Tangriylik: Osmon qonuni va Yosun sivilizatsiyasi

Hokimiyatning ilohiy qonuniyligi

Bu g'oyaning uzoq umr ko'rganidan o'rta asr turkiy hukmdorlarining "Tangri" (Osmon) va "Qut" (ilohiy inoyat, xarizma, mandat) tushunchalarini o'z ichiga olgan unvonlari dalolat beradi. Qizig'i shundaki, Ban Gu yilnomalariga ko'ra, xunn tilidagi "Osmon" so'zining o'zi "Chenli" deb yozilgan bo'lib, fonetik jihatdan țäŋ-rə̄j shaklida qayta tiklangan.

Ba'zi tadqiqotchilar tangriylik dunyodagi eng qadimgi dinlardan biri deb hisoblaydi. Ehtimol, bu haqiqatdir, ammo hozirgi bosqichda bu versiya tarafdorlari ishonchli yozma dalillarga tayanishlari ma'qul. Manbalarga ko'ra, qadimgi usunlar va xunnlar ham keyingi hayotga va ruhning o'lmasligiga ishongan; ularda ajdodlarga sig'inish va tabiatga ehtirom ham yaqqol namoyon bo'lgan.

"Tangriylik"dan Yosungacha

"Tangriylik" atamasi - rus va yevropalik tadqiqotchilar tomonidan kiritilgan keyingi ilmiy atama. Ko'chmanchilarning o'zlari - turklar, mo'g'ullar va manjurlar - o'z qarashlar tizimini boshqacha atagan. Ularning hayoti asosida osmon qonuni, urf-odatlar va tartiblar haqidagi tushunchalar yotgan bo'lib, ular Törü va Üsün atamalari bilan belgilangan (chig'atoycha "Yosun", manjurcha "Yoso", mo'g'ulcha "Yoson", tatarcha "Yusın", qozoqcha "Üysin").

Oxirgi so'z ko'p qirrali bo'lgan: u bir vaqtning o'zida ham qonun, ham urf-odat, ham e'tiqod, ham marosim va hatto xulq-atvor qoidalarini anglatgan. "Toryu" va "Yosun" sinonim bo'lgan deb hisoblanadi.

Yosun diniy huquq manbai sifatida Osiyo ko'chmanchilariga qadimgi xunnlar va usunlar davridan beri ma'lum edi.

"Uysun" etnonimi hozirgi kungacha eng aniq qozoqlarning Oqsoqol juzida saqlanib qolgani, shuningdek boshqa xalqlarning ba'zi urug'lari nomlarida uchragani sababli, go'yo qadimgi tangrichilik qonuni - "yosun" - bo'yicha faqat ular yashagandek taassurot paydo bo'lishi mumkin. Biroq bunday xulosa xato bo'lardi. Etnonimning saqlanib qolishi o'zi uning egalarining alohidaligidan dalolat bermaydi - xuddi Islom, Islomxon, Islombek, Muslim yoki Musulmonqul ismlari faqat ularning egalari haqiqiy musulmon ekanligini anglatmagani kabi.

Shu sababli ko'chmanchilarda "yosuncha" iborasi ma'lum - "halol, qonun bo'yicha, vijdonan ish tutish". Qadimgi turkiy tilda ma'no jihatidan o'xshash "törüsün" va "törüsüncha" tushunchalari qayd etilgan. Ayrim hududlarda "Abaqlıq", "Törülük" yoki "Bögülük" belgilari ham qo'llanilgan.

Mening fikrimcha, umumiy turkiy-mo'g'ul-manjur tangrichilik dasht madaniyatini rasmiy ilmda "Yosun sivilizatsiyasi" deb belgilash mumkin.

Yevropalik olimlar "tengrizm / tengriylik" ilmiy atamasini birinchi bo'lib qozoq olimi Choqon Valixonov qo'llagan deb hisoblaydi. Shunga qaramay, u faqat "Tangri" nomini qayd etgan. Keyinchalik "tengrizm" ta'rifini fransuz sharqshunosi Jan-Pol Ru va Oljas Sulaymonov ham qo'llagan.

Olim Nurmag'ambet Ayupovning fikricha, tangrichilik ko'p qutbli dunyo shakllanishi sharoitida madaniy va sivilizatsiyaviy o'z-o'zini anglash elementi sifatida namoyon bo'lishi mumkin - ham qozoq xalqining, ham umuman barcha turkiy-mo'g'ullarning.

Tangri va siyosiy birlik

Qadimgi turkiy madaniyat o'zining geografik joylashuvi tufayli Yevrosiyoning markazida joylashgan bo'lib, mohiyatan G'arb va Sharq sivilizatsiyalari o'rtasidagi "ko'prik" edi. Turk xoqonligi shakllanishi davrida tangrichilik siyosiy birlikni ta'minlash uchun monoteistik shaklga ega bo'ldi.

Turk qamlari (shomonlari)ga ko'ra, Tangri xudosi Yupiter sayyorasi bilan bog'langan. Qadimgi german miflarida Tor xudosi ham rimlik Yupiterga o'xshash o'rinni egallaydi. Bu tasodif emas, chunki ikkalasi ham umumiy ajdoddan - qadimgi hind-yevropaliklar mifologiyasidagi qudratli momaqaldiroq xudosidan kelib chiqqan.

Ajdodlari hind-yevropalik tillarda so'zlashgan ko'plab xalqlarda payshanba kuni bu oliy xudo nomi bilan atalishi ajablanarli emas. Masalan, lotinchada payshanba - "Yupiter kuni" (Jovis dies) va bu kunning nomi fransuz (jeudi), italyan (giovedì), ispan (jueves) va boshqa tillarda shundan kelib chiqqan. Nemischa Donnerstag va inglizcha Thursday esa bevosita Tor yoki uning german analogi Donner nomi bilan bog'liq.

Turk qamlari payshanbani "Täŋri küni" deb atagan. Yupiter sayyorasi Quyosh atrofida 11 yil 8 oyda aylanadi, shuning uchun turklar unga qarab "muchal" taqvimini tekshirgan.

Tangriylik va shomonlik

Umumiy kelib chiqishiga qaramay, tangriylik va shomonlik o'rtasidagi farqni darhol ta'kidlash muhim. Shomonlar (baqsi, qamlar) tangriylikdan tashqari ko'plab madaniyatlarning ijtimoiy hayotida sezilarli rol o'ynagan.

Shomonlik - bu diniy-marosimiy tasavvurlar va amaliyotlar majmuyi bo'lib, unda alohida rol maxsus vositachi (shomon) o'ynaydi, u marosimlar, o'zgargan ong holatlari, qurbonliklar, folbinlik, davolash va himoya amaliyotlari orqali ruhlar, ajdodlar va boshqa g'ayritabiiy mavjudotlar bilan aloqa o'rnatadi. Ilmiy tasnifda shomonlik odatda yagona dogmatikaga ega jahon dini sifatida emas, balki birinchi navbatda diniy-marosimiy majmua sifatida ko'rib chiqiladi.

Ilmiy terminologiyada "tangriylik" tushunchasi paydo bo'lishidan oldin rus va yevropalik tadqiqotchilar yirik xoqonliklar va xonliklarning diniy marosimlarini shablon bo'yicha shomonizm deb belgilagan.

So'zma-so'z aytish mumkinki: shomonlik - bu shomonning ruhlar dunyosi bilan aloqa o'rnatish va so'rovlarga muayyan javoblar olish qobiliyatiga ishonish, tangriylik esa qadimgi turkiy-mo'g'ul diniy-dunyoqarash an'analari majmuining shartli zamonaviy belgilanishi bo'lib, unda Tangri (Osmon), Umay, dunyoning muqaddas tartibi, ajdodlarga sig'inish va tabiat hamda siyosiy hokimiyat bilan bog'liq tasavvurlar markaziy o'rinni egallagan.

Qadimda tangriparastlar nafaqat ma’lum bir muqaddas, ko‘pincha olis joylarda marosimlarni o‘tkazish uchun, balki Tangriylar (ibodatxonalar) da ruhoniylar (tangrichi, tangriken) bilan yig‘ilishgan. Mahmud Koshg‘ariy lug‘atiga ko‘ra, "Tangriqan" - "dono," "taqvodor" degan ma’noni anglatadi.

Qadimgi turkiy an'anada Tangri

«Tangri» nomi qadimgi turkiy 𐰃𐰼𐰭𐱅 «Täңri» shaklida qadimgi turkiy runik yodgorliklarida qayd etilgan va 150 dan ortiq marta uchraydi.

Ming yillar davomida kelib chiqishi turkiy-mo'g'ul qabilalar, shomonlik izdoshlari osmon(Tangri)ni ulug'laydilar, u tabiatning barcha oliy kuchlarining timsolidir. Zamonaviy terminologiyada Tangri «Osmon», «Osmon ruhi» va «Xudo» ma'nolarini bildiradi.

Ba'zan turklar «Kök» atamasini ham ishlatganlar (qadimgi turkiy 𐰚𐰇𐰚), bu nafaqat «ko'k» va «osmon» ranglarini, balki «osmon», «osmon gumbazi»ning o'zini ham nazarda tutgan. Falsafiy tushunchada «Kök» so'zi ko'pincha tabiat tomonidan yaratilgan narsalarni ifodalash uchun ishlatilgan.

O‘rxun-Enasoy matnlaridagi dastlabki ikki so‘z — "Tangri" — "Tangri" va "Turk" — "Turk" so‘zlarini ochib berish orqali daniyalik turkolog olim Vilgelm Tomsen XIX asr oxirida jahon ilmiy jamoatchiligiga qadimgi turklarning o‘z yozuv tizimiga ega ekanligini isbotlay olgani ramziy ma’noga ega.

Misol uchun Kultegin stelasining birinchi satrini ko'rib chiqishimiz mumkin:

«Өze Kök Täңri asira jaғiz jer qilin taq quda ekin ara kisi oғuli qilinmis kisi oғulinta өze echüm apam Bumin qaғan Istemi qaғan olurmis olurupan Törük bodaniғ elin törüsün tuta bermis iti bermis».

«Yuqorida Osmon Xudosi (Tangri), pastda esa qo'ng'ir Yer paydo bo'lganda, ular orasida inson o'g'li yaratildi. Mening ajdodlarim Bumin qag'an, Istemi qag'an taxtga o'tirib, solih fuqarolarga (xalqqa) qonunlar to'plami va huquqlarni berdilar».

Törü qonuni va Buyuk Turk xoqonligi

Qadimgi turkiy manbalarga ko'ra, qadimgi turklar Umay ona-tabiatni, Erlikni (narigi dunyo ruhi), ongonlarni (ajdodlar ruhlari) va Qutni (alohida hayotiy kuch) ham ulug'laganlar, o'z imperiyalarini esa «Beңgü el» (qoz. «Mäңgi el») deb ataganlar, bu tarjimada «Abadiy davlat» ma'nosini bildirgan.

552-yilda ko'plab qabilalarni birlashtirib, Ashina sulolasidan bo'lgan aka-uka Bumin xoqon va Istemi xoqon insoniyat tarixidagi eng yirik imperiyalardan biri - Buyuk Turk xoqonligiga asos soldilar. Tarixiy hujjatlar va xalq rivoyatlariga ko'ra, dastlabki xoqonlar Tangri irodasining bevosita «ijrochilari» hisoblanganlar, ular orqali Buyuk Dasht xalqlariga «Törü» qonuni nozil qilingan.

Ehtimol, «Bodan (Budun)» fuqaroligini qabul qilgan qabilalar «Törük» yoki «Törük bodan» umumiy va diniy-mafkuraviy belgisi ostida birlashtirilgan.

«Turk» etnonimini (qadimgi turkiy «Törük») qiyosiy-tarixiy va etimologik tahlil qilgandan so'ng, dastlab u «Qonuniy», «Solih» ma'nolarini bildirgan, mohiyatan zamonaviy «tangriylik» neologizmining sinonimi bo'lgan deb taxmin qilish mumkin.

Tangri xotirasi

Afsuski, davlatimizda ko'pchilik amaldorlar va fan hamda madaniyat arboblari ko'chmanchilar tarixidagi barcha asosiy qahramonlarning diniy mansubligiga deyarli ahamiyat bermaydilar.

Masalan, Tangriga e'tiqod izdoshlari Attila, Bumin, Istemi, Kultegin, Bilge-qag'an, Tonyuquq, Suluk, Bolgar xonligining asoschilari Asparux va Vengriya qirolligining asoschisi Arpad, Barsbek, Moyan Chur, Chingizxon, Jo'chi, Chag'atay, O'gedey, Batu, Guyuk, Munke, Arig Buga, Mayqi biy va Muxali Jalayir bo'lganlar.

Mo'g'ul xoqoni va Chingizxonning nabirasi Guyuk o'zini ilohiy hokimiyat egasi deb hisoblardi. U Abadiy Osmon (Mangu Tangri) nomidan Rim Papasining o'ziga tahdid ohangida yozgan, xuddi ilohiylikning oliy vakili va turli diniy ta'limotlarning hakami sifatida.

Birinchi qozoq olimi, Abilayxonning avlodi Choqan Valixonov XIX asrning o'rtalaridayoq qozoq madaniyatining asosini shomonlarga oid ohanglar tashkil etishini ta'kidlagan. Masalan, oddiy qozoqlar Allohni «Kök Täңri» deb ataganlar, ajdodlarini esa ongonlar deb nomlaganlar.

Turkiy-mo'g'ul xalqlari an'anaviy ravishda ajdodlar ruhlarini belgilash uchun arabcha «aruaq» emas, balki «ongon» atamasini ishlatganlar. «Oңғan» (oңғon) so'zi «oңu» fe'lidan kelib chiqqan bo'lishi mumkin - «rangi o'chmoq», «o'ngmoq» (mato haqida), «rangi o'chish»; «tuzalmoq» (ish haqida).

Mening fikrimcha, ramziy ma'noda bu marhumning tanasi jismoniy dunyoda eriydi, ammo uning ruhi boshqa fazoda yashashda davom etadi va zarur bo'lganda avlodlar hayotiga ta'sir qilishi mumkinligini anglatadi.

2000 yil davomida turkiy-mo'g'ul tsivilizatsiyasining asosiy ma'naviy-diniy va madaniy-siyosiy markazi Yetisuvdagi (Jetisu) Tangri Tag (Tyan-Shan) bo'lgan. Bu haqda Turk qag'anligi asoschilarining nomlari bilan bog'liq gidronimlar (daryolar, ko'llar) mavjudligi yorqin dalolat beradi.

Masalan, olimlar Iakinf Bichurin va Kemal Akishevning fikricha, Ili daryosi Buminning «Ili xon» unvoni sharafiga, «Issiq», «Issiq-ko'l» va «Kegen» suv ob'ektlari va joylari esa Isigi qag'an va Muxan Kigin qag'an nomlari sharafiga nomlangan.

Axloqiy tartib va taqiqlar

Rassom: Dauen Tasbulatov

Tangriylik ta'limoti o'z tuzilishiga ko'ra ekotsentrik va liberal bo'lishiga qaramay, unda ancha qat'iy tabu va taqiqlar mavjud: kosmik tartibni buzish, o'z joniga qasd qilish, qutsiz (osmon marhamatisiz) hokimiyatni zo'rlik bilan egallash, ajdodlardan voz kechish va urug' xotirasini yo'q qilish, yolg'on qasamyod yoki aldash, manfaat uchun haqiqatni buzib ko'rsatish, muqaddas narsalarni bulg'ash (olovga tupurish, suvni ifloslantirish va h.k.), shuningdek yetti avlodgacha yaqin qarindoshlar o'rtasidagi nikoh, gomoseksualizm, pedofiliya va zoofiliya.

Din, dunyoqarash yoki ma'naviy an'ana?

O'z tabiatiga ko'ra, tangriylik - bu Yevroosiyodagi ko'chmanchi turkiy-mo'g'ul va tungus-manjur xalqlarining diniy majmuasiga kirgan axloqiy-falsafiy ta'limot bo'lib, turli fikrlarga ko'ra, u dunyoqarash, ijtimoiy axloq, siyosiy mafkura, ilmiy an'ana va hayot tarzi ham hisoblanadi. Ba'zan u falsafa sifatida, ba'zan esa hatto din sifatida ham ko'rib chiqiladi.

Zamonaviy dinshunoslik nuqtai nazaridan, tangriylik dinning aksariyat asosiy belgilariga ega: g'ayritabiiy kuchlarga ishonish, rivojlangan kosmologiya, marosimlar tizimi, muqaddas joylar, diniy axloq, ajdodlarga sig'inish, diniy mutaxassislar va dindorlar jamoatiga ega.

Shuning uchun ko'plab tadqiqotchilar uni turkiy va mo'g'ul xalqlarining qadimgi an'anaviy dini deb hisoblaydilar, garchi uni birinchi navbatda din, dunyoqarash yoki kengroq ma'naviy an'ana sifatida tushunish kerakmi degan munozaralar davom etmoqda.