Almatydagi mustaqil teatrlar bo‘yicha qo‘llanma

Qozog'istondagi mustaqil teatr san'atining tug'ilgan kuni bor - 1-iyun. Aynan shu kuni 2001-yilda Olmaota Arbatidagi, Kunayev va Jibek Jo'li ko'chalari kesishmasidagi eng mashhur yerto'la ishga tushdi - mamlakatdagi birinchi alternativ teatr ARTiSHOKning kichik sahnasi. Dastlab ko'cha pantomimasi sifatida paydo bo'lgan jamoa tez orada Olmaota avangard san'ati xaritasidagi asosiy tortishish nuqtasiga aylandi. Bunga vaqti-vaqti bilan suv quvuri yorilib ketadigan qorong'i yerto'la ham, yuqoridagi qo'shnilardan kelayotgan beshbarmoq hidi ham xalaqit bermadi. ARTiSHOK shahar landshaftining ajralmas qismiga aylandi va 2017-yilda ochilgan katta sahna qisman shahar aholisi tomonidan kraudfanding orqali to'plangan mablag'lar hisobiga qurildi.

Foto: Alina Bagautdinova

Mustaqil san'atning yana bir faxriysi - 2006-yildan beri faoliyat yuritayotgan «Jas Saxna» teatri. Nomning o'zi qozoq tilidan «yosh sahna» deb tarjima qilinadi va repertuar asosan yosh tomoshabinlarga mo'ljallanganligiga ishora qiladi, shu bilan birga klassik asarlar asosidagi spektakllarni ham taklif etadi. Bu ham barqaror xususiy teatrning ajoyib namunasi bo'lib, u yaxshi ma'noda ikkita sahnaga ega bo'ldi. Yana bir jihat - hozircha bu o'z asoschisi, taniqli rejissyor nomini olgan yagona mustaqil teatr - «Bayten Omarov nomidagi “Jas Saxna” teatri». Odatda bunday amaliyot faqat davlat muassasalariga nisbatan qo'llaniladi: Muxtar Auezov nomidagi qozoq drama teatri, Natalya Sats nomidagi rus yosh tomoshabinlar teatri, Quddus Kujamyarov nomidagi uyg'ur musiqali komediya teatri va boshqalar. Garchi bir necha oy oldin shaharda yana bir nomli loyiha - Maman Bayserkenov nomidagi Olmaota yoshlar teatri paydo bo'lgani haqida xabar tarqalgan edi.

Almatidagi mustaqil teatr matematikasiBugungi kunda Olmaotada yigirmaga yaqin mustaqil teatr bor va stendap hamda konsertlar mashhur bo'lgan davrda ularning yashab qolishi ko'pincha o'tkir masalaga aylanadi. Ikki millionli shaharda mustaqil teatrlar qanday yashab kelayotgani haqida biz ikkita loyiha - 2act va "Transforma" bilan suhbatlashdik.mag.humodoc.com

Savol tug'iladi: alternativ teatrlar shaharda haqiqatan ham shunchalik tez-tez paydo bo'ladimi? Olmaotada mustaqil san'atning gullab-yashnashi 2010-yillarga to'g'ri keladi. Keyingi o'n yillikda ko'plab mustaqil birlashmalar ochildi, afsuski, ularning hammasi ham bugungi kungacha yetib kelmadi. Asosiy sabab - moliyaviy muammolar yoki maydon egalari bilan kelishmovchilik. «Mustaqil» tushunchasining o'zi teatr faqat o'z mablag'lari hisobidan - chipta sotishdan yoki kamdan-kam hollarda xususiy homiylar mablag'lari hisobidan mavjud ekanligini ko'rsatadi. Qoida tariqasida, bunday jamoalar binolarni ijaraga oladi va maydondan chiqarib yuborilish - Olmaota teatrlari uchun eng ko'p uchraydigan muammodir.

Bu haqda batafsil bilmoqchi bo'lsangiz - besh marta joylashuvini o'zgartirgan «Transforma» madaniy makoni rezidentlaridan so'rang. 2017-yilda turli ijodiy integratsiyalar uchun maydon sifatida tashkil etilgan «Transforma» bugungi kunda ko'proq teatrga yo'naltirilgan. Garchi avvalgidek, hozir ham o'z sahnasida yosh ijodkorlarning konsertlari va performanslarini qabul qilishda davom etmoqda. Shu bilan birga, teatrning boshqaruv jamoasi ko'p yillardan beri ikki-uch kishidan iborat.

Foto: Yuriy Korotetskiy

Ikki kishining g'ayrati bilan ishlayotgan boshqa mustaqil teatrning yorqin namunasi - 2act, 2022-yilda ko'chib kelgan er-xotin tomonidan yaratilgan. Bugungi kunda teatr o'z makoniga va doimiy tomoshabinlar bazasiga ega bo'ldi. Jamoa hazil tariqasida o'ziga «mustaqillar orasida eng dramatik» degan norasmiy unvonni biriktirib oldi: tomoshabinlar spektakllarda juda tez-tez yig'laydilar.

Foto: Angelina Simnonenkova

Olmaotada ko'chib kelganlar tufayli paydo bo'lgan yana bir jamoa - inklyuziv ijtimoiy platforma Adamdart. Teatr aholining zaif qatlamlari va rivojlanish xususiyatlariga ega aktyorlar bilan ishlaydi. Jamoaning o'ziga xos ajoyib xususiyati bor - «teatr tez yordami», ya'ni spektaklni turli sabablarga ko'ra o'zi kela olmaydigan tomoshabinga to'g'ridan-to'g'ri olib borish mumkin. Biroq Adamdartdan oldin ham Olmaotada shunga o'xshash missiyaga ega loyiha bor edi: «Dey stviye bukvalno» laboratoriyasi 2017-yildan beri qozog'istonlik tomoshabinlarni inklyuziv san'at bilan tanishtirib keladi. Bu loyihalar haqida biz allaqachon materialda batafsil yozgan edik.

Inklyuziv teatrlar bugungi kunda Olmaotada qanday yashab kelmoqdaTeatr institut sifatida o‘zgarish va qayta tug‘ilishga tayanadi. Ammo teatrning bir turi borki, unda boshqa birovni o‘ynashdan ko‘ra, o‘zini qabul qilish muhimroqdir — bu inklyuziv teatrdir. Odatda, inklyuziv teatr «oddiy» va «alohida» aktyorlarni birlashtiradi. Olmaotada bugungi kunda ikkita bunday loyiha mavjud — «Deystvie bukvalno» (Harakat tom ma’noda) laboratoriyasi va Adamdart (Оdam dardi) ijtimoiy teatri. Ikkala loyiha ham o‘ziga xos bo‘lib, ularni batafsil ko‘rib chiqsa arziydi.mag.humodoc.com

Ko'plab teatrlar turli tomoshabinlar uchun ishlashga harakat qiladi. Ideal namuna - «Totalniy teatr». Ham bolalar, ham kattalar spektakllarida asosiy qahramonlar qo'g'irchoqlar bo'ladi: baland bo'yli, barmoq qo'g'irchoqlari, soya teatri uchun va boshqalar. 2019-yildan beri teatr qo'g'irchoq orqali faqat bolalar hikoyalarini aytib berish mumkin degan stereotipni muvaffaqiyatli buzib kelmoqda.

Nafaqat bolalar uchun, balki ular bilan birga ishlaydigan yana bir teatr - «Igra», shu nomdagi aktyorlik maktabidan o'sib chiqqan. Bugungi kunda «Igra»da ikkita yo'nalish bor: bu, aslida, voyaga yetmagan aktyorlar o'ynaydigan bolalar teatri va spektakllarda ularning o'qituvchilari ishtirok etadigan to'laqonli kattalar teatri. Natijada oilaviy tomosha uchun ideal bo'lgan rang-barang repertuar shakllanadi. Xuddi shunga o'xshash ishni ArtLab loyihasi ham qiladi - o'quv muassasasi, ya'ni Politex deb ataladigan Satbayev University qoshidagi mustaqil teatr. Teatr jamoasi o'z spektakllarini sahnalashtiradi va universitetda ijodiy fanlardan dars beradi.

G'ayrioddiy teatrlar haqida gapirishda davom etar ekanmiz, Olmaotaning asosiy underground durdonasini eslatib o'tmaslikning iloji yo'q. Bundan tashqari, bu yerda "underground" so'zi to'g'ridan-to'g'ri ma'nosida ishlatilgan: nomidanoq "Art-boshpana BUNKER" u haqiqiy bombapanohada joylashgani ayon bo'ladi. Ba'zi tomoshabinlar hatto spektakllar uchun emas, balki muhit uchun kelishadi: bahaybat eshiklar, past shiftlar, salqinlik va eng muhimi -  haqiqiy sovet bunkerining elementlari. Bir vaqtning o'zida qo'rqinchli va o'ziga tortadigan.

Foto: Alina Malina

Mana nima o'ziga tortadi va ayni paytda go'zal - bu raqs teatri, yoki plastik teatr, u bizning shaharda bir necha formatda rivojlanmoqda. Eng qadimgi va tijoriy jihatdan eng muvaffaqiyatlilaridan biri - Interius, drama va plastika chegarasida ishlaydi. Shunga o'xshash ta'rifni eksperimental teatr FreeDaga ham berish mumkin, u yana jamoasi ayollardan iboratligi bilan ham diqqatga sazovor.

Lekin raqs teatri - bu harakat, jumladan maydonchalar va hatto shaharlar o'rtasidagi harakat. Masalan, 2021-yildan buyon mavjud bo'lgan raqs laboratoriyasi Jolda - Qozog'istondan tashqarida eng mashhur mahalliy jamoalardan biri. U dunyo bo'ylab turli raqs va teatr festivallarida muntazam chiqish qiladi. Ularning spektakllarining asosiy ifoda usuli - bu harakat, tovush va har bir chiqish uchun alohida tikiladigan noyob liboslar. 2023-yilda "Jolda"ning izidan uning sobiq a'zolarining yangi loyihasi - Teatro89 boshlandi, u lotin amerikasi va kuba madaniyatiga: musiqa, raqs va adabiyotga faol e'tibor qaratadi.

Shu bilan birga, Olmaotada sof musiqiy teatr unchalik rivojlanmagan. Bu sohadagi yetakchi mustaqil jamoa - Stages teatri. Dastlab prodyuserlik loyihasi bo'lgan, bugun myuzikl, jazz-piknik va orkestr spektakllari formatida ishlaydi. Spektakllarning o'ziga xos xususiyati - jazz, soul va tango uslubidagi jonli musiqa. Teatrning o'z maydonchasi yo'q, lekin bu uning shahardagi eng tijoriy muvaffaqiyatli loyihalardan biri bo'lishiga xalal bermaydi.

Foto: Yuriy Korotetskiy

Qozoq tilida so'zlashuvchi muhitda ham haqiqatan ham shov-shuvli loyihalar bor. Masalan, ŞAM teatri, uning truppasi butunlay mahalliy kino va teatr yulduzlaridan iborat. Jamoa repertuarida faqat bir nechta spektakl bor, lekin ulardan biri - "№37" - shu qadar xitga aylandiki, shu nomdagi to'liq metrajli filmning asosiga aylandi. Bir oz kamroq e'tiborga olingan, lekin shu bilan birga kam qiziqarli bo'lmagan teatr - ArtKöshe. U ayniqsa ijtimoiy mavzular bilan faol ishlaydi, jumladan, unga xos bo'lmagan myuzikl janrida ham.

Havaskor teatrlar va studiyalar - Olmaota mustaqil sahnasining yana bir muhim yo'nalishi. Professional jamoalardan farqli o'laroq, ularning ko'pchiligi nafaqat spektakllarga, balki ishtirokchilarning o'zlarini ijodiy jarayonga jalb qilishga ham e'tibor beradi. Bu yerda deyarli har bir kishi o'z kuchini teatrda sinab ko'rishi mumkin: bunday imkoniyat "AsAbAlAr", pleybek-teatr "TRI", "Yermashov havaskorlik teatri" (LTE), "Teatron" madaniy makoni va "Stsena" teatrida mavjud.

Boshqacha yondashuvga ega maydonchalar ham bor. Masalan, "Madaniyat uyi" spektakllarni tez-tez chiqarmaydi, lekin professional artistlar olib boradigan aktyorlik kurslarini muntazam tashkil qiladi.

Foto: Yuriy Korotetskiy

Shaharning mustaqil teatr hayotining yangi ishtirokchilari orasida -  "Ilya Bobkov ustaxonasi", o'tgan yili teatr-studiyalar ro'yxatini to'ldirgan. Yoki "San'at" loyihasi, o'zini odatiy ma'nodagi teatr sifatida ko'rsatmaydi, lekin katta o'rtoqlarining rezidenti sifatida to'laqonli spektakllar chiqaradi - o'tmishda "Transforma", bu yildan esa - "ARTiSHOK".

Bu ro'yxatda alohida o'rin tutadi Almaty Theatre, davlat teatri ko'lamida qurilgan, lekin "shahardagi birinchi xususiy teatr" sifatida belgilangan. Shu bilan birga, oddiy tomoshabinlarga u kimga tegishli ekani hali ham noma'lum. U QazNTOTB (Abay nomidagi Qozog'iston milliy opera va balet teatri)ga zamonaviyroq alternativa sifatida yaratilgan, lekin natijada gastrol jamoalari va jahon opera va balet yulduzlari uchun katta konsert zali bo'lib chiqdi - teatrning o'z truppasi va repertuari yo'q. Va bu yerda xulosa qilish o'rinli: Olmaotaning sahna dunyosi shu qadar xilma-xilki, shaharda nafaqat binosiz teatrlarni, balki teatrsiz binolarni ham uchratish mumkin.