Pusanning o‘ttizinchi yubiley xalqaro kinofestivalida (BIFF) Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston kartinalari “Osiyo Nazari” (Vision – Asia), “Asosiy tanlov” (Competition), “Osiyo kinematografiyasiga darcha” (A Window on Asian Cinema) va “Osiyo qisqa metrajli filmlar tanlovi” (Asian Short Film Competition) kabi dasturlariga kiritildi.
Qirg‘izistonlik rejissyorlar Erke Jumakmatova va Emil Atageldiyevning “Kurak” ("Quroq") filmi 2020-yilda Bishkekda xavfsizlik kuchlari tomonidan tarqatib yuborilgan ayollar huquqlari uchun o‘tkazilgan namoyishning hujjatli kadrlari bilan boshlanadi. Ushbu epizoddan ikki qahramonning hikoyalariga o‘tiladi: yashirincha vebkam-model bo‘lib ishlaydigan Meerim va birinchi marta romantik munosabatlarni boshdan kechirayotgan Nargiza.
Voqeaga ko‘rgazmalar va aksiyalarning arxiv yozuvlari kiritilgan bo‘lib, ular ayollar ovozlari mozaikasidan iborat. “Turli tasvirga olish usullari, montaj ritmi va musiqa xuddi quroqdagi mato parchalari kabi yagona naqshga tikiladi, – deydi Jumakmatova. Rejissor uchun film haqiqiy sinovga aylandi. – Eng og‘iri do‘stim va maslakdoshim Emil Atageldiyevni yo‘qotish edi. Chunki bir o‘zim ijodiy qarorlar qabul qilishim juda qiyin bo‘ldi – nimanidir tushunmaganim uchun emas, balki u buni qanday tasavvur qilishi mumkinligini bilmaganim uchun”.
Rejissyor film g‘oyasi ijtimoiy tajribadan paydo bo‘lganligini ta’kidlaydi: “Ayollarga nisbatan zo‘ravonlik haqidagi ko‘plab hikoyalar asosiy turtki bo‘lib xizmat qildi. Keyin esa – Feminnale, hujumga uchragan ayollarni himoya qilish marshi. Bu voqealar lakmus qog‘ozi (ishning haqiqiy holatini, yashirin motivlarini yoki biror narsaning asl mohiyatini xatosiz aniqlashga imkon beradigan narsani anglatadi)ga o‘xshaydi... Biz jamoaviy, madaniy jarohat haqida gapirayapmiz”.
Osiyo mamlakatlarining qisqa metrajli filmlari bo‘limida “Tashvishli tugma” (Panic Button) lentasi namoyish etildi. Bu qirg‘izistonlik rejissyor Samara Saginbayevaning debyut ishi – shaxsiy, shu bilan birga siyosiy hikoya. Filmning dastlabki sahnalarida tomoshabinlar avtomobillar va otlar harakatlanayotgan chiziqsiz yo‘lni ko‘rishadi. To‘qnashuv yoqasidagi sahna zaif, ammo mavjud tartib tuyg‘usini uyg‘otadi – tartibsizlik va barqarorlik bir-biri bilan qo‘shni bo‘lgan mamlakat metaforasi.
Film rejissyorning turmush o‘rtog‘i Ali Toktakunovning jurnalistik surishtiruvi haqida hikoya qiladi: u Qirg‘izistonning yuqori martabali amaldorlari aralashgan kontrabanda ishlaridagi korrupsion sxemalarni o‘rgangan. Axborot berib turgan shaxsning o‘ldirilishidan so‘ng jurnalist-surishtiruvchining oilasi mamlakatni tark etib, Chexiyaga ketishga majbur bo‘lgan va u yerda Toktakunov o‘z kasbi bo‘yicha ishlashni davom ettirgan. Saginbayevaning kadr ortidagi bosiq ovozi besh yillik quvg‘inlik yillarini aks ettiruvchi “xavotirli tugma” davrini o‘ziga xos tarzda ochib beradi.
Tojikiston ham kinofestivalda ikkita film taqdim etdi. Ulardan birinchisi – Shahram Mokriyning “Qora quyon, oq quyon” (Black Rabbit, White Rabbit) kartinasi bo‘lib, u uch qahramon taqdiri haqida so‘zlaydi: noqonuniy qurol savdosi, klassik film remeykini suratga olish va qahramonlarning shaxsiy inqirozlari haqida. Izabel Qalandarning “Tug‘ilish” (Another Birth) nomli debyutida esa poetik kadrlar va statik planlar bolalarning “g‘amdan o‘lish mumkinmi?” degan savolini umid haqidagi falsafiy masalga aylantiradi.
Qozog‘istonlik rejissyorlar ulg‘ayish mavzusini davom ettirdilar. Natalya Uvarovaning “Malika” filmida o‘n ikki yoshli qiz an’anaviy turmush tarzi qoidalari tufayli onasini yo‘qotishiga sal qoladi: ayol qayta turmush qurganida, qizning vasiyligi otasiga o‘tadi. Hikoya shuni ko‘rsatadiki, bolaning ohu-zorlari asosiy qarorlarni erkaklar qabul qiladigan jamiyatda onaning ojizligi bilan bog‘liq.
Jannat Alshanovaning “G‘oliblar startda ko‘rinadi” (Becoming) lentasida sport ulg‘ayish metaforasiga aylanadi. Opa-singil Mila va Lina onasiz qolishadi va har biri yolg‘izlikni yengish uchun o‘z yo‘lini izlaydi. Mila suzuvchilar jamoasiga qo‘shilishga intiladi va faqat kattalargina uddalay oladigan qiyinchiliklarga duch keladi. Alshanovaning filmi Lokarno kinofestivalining tanlov dasturida ham taqdim etilgan bo‘lib, u yerda Qozog‘iston kinosining yangi ovozlaridan biri maqomini olishga ulgurdi.

Nima uchun Pusan kinofestivali Markaziy Osiyo uchun muhim?

Markaziy Osiyo kinoijodkorlari uchun Pusan festivalida ishtirok etish nafaqat o‘z asarlarini keng jamoatchilikka taqdim etish, balki jahon kino bozoriga chiqish imkoniyatidir. BIFF Osiyo loyihalar bozori (Asian Project Market) va Osiyo kino jamg‘armasiga (Asian Cinema Fund) kirish huquqini beradi, u yerda ssenariylar va xomaki loyihalar moliyalashtiriladi va qo‘llab-quvvatlanadi. Masalan, 2019-yilda Osiyo kinosi jamg‘armasi minglab arizalar orasidan atigi 17 ta loyihani tanlab oldi. Ular orasida qozog‘istonlik rejissyor Olga Korotkoning “Bir juft charm sabo” asari ham bor edi. 2020-yilda ushbu kartina Kann festivalining nufuzli La Fabrique des Cinémas du Monde dasturiga kiritildi.
Markaziy Osiyo mintaqasida moliyalashtirish va infratuzilma yetishmasligi sharoitida BIFF dunyoga oyna bo‘lib, rejissyorlarga o‘z mamlakatidan tashqarida hamkorlar va tomoshabinlarni topish imkonini bermoqda.

BIFF’da ishtirok etayotgan yosh kinoijodkorlarning esa ovozi eshitilmoqda, demak, ular ishlashda davom etishlari va o‘z yo‘llarini izlashlari kerak.
“Osiyodagi eng muhim festivallarning bir qismi bo‘lish biz uchun katta sharaf. Keyinchalik hammasi tomoshabinlar, hakamlar hay’ati va sinefillar (kino ishqibozlari)ga bog‘liq bo‘ladi. Men hech narsa kutmayapman, shunchaki baxtliman va tomoshabinlarning munosabatini his qilmoqchiman”, – deydi rejissyor Erke Jumakmatova.
2025-yilda O‘zbekiston festival dasturida ishtirok etmadi, lekin mamlakat BIFF tarixida sezilarli iz qoldirgan. Rejissyor Yolqin To‘ychiyev bu yerda ikki marta o‘z asarlarini namoyish etgan: “Faridaning 2000 qo‘shig‘i” (2020) va “Evrilish” (2022). Ikkinchisi Kim Jiseok award mukofoti bilan taqdirlangan. 2021-yilgi 26-festivalda Mansur Abduxoliqovning Qoraqalpog‘istonda suratga olingan realizm janridagi “Tengiz” feministik dramasi ham ko‘rsatilgan. Kartinada erining aybi bilan avtohalokatga uchrab, bir qo‘li va oyog‘idan ayrilgan hamda eri tashlab ketgan ayolning jasorati va matonati haqida hikoya qilinadi. Bu misollar o‘zbek kinosi milliy mavzu va an’analarni saqlab qolgan holda hammaga tushunarli tilda gapira olishini tasdiqlaydi.

BIFF: nimalarni bilish kerak

- Pusan xalqaro kinofestivali ilk bor 1996-yil oktyabr oyida o‘tkazilgan. BIFF asoschisi, kinotanqidchi va madaniyat arbobi Kim Dong-ho uni yosh rejissyorlar uchun platforma sifatida o‘ylab topgan.
- “New Currents” tanlov bo‘limi Osiyo rejissyorlarining debyutlari uchun boshlang‘ich maydonchaga aylangan. 1998-yilda unga ssenariylar va xomaki montajlarni to‘liq metrajli filmlarga aylantiradigan dasturlar – Asian Project Market va Asian Cinema Fund qo‘shilgan.
- O‘ttiz yil ichida BIFF mahalliy tadbirdan Osiyoning eng nufuzli kinoforumlaridan biriga aylandi. U 1990-yillarning oxiriga kelib jahon kinematografiyasida mustahkam o‘rin egallagan Koreya kino sanoati rivojining aksi bo‘ldi.