Natalya Krivets - töqimaçilik rassomi, san'atşunos va Markaziy Osiyo vintage töqimaçilik kolleksioneri. Uning qiziqişlari markazida qozoq tuskiizlari - badiiy mahorat, oila tarixi va avlodlar xotirasi birlaşgan kaşta tikilgan devor panolari turadi. Kolleksiya töplar ekan, Natalya nafaqat kompozitsiya va kaştaçilik texnikasini, balki bu asarlarni yaratgan ayollarning taqdirini ham örganadi.
An'anaviy töqimaçilik köpinça bezak merosining bir qismi sifatida qabul qilinadi, garçi har bir buyum ortida aniq bir inson, yillar davomida mehnat va oila tarixi turibdi. Natalya Krivets işonç bilan aytadi: tuskiiz nafaqat etnografik artefakt sifatida, balki mustaqil san'at asari sifatida ham e'tiborga loyiq. Biz u bilan ayol mualliflik, an'ana içidagi badiiy erkinlik, qöl mehnatining qadri va qadimiy san'atni zamonaviy uyga qanday qaytariş haqida suhbatlaşdik.
Bir paytlar siz buyum oldida qotib qolasiz.
— Agar sizning kolleksiyangiz bilan tanişiş uçun faqat bitta tuskiizni körsatiş mumkin bölsa, qaysi birini tanlagan bölardingiz? Çiroyli kaştaçilikdan köproq narsani köriş uçun u haqida nimalarni biliş kerak?
Bir tuskiiz bor, u osilgan xonaga har kirganimda beixtiyor töxtab qolardim: u şunçalik közni tortadi. U nozik işlangan, juda uyğun rang gamutida va kompozitsion jihatdan çiroyli qurilgan, şuning uçun men uni har safar göyo yangiça körardim. Menimça, biz san'at asarini şunçaki çiroyli buyumdan aynan şu bilan farqlaymiz: u sizni töxtaşga, göyo vaqt içida töxtab qolişga va unga qayta-qayta tikilişga majbur qiladi.
Bu pannoning juda ta'sirli tarixi ham bor. Körinişidan, uni ona qiziga töy sovğasi sifatida tikkan: matoda ustaning imzosi - Umitxon saqlanib qolgan, yonida esa kiçik harflar bilan yozilgan: Erkejon uçun. Buyum juda yaxşi holatda va undan uni ehtiyot qilganliklari körinib turibdi. Men uçun bu şunçaki kaştaçilik emas, balki sevgi va baxt tilaklarining guvohligi, inson buni qöl mehnati orqali ifoda eta olgan.
Har bir tuskiiz ortida usta ayol turibdi.
— Ba'zi tuskiizlarda ustalarning ismlari saqlanib qolgan. Heç bölmaganda şu ayollardan birining taqdirini tiklay oldingizmi?
Töqimaçilikni kolleksiya qilişni boşlaganimda, meni birinçi navbatda buyumlarning gözalligi jalb qilgan edi. Mualliflar haqida keyinroq, kolleksiyani keng jamoatçilikka körsata boşlaganimda öylay boşladim. Usta ayolning ismini biliş har doim ham nasib etavermaydi: köp buyumlar vositaçilar orqali sotiladi va ularning yaratiliş tarixi yöqoladi, lekin ba'zida hayratlanarli tafsilotlarni bilib oliş mumkin. Masalan, Qirğizistondagi dugonam özining buvisi haqida gapirib berdi, u nihoyatda nozik kaştalar yaratgan. Uning hayratlanarli gözallikdagi tuskiizlaridan biri (qirğizça "tuş-kiyiz") bugungi kunda Bişkekdagi Milliy tarix muzeyida saqlanmoqda. Uruş paytida bu ayol uni tikib, ikki öğlining tirik qaytişi uçun ibodat qilgan. Menimça, bu tarixda juda köp narsa mujassam: iymon, onalik mehri va inson öz işiga singdirgan umid.
An'ana badiiy erkinlikni istisno qilmaydi.
— Usta ayolning individual qöl yozuvini qanday taniysiz?
Avvalo "köp körganlik" tufayli. Men har bir buyumning muallifligini xatosiz aniqlay oladigan mutaxassis deb hisoblamayman, lekin vaqt ötişi bilan kompozitsiya, rang, kaştaning nozikligi va ziçligidagi farqlarni seza boşlaysiz.
Tuskiiz ön yilliklar davomida qanday özgarganini kuzatiş ayniqsa qiziqarli. 1940-1960-yillardagi işlar köpinça juda nozik kaştaçilik bilan ajralib turadi. 1970-yillarda yanada dadil rang gamuti paydo böladi, 1980-yillarga kelib esa naqş yiriklaşadi, çoklarning ziçligi özgaradi. 1990-yillarda işlarda yorqinroq iplar va yaltiroq materiallar uçraydi.
Ba'zida usta ayollar odatiy ornament motivlaridan ança uzoqqa çiqişgan. Menda, masalan, çana ustidagi törtta quyonça tasvirlangan krestik bilan tikilgan tuskiiz bor. Ehtimol, syujet ustaga multfilmdan ilhomlangan. Lekin nega biz unga kamroq hurmat bilan qaraşimiz kerak? Bu davrning aksi, öz zamonasining guvohligi. An'anaviy san'at hayotdan taşqarida mavjud emas - u odamlar bilan birga özgaradi.
Asosiysi mahoratni keyingi avlodga yetkaziş edi.
— Tuskiiz ayolning hayoti va uning oiladagi mavqei haqida nima aytib bera oladi?
Avvalo - ayollarning ulkan ijodiy salohiyati haqida. Ular köpinça maxsus badiiy ma'lumotga ega bölmasdan ham hayratlanarli asarlar yaratişgan. Demak, oila içida tarbiyalaşning kuçli an'anasi mavjud bölgan, uning tufayli mahorat keyingi avlodga ötgan.
Meni köçmançi hayot şaroitida bunday san'at qança mehnat talab qilgani ayniqsa hayratga soladi. Materiallarni taşiş, minimal asbob-uskunalar bilan işlaş, ba'zida şam yoruğida kaşta tikiş kerak edi, lekin şu bilan birga hayratlanarli gözallikdagi buyumlar yaratilgan.
Yana bir muhim tafsilot bor: tuskiizlarda odatda pastki çetdagi ornamentlar tugallanmay qoldirilgan va oxirgi tugun boğlanmagan. Bu san'atning davom etişini, mahoratning keyingi avlodlarga ötişini ramziy ifodalagan deb hisoblanadi. Men uçun bu an'ananing özining juda aniq obrazi: nafaqat buyumni, balki uni yaratiş qobiliyatining özini ham saqlab qoliş muhim edi.
Möğuliston qozoqlarida öziga xos estetika saqlanib qolgan.
— Siz turli mamlakatlarda, jumladan Möğuliston qozoqlarida ham töqimaçilik töplagan ekansiz. Bu tuskiizlarni nima ajratib turadi?
Mening kolleksiyamda Şarqiy Qozoğiston va Ğarbiy Möğulistondan, jumladan Bayan-Ölgiydan keltirilgan buyumlar ayniqsa köp. Ularning vazmin rang gamuti, kaştaning nozikligi va şu bilan birga rangning ifodaliligi menga yaqin.
Boşqa hududlarda tuskiizlar köpinça kigizdan yoki quroq texnikasida - quroqda tayyorlangan. Şarqiy Qozoğiston, Ğarbiy Möğuliston va Oltoyning ba'zi tumanlarida, jumladan Xitoy hududlarida, aynan devor gilamlarini kaşta bilan tikiş rivojlangan.
Şu bilan birga, hamma narsani faqat geografiya bilan izohlab bölmaydi. Bitta an'ana içida ustalar öz yeçimlarini topgan. Masalan, ustalardan biri matoning çetlarini bezaşning ğayrioddiy usulini öylab topgan: oq matoni murakkab himoya naqş hosil böladigan qilib buklagan. Boşqa ustalarda bunday usullarni uçratmaganman. Aynan şunday tafsilotlar umumiy an'ana ortida individual mahorat va tasavvurni köriş imkonini beradi. Umuman olganda, bu buyumlarga ma'lum an'anaviy qonun-qoidalarga töliq rioya qilingan holda ham ğoyat ijodiy xilma-xillik xos. Va, ehtimol, şuning uçun ular şunçalik jozibador.
Men naqşlarni talqin qilişga ehtiyotkorlik bilan yondaşaman.
— Qadimiy buyumlar bilan boğliq hikoyalarni qanday tekşirasiz?
Men naqşlarga işonçim komil bölmagan ma'nolarni yuklaşga harakat qilmayman. Bir xil motiv turli nomlar bilan atalişi va uning talqini mintaqa va manbaga qarab özgarişi mumkin. Şuning uçun ortiqça talqin qiliş xavfi mavjud.
Hatto buyumning nomining özida ham menda şubha bor edi. Bunday gilamlarni qanday töğri ataş haqida turli izohlar uçraganman. Oxir-oqibat men ularni tikişni davom ettirayotgan Möğulistondagi qozoq ustalariga murojaat qildim. Ular ularni tұskiіz deb ataşdi. Keyinçalik şunday izoh topdimki, unga köra tikilgan pannolar ilgari kigiz asosga qadalgan, çunki ular nafaqat bezak, balki devorni sovuqdan qöşimça himoya qiliş vazifasini ham bajargan.
Bu hol meni jonli an'ananing muhimligiga işontirdi. Agar biz buyumni tuşunmoqçi bölsak, nafaqat kitoblarga, balki tegişli mahoratni saqlab kelayotgan odamlarga ham murojaat qilişimiz kerak.
Men har bir buyumning tarixini bilişni xohlardim.
— Sotib olingan tұskiіz bilan birga nimalarni biliş va saqlab qoliş siz uçun muhim?
Bir paytlar menga bir kun kelib kolleksiyadagi har bir buyumning tarixini tiklay olaman deb tuyulgan edi. Endi köpçilik uçun bu allaqaçon imkonsiz ekanini tuşunaman. Lekin men ma'lumot izlaşda davom etyapman.
Yaqinda men eni ikki yarim metrga yaqin tұskiіz sotib oldim, bu odatdagi ölçamdan kattaroq. Men uni karavot yonidagi gilam sifatida emas, balki ötovning hurmatli joyini bezaş uçun yaratilgan deb taxmin qildim. Va haqiqatan ham ma'lum böldiki, u Xaliq ismli hurmatli katta aka uçun tikilgan. Uning kompozitsiyasi ança klassik, ammo meni tikuvning öziga xos jihatlari qiziqtirdi: ikki usta işlagandek taassurot paydo böldi. Va turli qismlarida alohida sanalar saqlanib qolgan.
Bugun uning aynan ikki qölda tikilganligini aniqlaş allaqaçon imkonsiz, ammo ma'lum böldiki, bu oilada haqiqatan ham ikki opa-singil bölgan va ikkalasi ham usta bölgan. Ya'ni mening taxminim asossiz emas edi, holbuki u faqat tikuv uslubiga asoslangan edi.
Gilamning ölçami, uslubning tantanavorligi va Xaliqqa bağişlangan yozuvning özi unga qöşimça ma'no bergandek: bu şunçaki ma'lum bir şaxs uçun buyum emas, balki oila va qozoq xalqiga öziga xos bağişlov.
Qadriyat har doim ham yoş bilan belgilanmaydi.
— Kolleksioner sifatida siz uçun tұskiіzning qadriyatini nima belgilaydi?
Mening imkon qadar köproq buyum töplaş maqsadim yöq. Men muzey emas, xususiy kolleksionerman, şuning uçun har bir buyumning öziga xos jihati bor kiçik kolleksiyani afzal köraman.
Bu ğayrioddiy kompozitsiya, ranglarning noyob uyğunligi, tikuvning nozikligi yoki yaratiliş tarixi bölişi mumkin. Yoş men uçun asosiy mezon emas. Işning sifati va u qoldiradigan taassurot ança muhimroq.
Ba'zan oldingizda san'at asari turganini tuşuniş uçun birinçi qaraşning özi kifoya. Naqşlarning aniq ma'nosini bilmasligingiz mumkin, lekin gözallikni his qilasiz. Menimça, aynan şu tuyğu bunday buyumlarni universal qiladi - turli madaniyatdagi odamlarga tuşunarli böladi.
Tұskiіz zamonaviy interyerni özgartira oladi.
— Qadimiy pannolarni zamonaviy kvartirada qanday joylaştirasiz?
Uyimda odatda ikki-uçta tұskiіz osilgan turadi. Ular ança katta - köpinça eni ikki metrdan ortiq, - şuning uçun neytral rangdagi böş devorda eng yaxşi körinadi.
Bunday panno xonani idrok etişni butunlay özgartirişi mumkin. Oilamiz tez-tez ijaraga olingan uy-joyga köçib ötişiga töğri keladi, u yerda interyerni tubdan özgartira olmaymiz, va öşanda yorqin tұskiіz makonning asosiy urğusiga aylanadi. U xonaga xarakter va uy tuyğusini bağişlaydi. Lekin bu yerda bitta muhim qoida bor: töqimaçilikni töğridan-töğri quyoş nurlaridan asraş kerak, aks holda iplar öçib ketişi mumkin.
Qadimiy buyum zamonaviy interyerda bemalol yaşaşi mumkin, agar unga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bölinsa.
An'anani nusxalaş emas, davom ettiriş kerak.
— Meros bilan mazmunli işlaşni yuzaki özlaştirişdan qanday ajratiş mumkin?
Men uçun hamma narsa materiallar va ijro sifatidan boşlanadi. Haqiqiy mahorat tafsilotlarda seziladi: çoklarning aniqligida, ranglar uyğunligida, matoning mustahkamligida. Bunday buyumlar tasodifiy körinmaydi.
An'anaviy materiallar va texnikalar zamonaviy loyihalarda qöllanilişida davom etişini yoqtiraman. Masalan, men kigiz bilan işlaydigan Aigul Line kompaniyasining buyumlari bilan ançadan beri tanişman. Ba'zi buyumlarni taxminan ön ikki yil oldin sotib olganman va hozirgaça ulardan foydalanaman: ular yuvilgandan keyin ham rang va sifatni saqlab qoladi.
Bu an'anaviy materialning zamonaviy hayotda qanday qilib organik tarzda mavjud bölişi mumkinligining yaxşi namunasidir. Muhimi, şunçaki naqşni takrorlaş emas, balki uning ortida turgan estetika va hunarmandçilik tamoyillarini tuşunişdir.
Çiroyli buyum yana hayotga kirişi kerak.
— Yoş ustalar yangi tұskiіzlar yaratiş orqali daromad olişlari uçun nima özgarişi kerak?
Menimça, an'anaviy san'atga qiziqiş allaqaçon ösmoqda. Körgazmamga taşrif buyuruvçilardan biri buni etnik renessans deb atadi. Ayniqsa, yoşlar qiziqiş bildirayotgani meni quvontiradi.
Yoş ustalar bilim, sifatli materiallar va yuqori darajadagi namunalarga ega bölişi kerak. Şu bilan birga, yangi yeçimlardan qörqmaslik lozim. An'ana faqat muzey qadriyati bölib qolmasligi kerak - u zamonaviy uylar va interyerlarda öz örniga ega bölişi zarur.
Ремесло в кадре: как фотография показывает работу мастераКуратор выставки «Живые традиции» Хусниддин Ато о критериях отбора, уважении к героям снимков и судьбе фотографий после фестиваля.mag.humodoc.com
Albatta, tuskiiz - katta va maşaqqatli iş. Usta oylab qilingan qöl mehnati uçun pul tölaşga tayyor xaridor topilişini tuşunişi kerak. Lekin menimça, köp narsa oddiy bir harakatdan boşlanişi mumkin: agar kimdir qiziga sep sifatida yangi, sifatli tikilgan tuskiiz sovğa qilsa, bu örnak boşqalarni ilhomlantirişi mumkin. Şunday qilib, an'ana asta-sekin kundalik hayotga qaytadi.
Men qozoq töqimaçiligi butun dunyoga tanilişini xohlayman.
- Kolleksiyangiz uçun qanday davomini xohlaysiz?
Avvalo, aniq buyumlarning tarixini yaxşiroq örganişni va ismlari hozirça noma'lum bölganlarning muallifligini aniqlaşni istardim. Şuningdek, kolleksiyam haqida çiroyli fotoalbom yaratişni orzu qilaman - akademik etnografik asar emas, balki bu buyumlarning tarixini hikoya qiladigan va ular bilan keng auditoriyani taniştiradigan kitob.
Qozoq töqimaçiligi haqida xorijiy naşrlarda köproq yozilişini istardim. Töqimaçilik haqidagi jahon adabiyotida tuskiizlarga nisbatan kam e'tibor berilgan.
Ötgan yili men Fransiyadagi yirik töqimaçilik festivalida önta tuskiizni taqdim etişga muvaffaq böldim. Tört kun davomida uni 17 mingga yaqin kişi ziyorat qildi. Köpçilik bunday buyumlarni birinçi marta kördi va ularning mavjudligini bilmaganliklariga hayron qoldi. Men uçun bu juda muhim: kolleksiyani körsatiş, u haqida hikoya qiliş va odamlarga qozoq töqimaçiligining gözalligini oçib beriş.
Men bu buyumlar sandiqlarda buklanib yotmasligini, balki yaşaşda davom etişini xohlayman. Ular qiziqiş uyğotişini, örganilişini, yangi ustalar paydo bölişini. Zero, an'anani saqlab qoliş - bu nafaqat qadimiy buyumlarni asraş, balki san'atning davom etişiga imkon berişdir.
Şuningdek öqing
Yangiliklar
HD tahririyatidan maktub
Haftada bir marta Markaziy Osiyoning eng yaxşi materiallari, voqealari va madaniy kaşfiyotlarini yuboramiz.