Markaziy Osiyo xalqlari uchun uy hayvonlari va ular bilan bog‘liq barcha amaliyotlar alohida ahamiyatga ega. Mol bozorida («mol» — «buqa» yoki kengroq ma’noda «chorva» o‘zbek tilida) sigirlar, qo‘ylar, echkilar, otlar va eshaklar sotiladi. Ba’zan qushlar ham uchraydi. Bunday bozorlar shaharlar va yirik aholi punktlari yaqinida tashkil etilgan. Ular haftada bir yoki ikki marta dam olish kunlari ishlaydi va atrofdagi barcha hududlardan fermerlar, xaridorlar, olibsotarlar yig‘iladi.
Mol bozori juda erta — tong otishi bilan, hatto qorong‘ida ochiladi; o‘shanda barcha ishtirokchilar yig‘iladi.
Termizda, masalan, bunday bozorlar ikkita: ular turli kunlarda ishlaydi. Umuman olganda, butun mintaqada bir mol bozori ikkinchisiga juda o‘xshaydi, lekin mintaqaviy farqlar ham mavjud. O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyoda, turli hududlar tarixan turli xil xo‘jalik turlariga ixtisoslashgan bo‘lib, chorva bozorlarining hajmi mahalliy talabga qarab, hayvonlarning ma’lum bir turiga bog‘liq. Shymkentda, masalan, asosiy tovar — otlardir.
Men doim mol bozorini batafsil suratga olishni orzu qilganman: sotib olish-sotish jarayoni, odamlar va hayvonlarning jonli g‘ala-g‘ovuri, erta tongdan boshlangan ovozlar shovqini, savdodagi qiziqish, o‘ziga xos muhit va silliqlangan tasvirning yo‘qligi, hatto tartibsizlikni tartibga solishga urinishlarning ham bo‘lmasligi. Bu yerda hamma narsa haqiqiy, avvalgidek sodir bo‘ladi.
Ildar Sadiqov
Chorva bozori — bu, shuningdek, muloqot va suhbat joyi. Albatta, uning ishtirokchilari — deyarli 100% erkaklar, shuning uchun mol bozorlarining energiyasi — maskulin. Bu yerda savdo go‘yo oxirgi marta bo‘layotgandek ketadi, garchi hamma bir haftadan keyin bozor yana ochilishini bilsa ham…
"Qo‘l urishish" katta ahamiyatga ega. Qo‘l siqish bitimning yakunlanganini bildiradi. Bu imo-ishora shunchalik muqaddaski, xaridor hatto darhol to‘lamasdan ketishi mumkin, ammo xarid amalga oshgan va mol sotilgan hisoblanadi. Hatto maxsus shaxs – dalol ham bor. Bu xaridor va sotuvchi o‘rtasidagi vositachi bo‘lib, savdoda faol ishtirok etadi va muzokaralarga yordam beradi, so‘ngra o‘z foydasining bir qismini oladi.
Mollarni g‘ijirlagan mashinalarning bagajlariga ortishmoqda, va faqat Xudoning o‘zi biladi, kimning kunlari shu paytdan boshlab sanogli, kim esa yam-yashil yaylovga yoki qulay og‘ilga jo‘naydi.
Boshqa madaniy olam vakiliga mol bozoridagi chorva bilan ishlash amaliyotlari g‘ayriinsoniy tuyulishi mumkin. Hayvonlarni qamchilab, haydab yurishadi, qo‘ylarni esa maxsus tarzda – boshini boshiga bog‘lab, ular qimirlay olmaydigan qilib qo‘yishadi. Shu yerda ularni maxsus «barberlar» yurib qirqib olishadi. Chorva mol daromad va hayot manbai, foydali sarmoya yoki tovar sifatida qaraladi, uning sotilishidan oilangiz uzoq vaqt yashaydi. Bundan tashqari, bu chorvadorning o‘zi faxrlanishga haqli bo‘lgan yutuqlari ko‘rgazmasining bir turidir. Narxlar taxminan 100 dollardan boshlanib, elita hayvonlar uchun minglab dollargacha yetishi mumkin.
Chorvachilik — o‘zbeklarning madaniy o‘ziga xosligining bir qismi, iqtisodiyotning eng muhim tarmog‘i. Balki shuning uchun bunday joylarda doimo o‘ziga xos hayotiylik ruhi hukm suradi, undan quvvat olishni xohlaysan.
Qanday bo‘lmasin, mol bozorlari an’anaviy qishloq madaniyatimizning ajralmas qismidir. Xuddi ko‘pkari va xo‘roz janglari kabi, mol bozori ham arxaik an’ana bilan yashash uchun zaruriy ehtiyoj o‘rtasidagi chegarada joylashgan.