Agar chuqurroq o‘rganadigan bo‘lsak, Viktorian davrida ham dunyoviy tadbirlarda o’z bilimlarini ko‘rsatishni yaxshi ko‘rishgan. Sharlotta Brontening Jeyn Eyri ham shunday shikoyat qilgan edi: “Dasturni o‘zgartirishga qaror qilingan birinchi oqshomda men juda hayron bo‘ldim: hamma sharada o‘yini haqida gapira boshladi, men esa, nodonligim tufayli, buning ma’nosini tushunmadim”. Aslida, bunday tadbirlarda haddan tashqari murakkab o‘yinlar bo‘lmagan – ba’zida hatto Uiji taxtasi ham ishlatilgan – ammo intellektual o‘yin-kulgilarga bo‘lgan qiziqish keyinchalik rivojlandi va hozirda janob Rochesterning sevimli mashg’ulotiga unchalik o‘xshamaydi.
“Kviz” so‘zi (inglizchadan quiz) qiziq afsona bilan bog‘liq: go‘yoki 1791-yilda Richard Deyli degan kimsa mavjud bo‘lmagan so‘zni ommalashtira olishiga garov o‘ynagan va ertasi kuni Dublinning barcha devorlari, devorlari, derazalari va eshiklari quiz so‘zi bilan to‘ldirilgan. Ammo aslida bu afsona: bu so‘z XVIII asr oxiridagi lug‘atlarda allaqachon uchragan va “g‘alati” degan ma’noni anglatgan. Faqat XIX asrning ikkinchi yarmida u zamonaviy ko’rinishda – bilimlar testi sifatida ahamiyat kasb etdi.
1975-yilda Sheron Berns va Tom Porter Britaniyada pab (qovoqxona) quiz formatini ishga tushirib, quiz so‘zini ommaviy o‘yin-kulgiga aylantirdilar – bu odamlarni jalb qilish va kechki pab daromadlarini oshirish uchun edi. 1980-yilga kelib, Angliya janubida o‘ynay boshlagan 32 ta jamoa 10 mingga yetdi va viktorinalar milliy xobbiga aylandi. Pivoxonalardagi arzon o‘yinlar madaniy hodisaga aylandi va keyinchalik The Independent qo‘lida pivo pintasi bo‘lgan bilimdonlar haqida — “Quizzers drink like fish” deb hazil qiladi.
Shu bilan birga, “Buzilmas ittifoq” (Sobiq Ittifoqi madhiyasining ilk so’zlariga ishora qilimoqda) kengliklarida intellektual kazino tobora ommalashib borardi – pinta va quvnoq shovqinsiz, aksincha, cheklangan klub muhiti va elitalikning yengil ta’siri bilan. Formatni telejurnalist Vladimir Voroshilov o‘ylab topgan: jamoalar o‘rtasidagi musobaqa o‘rniga, dumaloq stol atrofida o‘tirgan bitta jamoa, diqqatini jamlab va taranglashgan holda, markazda esa allaqachon afsonaviy bo‘lib ulgurgan pildiroq (“volchok”) bilan ishlaydi.
Xo‘p, mayli, London uzoq, televizordagi pirildoq esa hamma uchun emas, qovoqxonadagi pinta ham har doim uchrayvermaydi. Ammo intellektual o‘yinlar faqat britaniyaliklar va “kapalak galstuk” taqqan bilimdonlar uchun deb kim aytdi? Toshkentda ham jo‘shqinlik, hazil-mutoyiba va sevimli mavzular uzra sayr qiladigan joylar bor. Yozdan beri “Shrek”ning saundtrekini ilk soniyalardanoq tanisangiz va delfinlar nima uchun bir ko‘zini ochiq qoldirib uxlashini bilsangiz, tanlovdan o‘tgan hisoblanasiz.
«Квиз Смузи» (RU)
Qayerda o’ynashadi: Smokerbar «ВМЯСО»da (Saroymulkxonim ko‘chasi, 65).
Narxi qancha: Bir kishi uchun 60 000 so‘mdan 70 000 so‘mgacha. Dolzarb narx har doim e’lonlarda ko‘rsatiladi.
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: Oyiga 25-30 ta o‘yin (!), shu jumladan – mavzuli quizlar.
Yosh: 12 yoshdan mumkin, lekin qat’iy emas. Oilaviy o‘yinlar bor, u yerga yosh bolalar keladi.
Mavzular: Musiqa ko‘p, yana – Garri Potter, sovet filmlari, anime, KMS (kino, multfilmlar, seriallar).
Afzalliklari: Ba’zan “Menga 2007-yilimni qaytarib bering” kabi nostalgik viktorinalar yoki syurpriz o‘yinlar o‘tkaziladi, bunda mavzu o‘yin davomida ochib beriladi. Yangi kelganlar xursand bo’lib ketishadi: qoidalarni noldan boshlab tushuntirishadi, agar kimdir yakka holda kelgan bo‘lsa – jamoa topib berishadi.
«Шейкер Квиз» (RU)
Qayerda o’ynashadi: Smokerbar «ВМЯСО» (Saroymulkxonim ko‘chasi, 65-uy) va Georgia restorani (Matbuotchilar ko‘chasi, 21-uy).
Narxi qancha: Bir kishi uchun 60 000 so‘mdan 70 000 so‘mgacha.
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: Oyiga 15-20 ta o‘yin.
Qanday yozilish mumkin: Instagram yoki Telegram orqali: @shaker_tashkent.
Yosh: 18+ belgili sonlari va “qora” sonlardan tashqari barchaga mumkin. Hatto go‘daklar ham bo‘lgan – behazil.
Mavzular: Klassika va telbalik aralashmasi: filmlar, seriallar, tarix, geografiya, barcha janrlardagi musiqa, "Garri Potter"dan "Matritsa"gacha bo‘lgan sevimli fandomlar.
Afzalliklari: Nomining o‘zi shuni ko‘rsatadiki, sheyker – bu mavzular, formatlar va o‘yinchilardan iborat kokteyl. Bu yerda CHGK bilimdonlari ham, tomoshabinlar ham, musiqa shinavandalari ham uchraydi. Har bir o‘yin kayfiyat bilan kechadi.
Uzquiz (UZ)
Qayerda o’ynashadi: “Mazza” kafesi – Alisher Navoiy ko‘chasi, 25. Mo‘ljal: Octo Bank yaqinidagi Xadra maydoni.
Narxi qancha: Kishi boshiga 60 000 so‘m.
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: Payshanba kunlari – klassik o‘yinlar, seshanba kunlari – tematik (kino, musiqa, sport va h.k.)
Qanday yozilish mumkin: Ijtimoiy tarmoqlar orqali: Telegram, Instagram, Facebook. Anonslar ham o‘sha yerda.
Yosh: 12 yoshdan 70 yoshgacha. Asosiysi, pasportdagi tug‘ilgan sana emas, qiziqish.
Mavzular: Har doim xarakter va mahalliy yumor hissi bilan: kino va seriallar, tarix va sport, musiqa va shou-biznes, mantiq, memlar, internet madaniyati.
Afzalliklari: Ona tili, mahalliy voqeliklar, hazil-mutoyibalar va faqat ichkaridagi odam tushunadigan qahramonlar. Bu tadbirda asosiysi muhit va bilimlardir.
Ha, bu yerda kamdan kam odam o’zini “nol” his qiladi: tashkilotchilar deyarli barcha jamoalar javoblarga yetib kela olishidan faxrlanishadi. Chunki viktorina imtihon emas, sarguzashtdir.
«Мозгобойня» (RU)
Qayerda o’ynashadi: Bavaria Plaza restoranida (Bobur ko‘chasi, 21A)
Narxi qancha: Kishi boshiga 60 000 UZS
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: O‘yinlar har hafta o‘tkaziladi – jadvalga qarab 2-3 ta viktorina bo‘ladi
Qanday yozilish mumkin:
— Registratsiya uchun sayt: tash.mzgb.net
Yosh: 8 yoshdan boshlab o‘ynash mumkin (oilaviy viktorinalarda), ammo "asosiy" auditoriya – 25+
Mavzular: Turli-tuman: kino va musiqadan tortib geografiya, sayohat va gastronomiyagacha. Mavsumning xitlari "2000-yillarga qaytish" va "90-yillarga qaytish" musiqiy qo‘shiqlaridir.
Afzalliklari: Eng emotsional raund – blits. U oxirgisi: 100 soniya, 7 ta savol, takrorlashlar yo‘q va stavkani ikki baravar oshirish imkoniyati. Yo oldinga o‘tib ketasan, yoki jadval bo‘ylab pastga dumalab ketasan.
Do‘stona raqobat muhiti. Raqiblar bo‘lsa ham, mish-mishlar darajasida passiv, do‘stlar va juftliklar esa ancha ko‘p: bizning o‘yinlarimizda allaqachon oilalar shakllangan, endi ular bolalar bilan birga o‘ynashga kelishadi.
«Квиз, плиз!» (RU)
Qayerda o’ynashadi: Bavaria Plaza restoranida (Bobur ko‘chasi, 21A)
Narxi qancha: Kishi boshiga 60 000 UZS
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: Haftasiga 3-4 ta o‘yin
Qanday yozilish mumkin: quizplease.uz – barcha e’lonlar o‘sha yerda
Yosh: 18+ o‘yinlardan tashqari kvizlarda hech qanday cheklov yo‘q
Mavzular: Klassik o‘yinlardan tortib, Garri Potter haqidagi viktorinalar, memlar, davrlar, multfilmlar va hatto "rok vs pops" janglarigacha bo‘lgan ulkan farq mavjud. Bundan tashqari, musiqiy kechalar va karaoke raundlari bo’lib o’tadi.
Afzalliklari: O‘yinlardan birida maksimal murakkab so‘zlardan iborat raund bo‘ldi. Aytaylik, Eyyafyadlayokyudl yoki Oyarsabal Ugarte deb to‘g‘ri yozish kerak edi. Javoblar ovoz chiqarib o‘qildi – bu mini-stend-ap edi. Ammo asosiysi – o‘yinchilar. Bir kuni 18+ kviziga “Bez bab” yozuvi tushirilgan oq futbolka kiygan yigitlar kelishdi. Garri Potter haqidagisida esa hamisha kimdir plashda yuradi.
Спортивный «Что? Где? Когда?» (RU)
Qayerda o’ynashadi: Dudek restoranida.
Narxi qancha: Odatda kishi boshiga 40 000 so‘m atrofida, aniq summa e’lonlarda ochiqlanadi.
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi: Har hafta – kuniga birdaniga ikkita sinxron turnir.
Qanday yozilish mumkin: Telegram kanalini kuzatib boring. Jamoa yo‘qmi? Topiladi – bu yerda tarkibni yig‘ishga yordam berishadi.
Yosh: Cheklovlar yo‘q. Maktab o‘quvchilaridan tortib kviz faxriylarigacha o‘ynashadi. 18+ turnirlar kamdan-kam bo‘ladi.
Mavzular: Tarix va aniq fanlar, kino va musiqa, memlar, madaniyat, ijtimoiy tarmoqlar, siyosat va kundalik mayda-chuydalar
Afzalliklari: Hech qanday shou yo‘q. Hammasi jiddiy: musiqasiz, hazilsiz, sovg‘asiz. Faqat bilim, musobaqa ruhi – o‘yin-kulgu. Hammadan balandroq kulmasdan, o‘ylab o’ynagan g‘olib bo‘ladi. (Sovrin yo‘q, ruchkalarni o‘zingiz bilan olib kelishingiz kerak)
2023-yilning yanvar oyidan boshlab Toshkent XGK marafoni o‘tkazilmoqda. 10 soat ichida 330 ta savol – eng bardoshlilar uchun har yillik sinov.
Zakovat (UZ)
Qayerda o’ynashadi:
“Beruniy” metrosi yonidagi Zakovat Arena (600 tagacha o‘yinchi sig‘adi!)
Narxi qancha: Barcha o‘yinlar bepul
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi:
— Zakovat Quiz: har chorshanba
— Ligalar: har shanba (ikkinchi, birinchi, professional)
— Shaxsiy o’yin: har shanba kuni kechqurun
— Talabalar va maktab ligasi: o‘quv mavsumida jadval bo‘yicha
— Tashkilotlar va idoralar o‘rtasidagi maxsus o‘yinlar
Qanday yozilish mumkin:
— Zakovatklubi.uz sayti orqali
— "Zakovat Quiz"da har dushanba kuni ro‘yxatdan o‘tish imkoniyati ochiladi
— Ikkinchi ligaga shunchaki jamoa bilan kelish mumkin
— Birinchi va profligaga mavsum yakunlari bo‘yicha saralashdan o‘tish kerak
Yosh: cheklovlar yo‘q (maktab va talabalar ligalaridan tashqari)
Mavzular: Hamma narsa haqida – mantiq va tarixdan tortib memlar, filmlar, fan va yangiliklargacha
Afzalliklari: Klubda ligalarning qat’iy tuzilishi va haqiqiy raqobat ruhi – hammasi jiddiy, saralash va reytinglar olib boriladi.
Zakovat (RU)
Qayerda o’ynashadi:
— Kattalar ligasi: Dudek bari
— Maktab o‘quvchilari: Zakovat Arena
— Talabalar: WIUT (Westminster universiteti)
Narxi qancha: Barcha ishtirokchilar uchun mutlaqo bepul
Qanchalik tez-tez tashkil qilinadi:
— Kattalar ligasi: har yakshanba
— Talabalar: shanba kunlari oyiga 2 marta
— Maktab o‘quvchilari: oyiga 2 marta + 1 ta onlayn turnir
Qanday yozilish mumkin:
— Kattalar ligasi: Telegram posti ostidagi izoh
— Qolganlari: forma orqali ro‘yxatdan o‘tish
— Asosiy kanal: @ruliga_zakovat
— Maktab ligasi: @zakovatschool
Yosh: Odatda – 5-sinfdan boshlab, lekin bir marta hatto uchinchi sinf o‘quvchisi ham muvaffaqiyatli o‘ynagan.
Mavzular: Agar bu Zakovat Quiz bo‘lmasa (yiliga 3-4 marta o‘tkaziladi), uning asosida umumiy bilimlar yotadi. Liga darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, murakkablik ham shunchalik yuqori bo‘ladi.
Afzalliklari: Ishtirokchilardagi murakkab savollarga dadillik va o‘sishga bo‘lgan intilishni eng yuqori baholaymiz. Yana insoniy fazilatlar: biz sifatli mahsulot ishlab chiqarishga harakat qilamiz va uni qadrlashsa, xursand bo‘lamiz.
Xalqaro turnirlarda 100 million so‘mgacha pul mukofotlari, kvestlar, kurslar, oliy o‘quv yurtlariga kirish uchun diplomlar va hatto o‘qituvchilarning maoshiga ustamalar qo’yiladi. Kubok va medallar ham, albatta.
* * *
Toshkentdagi intellektual o‘yinlar nafaqat o‘ziga bo’lgan ishonchni topish va vaqtinchalik xobbi, balki mem va Garri Potter ishqibozlari, Billur boyqushlarning haqiqiy egalari sifatida mantiqiy xulosalar chiqara oladigan va ona tilini qadrlaydigan hamda o‘zbek tilida viktorinalarni rivojlantirishga intiladigan jonli jamiyat hamdir.
Har bir turnir – bu o‘zingizni ko‘rsatish, do‘stlar orttirish va tanishlarda oddiy muloqotda yashiringan fazilatlarni ko‘rish uchun yangi imkoniyatdir. Ularda o‘ynashning sabablari har kimda har xil: kimdir bu yerga ko‘ngilxushlik uchun, kimdir reyting uchun, kimdir esa mazali issiq pirogga sertifikat olish uchun (ha, shunaqasi ham bo‘ladi!) keladi.
Asosiysi, yangi narsalarni sinab ko‘rishdan qo‘rqmaslik. Siz Simpsonlar haqidagi bilimlar xazinasi yoki Moneni Manedan ajrata oladigan odam bo‘lishingiz mumkin – o‘yin stolida siz uchun har doim joy topiladi.