Almatidagi mustaqil teatr matematikasi

Mustaqil teatr aslida nima? Bu davlat subsidiyalariga bog'liq bo'lmagan madaniy tashkilot. Ko'pchilik bunday teatrlarni xato ravishda xususiy deb ataydi, ya'ni ularda homiy bor va ular birovning puliga yashaydi deb o'ylaydi. Aslida esa bu unchalik emas, va mustaqil teatrlarning yashashining yagona doimiy manbasi - bu tomoshabin qiziqishi va chipta savdosi. Bunday teatrlar odatda 50-150 tomoshabinga mo'ljallangan binoga ega bo'lib, uni ko'pincha ijaraga oladi - ammo istisnolar ham bo'ladi.

"Transforma"ning bu boradagi tarixi juda qiziqarli. Kelasi yili loyiha o'n yilligini nishonlaydi. Garchi dastlab u teatr sifatida emas, balki rezidentlarni - teatr, musiqa, inklyuziv - qabul qiluvchi madaniy makon sifatida ishga tushirilgan bo'lsa-da, uzoq vaqt davomida teatr va madaniy markaz vazifalarini birga bajarib kelgan.

Ammo 2021-yilda sinovlar boshlanib, teatr jami beshta doimiy manzilni almashtirdi. Har bir ko'chish va ta'mirlash o'z mablag'lari hisobidan amalga oshirildi. Shuning uchun "Transforma" uchun 2025-yilda Olmaota akimatining qaramog'iga o'tib, Almaty Creative binosidagi maydonni egallashi katta omad bo'ldi, ular hozir ham shu yerda. Bu teatrni ijara majburiyatlaridan xalos qiladi, garchi 2026-yil yozida barqarorlik yana silkindi - binoni teatrga faqat dekabrgacha qoldirishga va'da berishdi. Mustaqil jamoaning mavjudligi bilan bog'liq barcha nozik jihatlar haqida teatr direktori Anna Suvorova gapirib berdi.

"Transforma" spektaklining o'rtacha byudjeti - taxminan 5 million tenge. Bu haqiqatan ham yaxshi spektakl qilish mumkin bo'lgan summa: liboslar, dekoratsiyalar, rekvizitlar va hech bo'lmaganda repetitsiya davri uchun aktyorlarga minimal to'lov. Garchi mustaqil loyihalarning aksariyati taxminan 2-3 millionga sig'adi - chunki 5 millionlik byudjet odatda topilmaydi.

Shu sababli repertuarimizda ko'rishni istagan dekoratsiyalarimiz bilan bitta ham spektakl yo'q", deydi Anna. - Rekvizit va materiallar qayerdan bo'lsa ham yig'iladi: ba'zilarini bizga berishadi, ba'zisi endi qo'yilmaydigan eski loyihalardan qoladi. Ko'p narsa do'stlik va jamoaning g'ayratiga tayanadi, barcha texnik ishlarni odatda o'zimiz  bajaramiz. Shu bilan birga tikuvchilar, grimchilar, yuk tashuvchilar, libos rassomlari, bastakorlar, dramaturglar uchun xarajatlar bor. Ammo ular qisman spektakldan tushgan pul hisobidan qoplanadi, oldindan emas.

Misol - bizning "Katta qizlar" spektaklimiz. Sahna uchun polni uydan olib kelib, o'zimiz yig'dik. Eng katta xarajat asboblar sotib olish va zalni jihozlashga sarflanadi. Tomoshabin zali uchun konstruksiyalarni alohida sotib olishga to'g'ri keldi: 40-50 o'rindan 80 tagacha kengaytirdik, chunki kamroq miqdorda spektakl aktyorlarning gonorarlarini ham qoplamasdi, biz ularni yaxshi darajada saqlashga harakat qilamiz. Bularning barchasi shunday moliyalashtirildi: bir qismi - homiylik pullari, bir qismi - "Transforma"ning o'z pullari, taxminan 70 ga 30 nisbatda.

Hozir butun jamoa - olti kishi, va har biri maosh oladi. Mendan va bizning rejissyorimiz Yaroslav Maksimenkodan tashqari, hech kimda qat'iy to'lovlar yo'q, chunki hammasi savdoga bog'liq: o'rtacha bizning spektaklga chipta 8 ming tengedan boshlanadi.

Agar bir oy ichida qandaydir pul ajratish imkoni bo'lsa, biz maosh olamiz. Agar bo'lmasa - vaziyatga qarab harakat qilamiz: qandaydir pul kelib tushsa - masalan, chiptalardan - o'sha bilan yashaymiz. Albatta, bunday ahvolda biror narsani rejalashtirish ancha qiyin: hisobingizda ko'pincha oldindan hisoblashingiz mumkin bo'lgan qandaydir "shaxsiy" pul bo'lmaydi.

Agar chipta kam sotilsa, zal 50% va undan kam to'lgan bo'lsa aktyorlarga odatda sahnaga chiqish uchun kamida 15 ming to'laymiz. Ammo gonorarlar o'rtacha 25 dan 50 ming tengegacha, sahnadagi ishtirokchilar soniga qarab. Agar ko'proq to'lash imkoni bo'lsa, biz faqat xursandmiz - demak, to'liq sold-out bo'lgan. Aktyorlarga yaxshi to'lashga harakat qilamiz, chunki tushunamiz: ular repetitsiya jarayoniga ko'p vaqt sarflaydi, bu esa ko'pincha to'lanmaydi. Ba'zan grant yoki homiylik pullari keladi, garchi loyihaning homiysi bizda hech qachon bo'lmagan. Bittasidan tashqari - bu Ararat, u bizning Drama Battle impo-spektaklimiz g'olibiga 100 ming tenge ajratadi. Bundan tashqari, bizda tijoriy ishlar bor, ularga ham vaqti-vaqti bilan aktyorlarni jalb qilamiz. Bu odatda tadbir sohasidagi ishlar, va u y erda gonorarlar, albatta, yuqoriroq bo'lishi mumkin.

Texnika xarajatlarini ham hisobga olish kerak: ovoz uskunalari kamroq eskiradi, yorug'lik uskunalari esa - ko'proq, ammo bu raqamlar odatda teatr uchun ko'tarilishi mumkin. Lampalar 15 dan 40 minggacha turadi va bir necha oyda bir marta va darhol zaxiraga sotib olinadi: agar biror narsa kuyib ketsa, yetkazib berishni kutishga vaqt bo'lmaydi. Ular qisman chet eldan sotib olinadi - bojxona kechikishlari va logistikani hisobga olgan holda, bu keyingi ishga ta'sir qilishi mumkin. Texnik xarajatlar odatda har oyda 200-300 ming tenge oralig'ida qoladi. 

Eng qimmat bosqich moliyaviy jihatdan - spektakl chiqarilishidan oldingi davr. Spektakl qo'yish jarayonining o'zi unchalik katta mablag' talab qilmaydi: bu asosan mavjud narsalar bilan mashq qilish. Ammo premyeradan oldingi oxirgi ikki hafta eng katta xarajatlarni keltiradi, chunki rejissyorlarda ko'pincha eng oxirgi paytgacha hamma narsani qanday qilish haqida yangi g'oyalar va qarorlar tug'iladi. Agar bizda ko'proq resurslar bo'lganida, vazifalarni turli sexlarga taqsimlash mumkin bo'lardi: biri dekoratsiya uchun materiallar xarid qilish bilan shug'ullanadi, boshqasi - kostyumlar va hokazo. Ammo bizda hammasi juda tejamkor: kostyumlarni ko'pincha artistlarning o'zlari tikadi; keyin biz ularga bu ish uchun qo'shimcha to'lashga harakat qilamiz. Rekvizitni ham o'zimiz qidiramiz va sotib olamiz.

Reklama byudjeti haqida. Biz har doim ijtimoiy tarmoqlarda umumiy repertuar reklamasiga mablag' sarflaymiz, faqat o'z loyihalarimizni emas, balki rezidentlar loyihalarini ham targ'ib qilish uchun. Bu odatda bir oylik afisha, shuningdek har bir spektakl haqida alohida hikoya qiluvchi karusel. O'tgan yilgacha biz barcha loyihalarni o'z mablag'imiz hisobidan targetga qo'yardik, hozir turli hamkorlik formatlarini sinab ko'rmoqdamiz. Ba'zan, garchi bu kamdan-kam bo'lsa ham, rezidentlarning o'zlari targ'ib qilish uchun qandaydir byudjet ajratadi. Har bir prodyuserlik loyihamiz reklamasiga oyiga 50 dan 100 ming tengegacha ketadi, lekin odatda biz alohida targ'ib qilish uchun 1-2 spektaklni va maydonchaning umumiy repertuarini tanlaymiz.

Ko'rsatuvlar soni loyihaga bog'liq. Darhol daromad keltira boshlaydigan va bizdan reklama targ'iboti va ish haqi fondidan tashqari hech qanday mablag' talab qilmaydiganlari ham bor - bu, masalan, «Pisma byvshim» spektakli. Bu yerda xarajatlar - faqat reklama, gonorarlar, sahnaga qog'oz, kartochkalar chop etish (bir ko'rsatuvga 25 ming tenge) va xodimlarning ish haqi. Yana hech qachon o'zini oqlamaydigan loyihalar ham bor: ular har oy rekvizit va boshqa ko'p narsalarni sotib olishni talab qiladi. Natijada biz qandaydir balansga chiqamiz. Har qanday spektakl, hatto eng oddiyi ham, montajni talab qiladi va bu xarajatlar umumiy texnik smetada hisobga olinadi.

Teatr faqat chipta sotishdan tushgan pul hisobidan yashay oladimi? Bu juda qiyin, chunki qo'yish jarayoni ko'p jihatdan yangi spektakllarga mablag' topa olishimizga bog'liq. Agar yangi spektakllar bo'lmasa, sotilgan chiptalar ham bo'lmaydi. Shuning uchun mustaqil teatr doimiy ravishda mablag' izlashda bo'ladi» .

Inqiroz va o'zgarishlar davrida endigina ochilganlarning byudjeti-chi? 

2act teatri Almatida 2022-yildan beri mavjud. U Vitaliy va Yuliya Shengireevlar er-xotinlar tomonidan asos solingan. To'rt yillik faoliyati davomida teatr bir necha marta ko'chdi: avval mehmon maydonchalarida sayr qildi, keyin o'z maydonchalarini almashtirdi. Hozir teatrning o'z obod xonasi va yetti spektakldan iborat barqaror repertuari bor. Ammo ishlar har doim ham bir xil yaxshi ketmaydi.

Vitaliy Shengireev, direktor, badiiy rahbar va aktyor lavozimlarini birga olib boradi, ta'kidlaydi: spektakl byudjeti teatrda spektakl uchun zarur bo'lgan hamma narsa bor-yo'qligiga qarab farq qiladi.

«Minimal, hatto shartli dekoratsiyalarga ham 300-500 ming tenge sarflash kerak. Ammo agar proyektor, qandaydir noyob yorug'lik kerak bo'lsa, narx darhol 3-4 baravar oshadi. Masalan, bitta spektakl uchun profil fonari kerak edi - u 780 ming turardi. Usiz ham bo'lardi, lekin yorug'lik - spektaklning yana bir qahramoni. Ammo agar zarur bo'lgan hamma narsa boshidan bo'lmasa, byudjet milliondan boshlanadi va cheksizlikka ketadi.

Eng katta xarajat moddasi - bu ijara. Ko'chishdan oldin shartnoma bo'yicha u bizga oyiga 1 million 300 ming bo'lardi. Va bu biz hali yaxshi savdolashganimiz: dastlab makon 1 million 800 mingga qo'yilgan edi.

Ikkinchi modda - bu truppa. Men - rejissyor, g'oya uchun ishlayman, shuning uchun gonorarim yo'q, - kuladi Vitaliy. - Aktyorlar mehnatiga haq bizda sotuvdan olingan foizdan, barcha band artistlar o'rtasida bo'lingan holda to'lanadi. To'la zal - hammaga yaxshi, yarim bo'sh - hammaga ham yomon. Texnik mutaxassislar - ovoz va yorug'lik operatorlari - belgilangan summa oladi. Kostyumlar va rekvizit - bu apparaturadan keyingi xarajat qatori. O'rtacha bir aktyorga 150 ming tenge to'g'ri keladi. Dekoratsiyalar va kostyumlar qo'yilish xususiyatiga qarab turlicha turadi. Beshta oq ko'ylakni hamma joydan topish mumkin, 1928-yilgi Germaniya uchun autentik ko'ylaklarni sekond-henddan topish mumkin. Noyob narsalarni esa tikishga yoki uzoqdan buyurtma qilishga to'g'ri keladi, masalan, «Orfey va Evridika» spektakli uchun ko'ylaklar.

Dekoratsiyalarni o'zimiz, qo'li gul do'stlarimiz yordamida yasashga harakat qilamiz. Bu ish haqini tejash imkonini beradi, lekin materiallar doim bo'lajak spektakl smetasiga kiritiladi. Ular yana bir yoqimsiz xususiyatga ega - sinadi, va ularga xizmat ko'rsatish ham pul talab qiladi. Masalan, biz "Abadiyatning eng yaxshi xodimi" spektaklida polni muntazam yangilab turamiz. Premyera uchun odatda sahnaviy bezakning murakkabligiga qarab 200 mingdan 400 minggacha ketadi. Keyingi spektakl avvalgisidan chiroyliroq va texnik jihatdan zo'rroq bo'lishini doim xohlaymiz. Shuning uchun ham premyeraga hech bo'lmasa biror yangilik kiritishga harakat qilasan: spot, chiroq, tutun mashinasi, mikrofon, petlichkalar» .

Lekin moddiy xarajatlardan tashqari, mavhum xarajatlar ham bor. Masalan, vaqt - mato, material va kostyumlar uchun bozorga borish. Chunki bularning hammasi shaharning turli qismlarida va turli onlayn do'konlarda joylashgan. Yana shunday bo'ladiki, premyeradan bir hafta oldin ko'plab turli noyob narsalarni shoshilinch sotib olish kerak bo'ladi, chunki nihoyat spektaklning yaxlit manzarasi paydo bo'ladi. Umuman, teatrning sahna orti ishiga havas qilish qiyin. Natijaning o'zini oqlashiga kelsak-chi?

«Reklama kampaniyasiga mablag' ajratishga kamdan-kam qurbimiz yetadi. Spektaklning "jismoniy tanasini" sotib olgandan so'ng, moliyaviy jihatdan deyarli doim qonsiz qolamiz va doimiy tomoshabinlarimizga umid qilamiz. Shuning uchun reklama shartli 100 mingga, hatto undan ham kamga sig'adi.

O'rtacha spektakl 10 ta namoyishda o'zini oqlaydi. Bu aktyorlar ish haqi olishi sharti bilan, ya'ni butun yalpi tushum xarajatlarni yopishga ketmaydi. Odatda spektaklni repertuardan olib tashlash to'g'risida qaror qabul qilamiz, qachonki uni targ'ib qilish va sifatini saqlashga ketadigan kuch va mablag' natijadan - moliyaviy yoki obro' jihatidan - oshib ketsa. Men spektakllarimiz sifatiga juda qiziqaman va spektaklni faqat turli sabablarga ko'ra sifat keskin pasayganda yopishim mumkin. Bu har doim ham savdo bilan bog'liq emas.

Tomoshabinlardan yordam - bu spektakllarimizni moliyalashtirishning juda muhim ulushi. Dastlabki premyeralarda biz tom ma'noda "dunyodan ip yig'ib" sviter yasardik. Kimdir chiroq sotib olishga tayyor edi, kimdir - bir nechta ko'ylak, kimdir stol yoki gilam sovg'a qilishi mumkin edi. Biz bu odamlarni doim premyeraga chaqiramiz va bunday tomoshabinlar bilan faxrlanamiz. Ular ham teatr ishiga o'z hissasini qo'sha olganidan juda faxrlanadi.

Homiy yordami - murakkab masala. Men resume of failure ni namoyish qila olaman. Biz korporativ xatlar, kraudfanding, hamkorlik va qo'llab-quvvatlash takliflari bilan murojaat qilgan kompaniyalar va odamlar soni 50 ga yaqinlashadi - va ulardan taxminan o'ntasi quyidagi suhbat bilan yakunlangan:

« - Sizda sport bilan bog'liqmi? - Yo'q. - Sizda inklyuziya bormi? - Yo'q. - Unda sizga hech narsa bilan yordam bera olmaymiz».

Ba'zan spektaklimizga kelgan odamlar bir martalik yordam sifatida yangi spektaklning "sahnalashtirish byudjeti" uchun ajratib qo'yadigan summani bera oladi. Lekin bu juda kam uchraydi» .