BAYROQLARNING PAYDO BO‘LISHI

Ramzlar asosidagi san’at

Hozirgi kunda bayroqlar sodda naqshlar tushirilgan mato ko‘rinishiga ega bo‘lsa-da, ularning o‘tmishdoshlari ko‘p hollarda muqaddas ramzlar hisoblangan: ular oddiy ramz bo‘lib qolmay, ko‘proq badiiy yoki diniy timsol hisoblangan. Dastlabki emblemalar ko‘pincha nayzalarga o‘rnatilgan metall bezaklardan iborat edi.
Jangchilar qadimgi xudolarni ifodalovchi turli hayvonlar rasmi tushirilgan bayroqlari ostida jangga kirishgan: masalan, misrliklar sher va lochin qiyofasidagi urush xudolari Maaxes va Montudan ximoya izlagan, yunonlar esa Afinaning ramzi bo‘lgan boyqushga ishonishgan. Shunga o‘xshash harbiy buyum vazifasini harbiy-dala shtandartlari – veksillumlar ham bajargan, ular miloddan avvalgi IV ming yillikning oxirida tilga olinadi va alevrolit plastinasidan iborat. Iyerankopoldan topilgan Narmer taxtachasida uchida hayvon terisi ilingan tayoqlar ko‘tarib olgan to‘rtta bayroqdor tasvirlangan.
Qadimgi Rimda harbiy bayroqlar diniy ahamiyatga ega bo‘lib, ular legion va uning homiysi borligini ifodalagan. Odamlar bayroqlarda qo‘shin kuchi jamlanadi, deya ishongan, shuning uchun ular alohida avaylab saqlangan. Xristianlik qabul qilinishi bilan bunday muqaddas an’ana yo‘qolib ketmadi, aksincha, o‘zgardi. Laktansiyning so‘zlariga ko‘ra, yangi ramz Malviya ko‘prigi yaqinidagi jang oldidan imperator Konstantinga olib kelingan va u Rim xudolarining odatiy ramzlarini Iso Masihning nasroniy monogramma belgisi bilan almashtirgan. Shu tariqa «labarum» — xoch belgili bayroq paydo bo‘ldi.
Vaqt o‘tishi bilan bayroqlar oddiy ramzdan ikonografiyaga o‘tdi hamda badiiy shakl himoya va ma’naviy birlik g‘oyasi ostida birlashgan buyumlarga aylandi.

Bayroqdan gerbgacha

Bayroqlarda biror-bir guruhga tegishlilikni anglatuvchi belgilardagi badiiy til vaqt o‘tishi bilan yanada rasmiylashdi va jang maydonida farqlash oson bo‘lishi uchun vizual “imzo” ehtiyojlariga javob bera boshladi. Gap shundaki, o‘rta asrlarda ritsar dubulg‘a pardasini tushirganida, yopiq dubulg‘a teshiklaridan begonalar qayerda-yu, o‘zinikilar qayerdaligini ajratib olish qiyin bo‘lgan. Qolaversa, uning o‘zini ham qonli jangda farqlovchi belgilarsiz ittifoqchi yoki dushman sifatida aniqlash mushkul edi. Shu tariqa sulolalarning gerblari paydo bo‘lgan.
Gerblarning o‘z qoidalari paydo bo‘ldi, ular geraldik timsolda tasvirlangan kompozitsiya va ranglar to‘plamini o‘ziga bo‘ysundira oldi. Masalan, Yevropa geraldikasi bu ranglar jamlanmasini «to‘q» va «metall» ranglarga bo‘lardi, rangni rang (ko‘k, yashil, qora, qizil, qirmizi) ustiga, metallni metall rang (tilla rang yoki sariq, kumush rang yoki oq) ustiga tushirish mumkin emasdi, chunki ular yaxshi mos kelmasdi va ritsarlarga jang maydonida o‘zinikilar va dushmanlarni ajratib olishga yordam bera olishi amrimahol edi.
Ammo gerb birgina ranglardan iborat emas. Barcha bezak elementlari — xoh u hayvon tasviri bo‘lsin, xoh shakl va chiziqlar — ular tarkibiy qismlarni yaratishardi hamda vizual ritmni hosil qilardi. Gerb oddiy vositalar orqali oila, uning tarixi va mavqeini ifodalardi. Estetika va ramzlar o‘tmishning muqaddas belgilari singari yana badiiy obyektlarni namoyon etardi. Bu yerda keyinchalik davlat bayroqlariga asos bo‘luvchi vizual o‘xshashlik tizimi kuzatiladi: har bir detal o‘z belgisiga ega va atrofdagilar tanib olishi uchun ko‘rinishini saqlab qoladi.

Bayroqning yaralishi

Aytish joizki, «bayroq» so‘zining o‘zi golland tilidagi vlag so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u o‘z navbatida qadimgi gollandcha «vlac» atamasiga borib taqaladi, bu «silkitish» yoki «xilpirash» deya tarjima qilinadi.
Bayroq aynan golland tilida paydo bo‘lganiga ajablanmasa ham bo‘ladi, chunki XVII asrda Niderlandiya yetakchi dengiz kuchlaridan biri va Yevropaning eng yirik kemasozlik markazi bo‘lgan. Bu yerda Ost-Indiya kompaniyasi hamda mamlakat floti uchun kemalar qurilgan va boshqa xorijiy mamlakatlar o‘z kemalarini shu yerdagi verf (kemaxona)lardan sotib olgan.

Dengizda suzish davri boshlangach, okeanlarni ko‘plab buyuk davlatlar kemalari kezardi — oldingda dushman turibdimi yoki do‘st, buni maxsus tanituvchi belgilarsiz aniqlash qiyin edi. Siyosiy tuzilmalar mayda knyazlik va urug‘lar jamoasidan markazlashgan davlatlarga o‘tib, o‘z bayroqlariga ega bo‘la boshladilar. Shu tarzda, XVI asr oxirida Ispaniyaga qarshi harakat bayrog‘i sifatida Prinsevlag paydo bo‘ldi. Niderlandiyaning oddiy bayrog‘idan farqli o‘laroq, qizil chiziq o‘rniga to‘q sariq (Oranj grafligi sharafiga) tanlangan edi. Keyinchalik, XVII asrning o‘rtalariga kelib, qizil chiziqli bayroq davlat bayrog‘iga aylandi.
1600-yilda gollandlar taxminan 1900 ta dengiz kemasiga ega edilar, bu o‘sha vaqtda 400 ta kemasi bo‘lgan ingliz flotidan deyarli besh baravar ko‘p edi. G‘arbiy Yevropa tovarlarining asosiy qismi XVII asrda Gollandiya kemalari tomonidan tashilgan. Ular nafaqat Ispaniya, Fransiya, Angliya va Boltiq dengizi davlatlari o‘rtasidagi savdoni, balki Fransiya portlari qirg‘og‘idagi oldi-sotdi ishlarini ham nazorat qilgan. Hatto fransuz uzumzorlari ham gollandlarning xususiy mulki edi.
Prinsenvlag
Bugungi Buyuk Britaniya hududida hukmronlik qilgan qirol Yakov I 1606-yilda proklamatsiyani qabul qiladi, unga ko‘ra, qirollikning barcha kemalari ikkita birlashgan xoch tasvirlangan bayroqni ko‘tarib yurishlari shart bo‘lgan — muqaddas Georgiy (Angliya belgisi sifatida) va muqaddas Andrey (Shotlandiya belgisi sifatida) xochlari.
Ammo bayroqlar faqatgina tanituvchi ahamiyat kasb etmagan; baʼzida ular xavotirli ishora belgisi vazifasini bajargan. O‘lim va xavf belgisi hisoblangan anʼanaviy qora rangdan qaroqchilar keng foydalangan. XVII-XVIII asrlarda yashagan korsar (urush davrida o‘z mamlakati hokimiyatining ruxsati bilan dushman kemalariga hujum qilish uchun qurolli kemalardan foydalangan xususiy shaxslar)lar faqatgina qora rang bilan cheklanib qolmay, o‘z bayroqlarini qo‘rquv uyg‘otish va o‘zlarining murosasizligini ko‘rsatish uchun odamning boshsuyagi va boshqa suyaklar, qum soatlari va qurollar bilan bezatgan. Shu tariqa, dengizdagi bayroqlar nafaqat mansublik belgisi, balki tahdid va kuchning tasviriy tili ham edi.
Agar gerb sulola mavqeini ifodalagan bo‘lsa, bayroq butun davlatning belgisiga aylangan. Mamlakatlararo dengiz kemalari davrining dastlabki yillaridagi milliy bayroqlardan vizual mantiq sifatida andoza olingan holda kelajakda bayroqlar yaratiladi, bayroqning har bir detaliga mazmun va tanib olinadigan belgilar kiritiladi.

Badiiy uslublar evolyutsiyasi 

Milliy bayroqlarning rivojlanishi bilan asta-sekin aniqlik va geometriyaga o‘tiladi. Simmetriya, contrast va aniq chiziqlarga bo‘linish milliy vizual o‘ziga xoslikni shakllantiruvchi majburiy vositalarga aylanadi.
Ammo Yevropa hukmdorlarining gerblari qalqon va qal’a darvozalariga tushirilgan bo‘lsa, Samarqandni barpo etgan buyuk jahongir Amir Temurning gerblari tanga va muhrlarda zarb qilingan. Temuriylar davlatining asosiy belgilaridan biri — «Temur belgisi» bu teng tomonli uchburchak shaklidagi uchta bir xil doira bo‘lgan. Ushbu ramzni birinchilardan bo‘lib ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo tasvirlagan. Ispan elchisining so‘zlariga qaraganda, bu doiralar dunyoning uch qismini bildirgan. Amir Temur ushbu uch qism ustidan o‘z hokimiyatini o‘rnatmoqchi bo‘lgan. Yana bir talqinga ko‘ra, bu belgida Temurning unvoni — Sohibqiron aks ettirilgan bo‘lib, u uch farovon sayyora hukmdori» deb tarjima qilingan.
Temurda zarb qilingan tanga, uchta doira belgisi bilan. Shayx Abu Ishoqning zarbxonasi (Kazirun shahri). Hijriy 795-807 yillar (milodiy 1393-1405 yillar).
Bayroqlar haqida esa ma’lumotlar kamroq. Tarixiy miniatyuralar va solnomalarda ko‘pincha oltin rangli yarim oy tasvirlangan qizil bayroqlar uchraydi, ular ba’zan ot dumlari bilan bezatilgan. Hindiston yurishi davri kumush ajdaho tasvirlangan qora bayroq ostida o‘tgan, Xitoyga yurishdan oldin esa ushbu ajdaho rangi oltin rangga o‘zgartirildi. 
Temur o'z yurishlarida ishlatgan bayroq turi (Pyer lyuks-Vurm ma'lumotlariga ko'ra)
Uch doira, ya’ni «Temur tamg‘asi» ham uning bayroq ramzlariga kirgan bo‘lishi ehtimoli bor. XIV asrdagi mashhur Kataloniya atlasida uch doirali bayroq tilga olingan bo‘lib, u Temuriylar imperiyasiga tegishli bo‘lishi mumkin.

YANGI TARIX BAYROQLARI

Markaziy Osiyo davlatlari bayroqlari

Sovet davri boshlangunga qadar Markaziy Osiyo hududidagi har bir davlat o‘z bayrog‘iga ega edi. Masalan, Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklarida yarim oy tasvirlangan bayroqlar, fors va arab tillaridagi yozuvlar, ranglar va bezaklarda sulolaviy an’analar aks etgan. Bayroq ko‘pincha davlat ramzi emas, balki hukmdorga yurishlarda va tantanalarda hamrohlik qiladigan harbiy belgi hisoblangan.
Sovet Ittifoqi tashkil topishi bilan xonlarning ramzlari o‘rnini O‘zbekiston SSRning ixcham bayrog‘i egalladi, unda qizil rang inqilobni, moviy rang suv va osmonni, oq rang esa paxtani ifodalardi. Albatta, respublika bayrog‘ida o‘roq, bolg‘a va yulduz ham bor edi. 
O'zbekiston SSR bayrog'i
Mustaqillikka erishgandan so‘ng, O‘zbekiston yangi milliy bayrog‘ini tasdiqladi, unda ranglar ham muhim ahamiyatga ega edi. Moviy rang osmon va suv ramzi bo‘lib, oq rang yorug‘lik, uyg‘unlik va poklik ramziga aylandi. Yashil rang tabiatning hosildorligi va barakasini, qizil rang esa hayotiy kuchni ifodalagan.
Bayroqdagi yarim oy diniy ma’no kasb etmaydi – u yangi hayot ramzi, o‘n ikki yulduz esa musaffo osmon ramzidir.
Ammo O‘zbekiston bayrog‘i faqatgina chiziqlar, yulduzlar va yarim oy haqida emas. Unda tarixiy xotira, geografiya, madaniy meros va yangi umidlar jamlangan. Bayroq 1991-yil noyabr oyida qabul qilingan bo‘lib, qadimgi xonliklar tarixi qa’ridan hozirgi mustaqil davlatgacha qadimiy an’analarning aks-sadosini o‘zida mujassam etgan, o‘tmish va kelajak o‘rtasida ko‘prik vazifasini o‘taydi. Ranglar nafaqat mamlakat cho‘llari, daryolari, vodiylari va tog‘larini ifodalaydi, balki mentalitetning ham ranglar jilosiga aylanadi, ya’ni ochiqlik, qat’iyatlilik va yangilanishga ishonch. Bugun bu davr ramzi hisoblanib, unga ko‘ra, mamlakat shaxsiy yo‘lini qurmoqda va mazkur maqsadlarini oddiy, lekin hammaga tanish belgilar orqali ifoda etmoqda.

Bir vaqtning o‘zida 1992-yilda Qoraqalpog‘iston Respublikasining ham bayrog‘i shakllandi. Uning palitrasi O‘zbekiston bayrogi bilan hamohang, mintaqaviy mohiyatga ega. Moviy rang Orolbo‘yi mintaqasi uchun asosiy unsur – suvni anglatadi; sariq rang tabiatni, chunki Qoraqalpog‘istonning katta qismi cho‘ldan iborat; yashil rang tabiatning yangilanishini aks ettiradi va Qoraqalpog‘istonning beshta eng qadimiy shahri bayroqda beshta yulduz shaklida o‘z ifodasini topgan.
Shundan kelib chiqib, aytish mumkinki, yurtimiz tarixida xonlik bayroqlaridan tortib zamonaviy bayroqqacha vizual o‘xshashlik chizig‘i mavjud bo‘lib, unda har bir detal ahamiyatli va o‘ziga xos ma’noga ega.

Sharqona naqshlar ta’siri

Markaziy Osiyo bayroqlari shunchaki davlat ramzlari emas, balki haqiqiy vizual madaniy kod hisoblanadi. Masalan, O‘zbekiston bayrog‘idagi moviy rang nafaqat osmon va suvni, balki tarixiy vorislilikni ham anglatadi, bu ramz Amir Temur davriga ishora qiladi. Qozog‘iston bayrog‘ida ko‘k rang turk-mo‘g‘ul an’analari merosiga va Ko‘k O‘rda bilan tarixiy aloqaga borib taqaladi. Bayroq chetidagi naqsh esa ko‘p asrlar davomida to‘qimachilik va bezak san’atida qo‘llanilgan sharqona naqshlardir. 
Qozoq kigiz gilamchasi Davlat etnografik muzeyi to'plamidan (Sankt-Peterburg)
Bugungi kunda Markaziy Osiyo xalqlariga xos bo‘lgan ramzlarga ega bayroqlar qayta ko‘rib chiqilmoqda. 2023-yil oxirida Qirg‘izistonda davlat bayrog‘i yangilandi, ilgari kungaboqarni eslatuvchi to‘lqinsimon quyosh nurlari tekis nurlarga almashtirildi, tyundyukda (o‘tov gumbazining markazidagi teshik) esa novdalar soni ko‘paytirildi. Ushbu o‘zgarishlar ramzga yanada aniqlik kiritadi va milliy an’analar bilan bog‘liqligini kuchaytiradi. 
Naqshlar va tarix bayroqning o‘ziga xos estetikasini shakllantirdi, bu yerda naqshlar va ranglar matoni harbiy parad yoki kabinetni jihozlash elementi sifatida emas, balki xalqning o‘ziga xosligi va ma’naviyati mujassam muqaddas obyekt sifatida talqin qilishga yordam berdi.

Modernizm va raqamli davr

Raqamlashtirish va globallashuv bayroqqa matodan tashqariga chiqish imkoniyatini berdi. Bugungi kunda bu ijtimoiy tarmoqlardagi veb-saytlar va profil tavsiflarida, taqdimotlar va mobil ilovalarda uchraydigan davlat brendining bir qismidir. Qizil, ko‘k, yashil va oq ranglarga bo‘lingan timsol endi katta reklama taxtasida ham, smartfonning kichik ekranida ham osongina farqlanadigan o‘ziga xos uslubdir.
iOS tizimlarida O'zbekiston bayrog'i emoji
Raqamli formatda O‘zbekiston bayrog‘i yorqin va barcha ramzlari aniq ko‘rinib turibdi. Xuddi shunday, boshqa mamlakatlarning raqamli formatga o‘tkazilgan bayroqlari ham taniqliligini yo‘qotmagan holda milliy o‘ziga xoslikni targ‘ib qilishga yordam beradi.

Rassom ramz ijodkori sifatida

Bayroqni yaratuvchi rassom mamlakat madaniyati, o‘tmishi va kelajagi o‘rtasidagi vositachiga aylanadi. BMT bayrog‘ining o‘tmishdoshini yaratishda Donald Maklaflin hammaga tushunarli bo‘lgan zaytun shoxlarini ko‘k fonda tasvirlash orqali dunyoning universal tilini taklif qildi. 
Rassom, fotosuratchi, pedagog, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi, akademik Tursunali Karimovich Qo‘ziyev bilan suhbatlashganimizda u bayroq haqidagi fikrlari bilan bo‘lishdi.
Bayroq uning uchun bu bir vaqtning o‘zida ham siyosiy qurol, ham san’at asari, ham hissiyotlar manbaidir. Ushbu timsol hokimiyat, mafkura va birlik ifodasiga teng, ammo shu bilan birga, shakl, rang va hatto mato orqali Vatan g‘oyasini yetkazish, faxr, umid, himoya va estetik zavq tuyg‘usini uyg‘otishga qodir bo‘lgan vizual durdona bo‘lib qoladi. 
Tursunali Karimovichning so‘zlariga ko‘ra, bayroqni ishlab chiqish shaklning ixchamligi, ranglarning ifodaliligi va mutanosiblik uyg‘unligini o‘z ichiga olgan badiiy tamoyillarga aniq rioya qilishni talab qiladi, chunki ramzning asosiy vazifalari tushunarli, universal va hissiy jihatdan kuchli bo‘lishdir. Badiiy nuqtayi nazardan ramz — bu ikki rang (istisno hollarda — uch) muhim bo‘lgan asar.
Tursunali Karimovich Qo‘ziyev
Vatanim O‘zbekistonning milliy bayrog‘i men uchun alohida qadrli. Birinchidan, u mening 40 yoshga to‘lgan kunimda qabul qilindi: mana, 34-marta bu bayramni tavallud kunim bilan birga nishonlayapman, ikkinchidan, boshqa mamlakatlarning bayroqlariga hurmat bilan qaragan holda, bizning bayrog‘imiz ko‘proq xalqona va unga siyosiy tus kamroq berilgan deb hisoblayman. Mana 25 yildirki, milliy bayrog‘imiz naqshlari tushirilgan bo‘yinbog‘ni bayramlarda taqib yuraman.

Tursunali Karimovich Qo‘ziyev

Qo‘ziyevning fikricha, bayroq mamlakat hayoti bilan hamohang yashashi kerak. O‘tmishda davlatimiz duch kelgan inqilobmi, tuzum almashinuvi yoki shunchaki yangi milliy g‘oyalarni aks ettirish istagi o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin, chunki bayroq dizayneri hunarmand emas, u milliy g‘oyani vizual tilga ko‘chiradigan milliy g‘oya talqinchisidir.

Bayroqlarning san’at sifatidagi kelajagi

Bayroq jonli va oldinga intiluvchi ramzga aylandi, ammo uning jamiyat hayotidagi ishtiroki ham o‘zgaryapti. Virtual reallik o‘yin qoidalarini belgilaydi — ranglar o‘zgaruvchan. Amalda bu ranglarni rasmiy ravishda tasdiqlash zarurligini anglatadi. Masalan, Turkmanistonda 2017-yildayoq yagona uslubni saqlash maqsadida bayroqning rasmiy Pantone ranglari o‘rnatilgan. 
O‘zbekiston hali o‘z bayrog‘i ranglarining raqamli nusxasini rasman tasdiqlamagan bo‘lsa-da, internetda Pantone-kodli versiyalari mavjud. Ranglarni shu kabi rasmiy mustahkamlash matoda ham, har qanday qurilma ekranida ham bir xil taniqli va estetik jihatdan aniq universal ramzni yaratish yo‘lidagi muhim qadamdir.
Pantone ranglar palitrasi
Raqamli ranglarni rasmiy ravishda tasdiqlash bosma nashrlarda, ommaviy axborot vositalarida, suvenir mahsulotlarida va davlat nashrlarida bayroq vizual tasvirining barqarorligi va uyg‘unligini buzmasdan yoki rangning to‘yinganligini yo‘qotmagan holda sifat darajasini ta’minlash imkonini beradi.
Raqamlashtirish va globallashuv yillarida bayroq avlodlar, an’ana va zamonaviylik o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘inga aylanmoqda. U Vatan timsoli sifatida shakl, rang va ramzlar orqali har qanday kalomdan baland ovozda so‘zlay oladi, har bir chiziq va naqshda xalqchillikni saqlab qoladi. Yagona va aniq ranglar bayroqning badiiy va tarixiy yaxlitligini saqlashga, uni nafaqat mamlakat ichida, balki undan tashqarida ham tanib olishga yordam beradi.
Bayroq ming yillar davomida o‘zgarishlar va qayta tafakkur qilish jarayonlaridan o‘tib, insonlarning ongi va qalbiga yo‘l ochdi hamda oddiy bir haqiqatni isbotladi: o‘z taqdirini o‘zi belgilash va davlatchilikni shakllantirishda insonga ramziylik xosdir. Ramzlarni ifodalashning eng yaxshi vositasi esa san’atdir.
Markaziy Osiyo mamlakatlarida ishlatiladigan veksellar ham badiiy va siyosiy ramzlardir. Bizning maqolamizda ko'proq o'qing: