nechtasini ko'rdim. Ekspeditsiyalarda ularni yana ko'p marta uchratishga umid qilaman. Bu yerda esa hamma narsa bir joyga to'plangan — ham suratga olish uchun ajoyib yorug'lik, ham turmushning aslligi, ham tabiatning betakrorligi.
Tegirmon tariflari unchalik yuqori emas, o'z aholisi uchun esa — yanada arzon.
Gilonliklar shunday yashab, — yuz yoshga yetib, dalada, ya'ni yonbag'irda azaliy mehnatdan boshqa tashvish bilmasdan yashashlari mumkin edi. Ammo qishloqning arxaik va pok turmush tarzi ustida tabiiy bo'lmagan xavf osilib turibdi — yaqin atrofda tog' chang'i trassasi qurilishi rejalashtirilmoqda. Va yana asrlar davomida ehtiyotkorlik bilan saqlanib kelgan va turistik klasterga investitsiyalar oldida himoyasiz qolgan madaniy meros uchun kurash boshlanadi. Aql-idrok va milliy xotira g'alaba qozonishiga umid qolmoqda.
Yangiliklar
HD tahririyatidan maktub
Haftada bir marta Markaziy Osiyoning eng yaxshi materiallari, voqealari va madaniy kashfiyotlarini yuboramiz.