Zaha Hadid: odatiy bo'lmagan me’morchilik

Geometriyani o'zgartirgan me'mor

Zaha Hadid (1950–2016) zamonaviy arxitektura haqidagi tasavvurni o'zgartirgan me'morlar qatoriga kiradi. U Bag'dodda tug'ilgan, Bayrutdagi Amerika universitetida matematika bo'yicha tahsil olgan, so'ngra Londonga ko'chib o'tib, dunyoning yetakchi arxitektura maktablaridan biri - Arxitektura assotsiatsiyasiga o'qishga kirgan. 1979-yilda Hadid o'z amaliyotini tashkil etgan, keyinchalik u Zaha Hadid Architects nomi bilan xalqaro e'tirofga sazovor bo'lgan.

Uning ilk loyihalari asosan chizmalar, rangtasvir kompozitsiyalari va tanlov takliflari shaklida mavjud edi. Ular hatto professional arxitektura jamoatchiligi uchun ham g'ayrioddiy ko'rinardi: binolar go'yo geometrik bo'laklarga parchalanib ketgandek, qiya tekisliklar kutilmagan burchaklar ostida kesishardi, istiqbol esa odatdagi barqarorligini yo'qotardi. Hadid arxitekturani nafaqat funksional makonni tashkil etish, balki atrof-muhitni idrok etishni o'zgartirish usuli sifatida ham o'rgangan.

Uzoq vaqt mobaynida amalga oshirish uchun juda dadil bo'lib tuyulgan g'oyalar asta-sekin moddiy ifoda topdi. Kompyuter modellashtirish va muhandislik texnologiyalarining rivojlanishi murakkab egri yuzalar bilan ishlashga imkon berdi va eksperimental konsepsiyalarni haqiqiy inshootlarga aylantirdi.

2004-yilda Hadid Pritsker mukofotiga (The Pritzker Architecture Prize) sazovor bo'lgan birinchi ayol bo'ldi - bu arxitektura olamidagi eng nufuzli xalqaro mukofot bo'lib, uni ko'pincha «arxitektura bo'yicha Nobel mukofoti» deb atashadi.

2010 va 2011 yillarda uning loyihalari Britaniya me'morlarining Qirollik instituti Stirling mukofotini oldi. Uning ishlari turli miqyoslarni qamrab olgan - buyum dizayni va interyerlardan tortib muzeylar, madaniyat markazlari va yirik jamoat maskanlarigacha.

Hadidning arxitektura tilida dinamika, oquvchanlik va uzluksizlik alohida ahamiyatga ega. Uning binosi kamdan-kam hollarda hududga qo'yilgan yopiq hajm sifatida idrok etiladi. Aksincha, u yerning davomi bo'lib, atrof-muhit bilan plastik tarzda o'zaro ta'sirlashadi va tashrif buyuruvchiga shunchaki ichkariga kirishni emas, balki o'zgaruvchan makonlar ketma-ketligidan o'tishni taklif etadi.

Foto: Gulsara Kenbayeva

Boku: bino landshaftning davomi sifatida

2007-yilda Zaha Hadid Architects byurosi Bokudagi Haydar Aliyev markazi loyihasi uchun tanlovda g'olib chiqdi. Me'morlar oldida turli jamoat funksiyalarini birlashtira oladigan va Ozarbayjon poytaxtining yangi arxitektura ustuniga aylana oladigan yirik madaniy majmua yaratish vazifasi turardi.

Loyiha shahar muhitini shakllantirishga sovet davri monumental arxitekturasi bilan bog'liq bo'lgan yondashuvdan boshqacha yondashuvni nazarda tutgan. Qat'iy simmetriya, og'ir hajmlar va fasadning alohida elementlarga bo'linishini ta'kidlash o'rniga Hadid bino va atrofdagi maydon yaxlitlikni tashkil etadigan plastik kompozitsiyani taklif qildi.

Majmuaning oq yuzasi go'yo yerdan ko'tariladi, egiladi, ochiladi va yana unga qaytadi. Tashqi konturlar harakatda qotib qolgan to'lqinni yoki shamol yer yuzasidan ko'targan matoni eslatadi. Bu yerda odatdagi to'g'ri chiziqlar deyarli yo'q, devorlar, tom va yer o'rtasidagi o'tishlar shaklning uzluksiz oqimi sifatida idrok etiladi.

Foto: Gulsara Kenbayeva

Markaz 2012-yilda ochilgan. Uning arxitekturasi darhol xalqaro e'tiborni tortdi va zamonaviy Bokuning eng taniqli obrazlaridan biriga aylandi. 2014-yilda loyiha Britaniya Dizayn muzeyining Design of the Year mukofotini oldi va bu mukofotning umumiy hisobida g'olib bo'lgan birinchi arxitektura loyihasi bo'ldi.

Biroq binoning ahamiyati faqat uning ifodali siluetida emas. Loyiha asosida kirish eshigi bilan tugamaydigan makon g'oyasi yotadi. Maydon silliq ravishda arxitektura qobig'iga o'tadi, u esa ichki makonlarni tashkil etib, tashrif buyuruvchilarning harakatini yo'naltiradi. Shahar landshafti va bino o'rtasidagi chegara an'anaviy arxitekturadagidan kamroq sezilarli bo'ladi.

Yengillik ortida yashiringan murakkablik

Haydar Aliyev markazining vizual yengilligi aldamchi. Silliq chiziqlar ortida oddiy to'g'ri to'rtburchak konstruksiya doirasida tasavvur qilish qiyin bo'lgan shaklni amalga oshirishga imkon bergan murakkab muhandislik tizimi yashiringan.

Loyihada temir-beton elementlar va fazoviy po'latdan yasalgan karkas uyg'unlashgan. Bunday tizim qobiqning murakkab geometriyasini qo'llab-quvvatlaydi va odatdagi tayanch ustunlar qatorisiz katta ichki makonlarni yaratishga imkon berdi. Ko'plab elementlarni loyihalash va muvofiqlashtirish uchun zamonaviy raqamli vositalar qo'llanilgan, ular arxitektura shaklining konstruktiv va qurilish talablariga mosligini ta'minlagan.

Foto: Gulsara Kenbayeva

Tashqi qobiq alohida o'rin tutadi. Uning vazifasi shunchaki ichki xonalarni himoya qilish emas, balki uzluksiz yuza taassurotini saqlab qolishdir. Buning uchun turli qurilish tizimlari, materiallar va uzellarni yagona kompozitsiyaga birlashtirish talab etilgan. Tashqi soddalik ortida me'morlar, muhandislar va fasad konstruksiyalari bo'yicha mutaxassislarning mashaqqatli mehnati yotadi.

Ichkarida oquvchanlik g'oyasi davom etadi. Pollar qiya yuzalarga o'tadi, devorlar egiladi, shiftlar esa interyerning umumiy plastikasining bir qismiga aylanadi. Alohida zallarning odatdagi ketma-ketligi o'rniga tashrif buyuruvchi makonni uzluksiz yo'nalish sifatida idrok etadi, unda salohiyat asta-sekin ochiladi.

Shu bilan birga, majmua faqat haykaltaroshlik obyekti emas. Uning dasturi muzey, ko'rgazma maskanlari, auditoriya va madaniy tadbirlar uchun xonalarni birlashtiradi. Arxitektura shakli bu yerda bir vaqtning o'zida taassurot qoldirishi va amaliy vazifalarni hal qilishi kerak - odamlar harakatini ta'minlash, funksional zonalarni ajratish va turli tadbirlar uchun sharoit yaratish.

Milliy obraz arxitekturasi

Haydar Aliyev markazi Ozarbayjon madaniy hayoti uchun makon sifatida o'ylab topilgan. Uning dasturi ham mamlakatning an'anaviy merosiga, ham zamonaviy badiiy amaliyotlarga qaratilgan. Majmua arxitekturasida bu muloqot tarixiy naqshlar yoki an'anaviy qurilish shakllarini so'zma-so'z takrorlash orqali emas, balki ancha mavhum yondashuv - ritm, plastika, uzluksizlik va yuzalarning o'zaro ta'siri orqali ifodalangan.

Bu yerda arxitektura tili va uning talqinini farqlash muhim. Silliq chiziqlar o'z-o'zidan milliy madaniyatning bevosita tasviri emas, ammo ular Boku kabi aniq tarixiy va madaniy kontekstda mavjud bo'la oladigan ifodali zamonaviy shaklni yaratadi.

Foto: Gulnora Kenbayeva

Majmua jamoat binosi shahar qiyofasiga qanday ta'sir qilishi mumkinligini ham ko'rsatadi. U nafaqat ko'rgazmalar va tadbirlar o'tkaziladigan joy, balki tashrif buyuruvchilarni jalb qiladigan va atrofdagi makonning vizual o'ziga xosligini shakllantiradigan shaharning mustaqil diqqatga sazovor joyi sifatida ham xizmat qiladi.

Shu bilan birga, Hadid arxitekturasi faqat ta'sirchan tashqi ko'rinish bilan cheklanmaydi. Uning loyihalari doimo inson makonni qanday idrok etishi, uning ichida qanday harakatlanishi va alohida bino, maydon va shahar muhiti qanday o'zaro bog'liqligi haqida savol tug'diradi. Bokuda bu savollar ayniqsa yaqqol shaklga ega bo'ldi: bu yerda arxitektura landshaftda shunchaki joy egallamaydi, balki uni o'zgartiradi.

Harakatni davom ettiruvchi meros

Zaha Hadid 2016-yilda vafot etdi, ammo u asos solgan Byuro butun dunyo bo'ylab arxitektura va tadqiqot loyihalari ustida ishlashni davom ettirdi. Uning merosi bitta tanib olinadigan uslub bilan emas, balki arxitektura loyihalash chegaralarini kengaytirish - geometriya, konstruksiya, texnologiya va inson tajribasini birlashtirishning yangi usullarini izlash bilan bog'liq.

Haydar Aliyev markazi bu yondashuvning eng ifodali namunalaridan biri bo'lib qolmoqda. U murakkab muhandislik vazifasi qanday qilib badiiy bayonot asosiga aylanishi mumkinligini, jamoat binosi esa arxitektura nafaqat ko'z bilan, balki harakat orqali ham idrok etiladigan makon bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.

Ehtimol, bu inshootning asosiy ta'siri shaklga bo'lgan odatiy munosabatni o'zgartirishidadir. Bu yerda arxitektura aniq chegaralarga ega harakatsiz obyekt bo'lishdan to'xtaydi. U go'yo o'zgarish jarayonida - yerdan ko'tarilib, egilib va atrofdagi makonda erib ketayotgandek.

Aynan shu harakatda Zaha Hadidning imzosi tan olinadi: o'z davri talablariga shunchaki javob bermaydigan, balki kelajak makoni qanday bo'lishi mumkinligini tasavvur qilishni taklif etadigan arxitektura.