* * *

Tenge (Qozog‘iston)

Kurs: 1 USD ≈ 542,04 KZT
Hozirgi Qozog‘iston hududida XII–XIV asrlardayoq Oltin O‘rdaning kumush tangalari zarb qilingan bo‘lib, hozirgi pul birligining nomi “tenge” qadimgi turkiy tildagi “denga” so‘zidan kelib chiqqan – turkiy kumush tangalar shunday atalgan (darvoqe, ruscha “dengi” so‘zining ildizi ham shu so‘zga borib taqaladi). Sobiq Ittifoq parchalanganidan so‘ng Qozog‘iston Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib o‘z valyutasini muomalaga kiritdi. Eski namunadagi ilk milliy banknotalar Buyuk Britaniyada chop etilgan, ammo ularning dizaynini qozog‘istonlik rassomlar ishlab chiqqan.
20 000 tenge: Mustaqillik tantanasi
●     Muomalaga kiritilgan: 2022-yildan
Dizayni: Banknota dizayni milliy valyuta muomalaga kiritilganining yigirma yilligiga bag‘ishlangan. Old tomonida “Қазақ Елі” yodgorligi, kabutarlar — tinchlik ramzi, “Мәңгілік Ел” g‘alaba arkasi, gerb va bayroq bor. Orqa tomonda “Ақорда” prezident qarorgohi, parlament va hukumat tasviri o‘rin olgan. 
image
5 000: Saklar uslubi va burgut
●     Muomalaga kiritilgan: 2023-yildan
●     Dizayni: “Saklar” uslubi qadimgi turkiy ildizlarga ishora qiladi – oltin burgut, “shajara daraxti”, Issiq va Taldi-II qo‘rg‘onlari topilmalari, shuningdek, “Oltin odam” tasvirlangan.
 
image
10 000: Saklar uslubi va qor qoploni (2025)
●     Muomalaga kiritilgan: 2025-yildan
●     Dizayn: Qor qoploni, qo‘rg‘onlardan topilgan qadimiy artefakt va barchaga ma’lum naqsh – himoya, kuch va tabiat, afsona va haqiqatni bog‘lovchi cheksizlik ramzi va DNK spiralining naqshinkor uslubi.
* * *

Som (Qirg‘iziston) 

Kurs: 1 USD ≈ 88 KGS
MDHning barcha valyutalari orasida aynan som sovet davridan keyingi mamlakatlar ichida eng past yalpi inflyatsiya darajasiga ega. Pulning nomi turkiy tildagi “sof” ma’nosini anglatuvchi som so‘ziga borib taqaladi (som altın – “sof oltin” ma’nosini anglatadi). Bu so‘zni birinchi marta XI asrda buyuk leksikograf Mahmud Qoshg‘ariy qayd etgan.
100 som: Qo‘mizchi va GES (1995)
●     Muomalada bo‘lgan: 1995–2008
●     Dizayni: Qirg‘izistonning afsonaviy xalq aqini, xonanda va qo‘mizchi Toktogul Satilganov portreti (1864–1933) va To‘xtagul gidroelektrostansiyasi to‘g‘oni quvvatning ikki manbai sifatida keltirilgan: o‘ziga xoslikni quvvatlantiradigan maʼnaviy va elektrik kuch.
ИБ: Кому́з (qirg‘. komuz) — qirg‘izlarning uzun ingichka bo‘yinli uch torli chertma musiqa asbobi.
 
image
50 som: Oloy malikasi
●     Muomalaga kiritilgan: 2024-yildan
●     Dizayni: Rossiya imperiyasi bilan to‘qnashuv davrida o‘z xalqining birligini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lgan Oloy qirg‘izlarining yo‘lboshchisi Qurbonjon dodxoh, shuningdek, Qoraxoniylarning O‘zgan maqbaralari mintaqadagi islom madaniyatining eng nodir yodgorliklaridan biridir.
image
* * *

Somoni (Tojikiston)

Kurs: 1 USD ≈ 9,43 TJS
Tojikiston sovetlardan keyin hududda o‘z valyutasiga ega bo‘lgan so‘nggi davlat hisoblanadi. Fuqarolar urushi tufayli 1990-yillarning boshlarida sovet, keyinchalik Rossiya rubllari muomalada qoldi. 1995-yil may oyida birinchi milliy valyuta – tojik rubli paydo bo‘ldi. 2000-yilda uning o‘rnini somoni egalladi, u Tojikiston davlatining asoschisi Ismoil Somoniy nomi bilan atalgan.
Ilk somoni pullari Germaniyadagi Giesecke & Devrient korxonasida ishlab chiqilgan va chop etilgan. Tangalar Sankt-Peterburgda, keyinchalik Qozog‘iston zarbxonasida zarb qilingan.
100 somoni: Tojik millatining otasi
●     Muomalaga kiritilgan: 1999-yildan
●     Dizayn: banknotaning old tomonida somoniylar sulolasining amiri, Markaziy Osiyodagi birinchi tojik davlatining asoschisi Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad Somoniy tasvirlangan. Uning hukmronligi (IX–X asrlar) Somoniylarning qudratli sulola sifatida shakllanish davri va mintaqa tarixida muhim bosqich bo‘lgan. Surat yonida 1993-yilda tasdiqlangan Tojikiston gerbi joy olgan. Pulning orqa tomonini esa Dushanbedagi Prezident saroyi binosi bezab turibdi.
image
200 somoni: Stalin qatag‘onlari qurboni
●     Muomalaga kiritilgan: 2010-yildan
●     Dizayni: kupyuraning old tomonida davlat va jamoat arbobi, Tojikiston davlatchiligi asoschilaridan biri, Tojikiston Qahramoni Nusratullo Maxsum tasvirlangan. Kompozitsiyani sobiq Tojikiston ASSR XKS Markaziy Ijroiya qo‘mitasi binosi, sovet davlatchiligining shakllanish davri ramziy obyekti to‘ldiradi. Teskari tomonida Dushanbedagi Milliy kutubxona joy olgan.
image
* * *

Manat (Turkmaniston)

Kurs: 1 USD ≈ 3,50 TMT
“Manat” so‘zi rus tilidan olingan, “монета” so‘zi lotin tilida “ogohlantiruvchi” yoki “maslahatchi” degan ma’noni anglatadi.
1990-yilda qog‘oz manat ishlab chiqarish uchun Rossiyaning “Goznak” kompaniyasi ko‘rib chiqilgandi, biroq “suverenitetlar tantanasi” avjiga chiqqan paytda bu g‘oya keyinga qoldirildi – tenderda oxir-oqibat Buyuk Britaniyaning De La Rue kompaniyasi g‘olib chiqdi. Dizayn rassom Hoji Atakkayev tomonidan ishlab chiqilgan. Dastlabki pullarning barchasi Turkmanistonning birinchi prezidenti Saparmurod Niyozovning portretlari bilan bezatilgandi.
500 manat: Shaxsga sig‘inish va madaniy meros
●     Muomalada bo‘lgan: 1993–2009
●     Dizayni: Old tomonda prezident Saparmurat Niyazov portreti va Ashxoboddagi Stalin me’morchiligining eng taniqli yodgorliklaridan biri bo‘lgan Mollanepes nomidagi Turkman drama teatri binosi tasvirlangan. Orqa tomonda – Toshhovuz viloyatidagi XIV asrning noyob me’moriy yodgorligi bo‘lgan To‘rabekxonim maqbarasi.
image
50 manat: Qo‘biz yaratuvchisi
●     Muomalaga kiritilgan: 2009-yildan
●     Dizayni: Old tomonida turk dunyosida hurmatga sazovor bo‘lgan donishmand, shoir va musiqachi, qo‘bizning yaratuvchisi Qo‘rqut tasvirlangan, orqasida esa Ashxoboddagi Turkmaniston Majlisi (parlamenti) binosi joylashgan.
image
* * *

So‘m (O‘zbekiston)

Kurs: 1 USD ≈ 12422 UZS
O‘zbek so‘mi 1994-yilda paydo bo‘lib, sovet va Rossiya rubllari, shuningdek, vaqtinchalik “so‘m-kuponlar” o‘rnini egalladi. Nomining o‘zi ham qirg‘iz somining nomi kabi turkiy tilda “toza” degan ma’noni anglatadi. Birinchi so‘mlar sodda ko‘rinardi: hech qanday portretlar yo‘q, faqat milliy naqsh va gerb bor edi. Dastlab ular Buyuk Britaniya (Harrison & Sons Ltd) va Germaniya (Giesecke & Devrient) da chop etilgan. Vaqt o‘tishi bilan ishlab chiqarish “Davlat belgisi” davlat korxonasiga ko‘chirildi.
Inflyatsiya tez orada o‘zbek valyutasini sovet davridan keyingi mamlakatlar orasida yetakchi o‘ringa chiqardi – 2021-yilda chiqarilgan 200 000 so‘mlik pul MDHdagi eng yirik banknotaga aylandi.
100 so‘m: grifonlar va Xalqlar do‘stligi saroyi
●     Muomalada bo‘lgan: 1994–2019
Dizayni: old tomonida mamlakat gerbi va Amudaryo xazinasidan olingan grifon (tanasi sher, boshi burgut yoki sherga o‘xshash qanotli afsonaviy mavjudot) tasviri tushirilgan bezakli bilaguzuk tasvirlangan. Orqa tomonida 1981-yilda sovet me’mori Yevgeniy Rozanov loyihasi bo‘yicha qurilgan sovet modernizmi namunasi bo‘lgan “Xalqlar do‘stligi” saroyi joylashgan.
image
200 so‘m: yo‘lbars va quyosh
●     Muomalada bo‘lgan: 1997–2020
●     Dizayni: old tomonining markazida ko‘k, moviy va yashil rangli sakkiz qirrali naqshlar bilan bezatilgan davlat gerbi, orqa tomonida esa Samarqanddagi mashhur Sherdor madrasasining old qismi: belidan quyosh ko‘tarilayotgan yo‘lbars tasvirlangan.
image
200 000 so‘m: Buyuk Ipak yo‘li
●     Muomalaga kiritilgan: 2022-yildan
●     Dizayni: old tomonida ko‘zi ojizlar uchun bo‘rtma elementli Qo‘qondagi Xudoyorxon saroyi, orqa tomonida esa qadimgi Farg‘ona davlatining sobiq poytaxti Axsikent shahristoni (miloddan avvalgi III asr) tasvirlangan. Markazda anor ko‘rinishidagi Spark Live himoya elementi, uning yonida sopol idish va miloddan avvalgi II ming yillikdagi tumor joylashgan.
image
Markaziy Osiyo nafaqat Buyuk Ipak yo‘li chorrahasi, balki muomalada Xitoy tangalaridan tortib arab dirhamlarigacha bo‘lgan ko‘plab turli valyutalarni uchratish mumkin bo‘lgan dastlabki mintaqalardan biri edi. Qog‘oz pullar Xitoy va Oltin O‘rda ta’sirida hozirgi Markaziy Osiyo hududida vaqti-vaqti bilan paydo bo‘lib turgan, lekin hech qachon o‘rnashib qolmagan: metall pullar ko‘proq ishlatilgan.
Ammo Markaziy Osiyoning o‘z pul birliklari ham bo‘lgan: VIII asrda Buxoroda kufiy yozuvli kumush tangalar, XIX asrda Qo‘qonda mis pullar va kumush tangalar zarb qilingan.
1918-yilda Xiva xonligi hukumati pul islohotini o‘tkazishga qaror qilib, kumush va mis tangalarni muomaladan chiqardi va ularning o‘rniga kupyuralar chiqarishga qaror qildi. Qog‘oz yetishmovchiligi sababli, kupyuralar tayyorlash uchun milliy ipakdan foydalanilgan. Dastgohda yashil yoki qizil rangdagi ipak mato to‘qilgan, u 15×11 sm o‘lchamdagi bo‘laklarga bo‘lingan. Barcha yozuvlar va tasvirlar qo‘lda muhr yordamida tushirilgan. Asosan ikki xil – qora va qizil ranglardan foydalanilgan.
Hikoyamiz yoqdimi? Bizni Instagram va Telegram tarmog‘ida qo‘llab- quvvatlang.