Qozog'iston kitobxonlar uchun ov e'lon qildi. 15 kitob o'qisangiz - 10 million tenge olasiz

Odamlarni shunchaki ko'proq kitob o'qishga chaqirish emas, balki buning uchun muayyan motivatsiya yaratilsa nima bo'ladi? Kitoblar ro'yxatini taklif qilish, marafon va uning hududiy bosqichlarini o'tkazish, taniqli shaxslarni jalb qilish, eng faol ishtirokchilarga sezilarli pul mukofotlarini to'lash. Natijada quyidagilar yuz berdi - 2027-yil apreliga qadar davom etadigan «Kitobxon millat» nomli ilk respublika marafoni paydo bo'ldi.

Va, sodir bo'layotgan voqealarga qaraganda, kitob haqiqatan ham asta-sekin qaytmoqda. To'g'ri, bu endi avvalgidek emas. Endi uning yonida TikTok va blogerlar, kitob festivallari va qahvaxonalar, elektron kataloglar va smartfonlar joylashgan.

Trcman: Olmaotada tashkil etilgan sayyor kutubxona Markaziy Osiyo haqidagi bilimlarni qay darajada to‘plamoqda va uning mintaqa uchun ahamiyati qanday?Qozog‘istonda 2025-yil iyul oyining boshida Markaziy Osiyo va u bilan madaniy hamda lingvistik jihatdan bog‘liq hududlarga bag‘ishlangan sayyor kutubxona o‘z faoliyatini boshladi. Loyiha asoschilari jadidlar merosi, mahalliy ziyolilarning intellektual tarixi va mintaqaning tub xalqlari kosmologiyalaridan ilhom olganligi haqida hikoya qilib beramiz.mag.humodoc.com

Motivatsiya bor, xohish kerak

Loyiha Qozog'iston Respublikasi Prezidenti Qosim-Jomart Toqayevning 2026-yil 16-maydagi Farmoni bilan boshlandi. Rasmiy saytda marafon fuqarolarda kitob o'qishga barqaror odat shakllantirish va mamlakatni dunyoning eng kitobxon o'nta davlati qatoriga olib chiqishga qaratilgan keng ko'lamli intellektual-ma'rifiy tashabbus sifatida taqdim etilgan. Hujjatda faqat marafon haqida emas, balki kitob o'qish madaniyatini rivojlantirishning kengroq dasturi haqida ham so'z boradi. Eng ko'zga tashlanadigan tashabbuslardan biri «Yilning 10 kitobxoni» deb nomlandi: o'nta g'olibga 10 million tenge va'da qilinmoqda. Hududiy bosqichlarda 600 ming tengegacha mukofotlar ko'zda tutilgan.

Maqsadli marraga va yoqimli moliyaviy bonusga yetib borish uchun portalda https://reading-nation.kz  ro'yxatdan o'tish va yarim yil ichida 15 kitob o'qish kerak - bu vazifa, ochiqchasiga aytganda, kuch yetadigan ish. Ammo shunchaki asarlar bilan tanishish kamlik qiladi: o'qilgan asar haqida taqriz yozish va saralash bosqichlaridan o'tish ham zarur.

Agar ilgari kitoblar foydali bo'lgani uchun, qiziqarli va umuman hayotni mazmunli qilgani uchun o'qilgan bo'lsa, endi bu dalilga yana bittasi qo'shildi - o'qish foydali bo'lishi mumkin.

Albatta, faqat pul bilan kitobxonni yaratib bo'lmaydi. Insonni marafonga ro'yxatdan o'tkazish mumkin, unga test topshirishni yoki taqriz yozishni taklif qilish mumkin, lekin ma'lum bir romanni sevishga majburlab bo'lmaydi.

Yulduzlar ham o'qiydi

Marafonning eng mashhur ishtirokchisi - Dimash Qudaybergen - loyihaga "Parasat" toifasida tanlovdan tashqari, ko'proq ommaviy namuna sifatida qo'shildi.

Marafonda qatnashish uchun Abay Qunanbayev, Chingiz Aytmatov, Jyul Vern, Antuan de Sent-Ekzyuperi, Daniel Kahneman va boshqalarning 345 asaridan 15 kitobni tanlash mumkin edi. Dimash qozog'istonlik rassom va yadro quroliga qarshi faol Karipbek Kuyukovning "Qo'lsiz hayot" nomli avtobiografik asarini o'qimoqda.

Quyukov qo'lsiz tug'ilgan. Uning ota-onasi Semipalatinsk yadro poligonida radiatsiya nurlanishiga uchragan. Jismoniy cheklovga qaramay, u rassom bo'ldi va mo'yqalamni labi yoki oyoqlari bilan qisib rasmlar chizgan. Uning asarlari turli mamlakatlarning xususiy va davlat kolleksiyalarida, jumladan AQSh, Germaniya va Yaponiyada, ularning aksariyati yadro tahdidi mavzusi bilan bog'liq.

Bunday tavsiya haqiqatan ham oddiy ijtimoiy rolikdan samaraliroq bo'lishi mumkin.

Quyukovning kitobi haqida ilgari hech narsa eshitmagan odam, Dimashning postini ko'rib, bir kuni kitob do'koniga kirib: "Qo'lsiz hayot kitobi sizda bor mi?" deb so'rashi mumkin.

Kitob bozori uchun bu allaqachon ancha aniq natija.

Bugun Qozogʻistonni kim yozmoqdaQozog‘iston adabiyoti eski adabiy kanon yangi voqelikka yetib ulgurmayotgan bir pallani boshdan kechirmoqda. Ba’zi mualliflar internetda millionlab o‘quvchi to‘playotgan bo‘lsa, boshqalari AQSh va Yevropada kitob nashr etmoqda, yana boshqalari qozoq mifologiyasini fantaziya va horrorga aylantirmoqda. Ular kimlar — bugun o‘qilayotgan, faqat maktabda o‘rganilmaydigan Qozog‘iston yozuvchilari? Biz mamlakatni yangidan o‘qish mumkin bo‘lgan zamonaviy mualliflarning TOP-10 ro‘yxatini tuzdik.mag.humodoc.com

Tasodifmi? Unday deb o'ylamayman

Deyarli bir vaqtda respublika marafoni boshlanishi bilan Almatida kuzgi KitapFest bo'lib o'tdi. Tasodif ancha ramziy bo'ldi: 19 va 20 sentabr kunlari Arbat ikki kun davomida katta kitob yarmarkasiga aylandi. 60 dan ortiq mahalliy nashriyot o'z mahsulotini taqdim etdi, festivalga taxminan 50 ming kishi tashrif buyurdi, 15 mingdan ortiq kitob sotildi.

Va bu yakka hol emas. Almatida Navro'zga bag'ishlangan bahorgi KitapFest taxminan 40 ming kishini to'pladi. Tashrif buyuruvchilar taxminan shuncha miqdorda - 15 ming kitob sotib oldi, o'z nashrlarini esa 40dan ortiq nashriyot taqdim etdi. Ma'lum bo'lishicha, kitob asta-sekin shahar hayotining muhim elementiga aylanmoqda. Albatta asosiy emas, lekin allaqachon sezilarli darajada.

Kitob do'koniga bosqin

Muallif fotosurati

Galina Shinaylova ko'p yillar davomida Almatidagi "Kitap" degan oddiy nomli do'konda ishlaydi. U xaridorlar yo'qligidan shikoyat qilmaydi, lekin marafon boshlanganidan so'ng bir qiziq tafsilotni payqadi: odamlar tavsiya etilgan ro'yxatga kiritilgan asarlarni so'ray boshladi.

Ma'lum bo'lishicha, marafon nafaqat umuman o'qishga, balki aniq kitoblarga ham talab yaratishga qodir.

Shu bilan birga, sotuvchilar kuzatishlariga ko'ra, qozoq adabiyotiga qiziqish loyiha boshlanishidan oldin ham mavjud edi. Xaridorlar Muxtor Magauin va Dulat Isabekov asarlarini, mamlakat tarixiga oid kitoblarni, Alash O'rdasi faoliyati va milliy-ozodlik qo'zg'olonlari haqidagi materiallarni qidiradi.

Ayniqsa yoshlarning qozoq tilidagi adabiyotga qiziqishi sezilarli. Bu yerda, ehtimol, eng muhim o'zgarishlardan biri sodir bo'lmoqda: yosh shahar qozog'istonliklarining bir qismi uchun qozoq kitobi asta-sekin faqat maktab predmeti yoki milliy tarbiyaning majburiy qismi bo'lishdan to'xtamoqda. U zamonaviy madaniyatning bir qismiga aylanmoqda - taxminan musiqa, kino yoki ijtimoiy tarmoqlar kabi. Hatto moda ham bu yerda o'z rolini o'ynamoqda. Qozoq tilida o'qish asta-sekin prestijli bo'lib bormoqda, moda esa, g'alati bo'lsa ham, ba'zan madaniyat uchun o'nlab to'g'ri shiorlardan ko'proq narsa qilishga qodir.

Rus tilidagi adabiyot hanuzgacha sezilarli qismni egallaydi: klassika, detektivlar, zamonaviy romanlar, motivatsion adabiyot, psixologiya va o'z-o'zini rivojlantirish bo'yicha kitoblar yaxshi sotilmoqda.

Qozog'istonlik kitobxon umuman ancha eklektik. U kunduzi Alash tarixi haqidagi kitobni izlashi, kechqurun rus detektivini o'qishi, kechasi esa amerikalik muallifning audiokitobini tinglashi mumkin. Shuning uchun sodir bo'layotgan narsani bir kitob makonining boshqasi tomonidan oddiy siqib chiqarilishi sifatida emas, balki uning asta-sekin kengayishi sifatida qabul qilish to'g'riroq.

Mo Yan qozoq tilida gapira boshladi

Shu fon da marafon dasturida xitoylik yozuvchi va Nobel laureati Mo Yanning "Sarimsoq balladalari" romanining qozoq tilida paydo bo'lishi ancha ramziy ko'rinadi.

Mo Yan qozoqistonlik kitobxonlarga murojaat yozib olib, o'z asarida tasvirlangan ba'zi tarixiy qiyinchiliklarning qozoq xalqi tajribasi bilan uyg'unligi haqida gapirib berdi. Bir qarashda bu kichik epizod. Ammo kitob bozori uchun u juda ibratli. Ko'p yillar davomida xorijiy adabiyotning katta qismi qozoqistonlik kitobxonga rus tili orqali yetib kelgan. Hozir asta-sekin boshqa yo'nalishlar paydo bo'lmoqda. Xitoy adabiyoti to'g'ridan-to'g'ri qozoq tiliga tarjima qilinmoqda, turk adabiyoti o'z tarqatish kanallariga ega bo'lmoqda, koreys, yapon va boshqa Osiyo adabiyotiga qiziqish ortib bormoqda.

Farq kimdirga kichik bo'lib tuyulishi mumkin, ammo madaniy makon uchun u muhim. Tarjima tili nafaqat asar qanchalik ochiqligini, balki u qanday madaniy kontekstda qabul qilinishini ham belgilaydi.

Qozoqistonning o'rtacha kitobxoni kim?

Festivallar, kitob do'konlari va yangi nashrlar uchun navbatlar yonida boshqa statistika ham mavjud. CEOWORLD tadqiqotiga ko'ra, Qozoqiston kitob o'qish ko'rsatkichlari past bo'lgan davlatlar qatoriga kiradi: o'rtacha ko'rsatkich bir kishiga yiliga taxminan 2,8 kitobni tashkil etadi.

Farqlar yosh guruhlari bo'yicha ham sezilarli. Asosan keksa avlod va yoshlar o'qiydi, taxminan 30 yoshdan 45 yoshgacha bo'lgan kishilar kam o'qiydi. Bu avlodning ishi, bolalari, ipotekasi, tirbandliklari, cheksiz yig'ilishlari va egasini aslo qo'yib yubormoqchi bo'lmagandek tuyuladigan telefoni bor.

Yosh kitobxonlar uchun kitob tobora ko'proq nafaqat ko'ngilxushlik, balki o'z-o'zini tarbiyalash, kasbiy rivojlanish, til o'rganish yoki o'z tarixini anglash vositasiga. Ba'zilar uchun u o'z shaxsiyatini anglash usuliga aylanadi. Shu bilan birga, yosh qozog'istonlik kitobxon mahalliy va xorijiy adabiyot o'rtasida tanlov qilishga majbur emas. U ikkalasini ham o'qishi, bir vaqtda Qozog'iston tarixi, zamonaviy koreys nasri, rus detektivi yoki amerikalik ilmiy-ommabop kitob bilan qiziqishi mumkin.

Ehtimol, aynan shunday model kitobxonlikning keyingi rivojini belgilab beradi: tashqi dunyodan yopilmaslik, balki u bilan o'z tilida gaplashish.

Kutubxona endi jim bo'lishni xohlamaydi

Muallif surati

Bunda nafaqat kitobxon, balki kutubxonaning o'zi ham o'zgarmoqda. Yaqinda u uzun qator javonlar, sukunat, blanklar va sahifani juda baland ovozda varaqlagan odamga qattiq qarashi mumkin bo'lgan kutubxonachi bilan assotsiatsiyalanardi.

Bugun vaziyat o'zgarmoqda. Almatida modernizatsiya qilingan kutubxonalar noutbuk bilan kelib, ishlash, Wi-Fi dan foydalanish yoki ta'lim va madaniy tadbirda qatnashish mumkin bo'lgan makonlarga aylanmoqda. Ba'zi kutubxonalar kechayu kunduz ishlaydi.

Muxtar Auezov nomidagi kutubxona bunday yondashuvning namunalaridan biridir. Bu yerga talabalar, maktab o'quvchilari va keksa yoshdagi odamlar keladi. Ba'zilari kitoblar bilan ishlaydi, boshqalari imtihonlarga tayyorlanadi, yana ba'zilari kutubxonadan ishlash uchun qulay joy sifatida foydalanadi. Bunda hech qanday yomon narsa yo'q.

Kutubxona uchinchi joy sifatida

Urbanistikada "uchinchi joy" tushunchasi mavjud. Uy birinchi hisoblanadi, ish yoki o'qish - ikkinchi, uchinchi joy esa inson biror narsa sotib olmasdan yoki har safar nima uchun kelganini tushuntirmasdan bo'lishi mumkin bo'lgan makondir.

Bu kafe, park, kovorking yoki jamoat maydoni bo'lishi mumkin. Zamonaviy kutubxona asta-sekin bunday joyga aylanmoqda ham.

O’zbekistonliklar nima o’qishmoqda? Mamlakat kitob bozoriga nazar tashlaymizZamonaviy turk adabiyotidan fentezi janridagi asarlargacha – HD magazine O‘zbekistonda qaysi kitoblar ommalashayotgani va mamlakatda kitobxonlik didi qanday shakllanayotganini tahlil qildi.mag.humodoc.com

Kitob telefon bilan do'stlashishni o'rgandi

O'qish haqidagi suhbatlarda telefon ko'pincha kitobning asosiy dushmani sifatida qabul qilinadi. Ammo u kitobning vositachisi ham bo'lishi mumkin.

Elektron kataloglar, audiokitoblar, elektron kutubxonalar, mobil ilovalar, QR-kodlar, onlayn-klublar, BookTok, kitob Telegram-kanallari va blogerlar tavsiyalari asta-sekin o'quvchining kitobga boradigan yo'lini o'zgartirmoqda.

Inson roman haqida qisqa videodan bilib olishi, uni elektron katalogdan topishi, smartfondan bir necha sahifa o'qishi, so'ngra qog'oz nashrini sotib olishi mumkin.

"Qog'oz" va "raqamli" o'quvchi o'rtasidagi chegara asta-sekin sezilmas bo'lib bormoqda.

RFID, o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish va navbatsiz kutubxona

Texnologiyalar asta-sekin kirib kelmoqda kutubxonalarning kundalik ishiga ham. Modernizatsiya qilingan muassasalarda RFID tizimlari, elektron kataloglar va o'z-o'ziga xizmat ko'rsatish stansiyalari qo'llanilmoqda, ular tufayli kitobxon kitobni mustaqil olishi yoki topshirishi mumkin terminal orqali.

Shu jihatdan kutubxona ko'plab zamonaviy servislar kabi ishlay boshiaydi: inson kerakli xizmatni tez va ortiqcha byurokratiyasiz oladi. Lekin bu kutubxonachi keraksiz bo'lib qoladi degani emas, balki aksincha. Agar mutaxassis formulyarlar va berishni ro'yxatga olishga kamroq vaqt sarflasa, unda bevosita kitobxon bilan shug'ullanish imkoniyati paydo bo'ladi - unga adabiyot topishda yordam berish, tadbirlar o'tkazish, kitoblar tavsiya qilish.

Raqamlashtirish insonni almashtirmaydi, balki unga odamlar bilan ishlash uchun vaqt bo'shatish uchun xizmat qiladi.

BookTok kutubxonaga kelmoqda

Yana bir necha yil oldin kutubxonachi, ehtimol, TikTok nima ekanligini tushuntirishga to'g'ri kelgan bo'lardi. Endi vaziyat shunchalik o'zgardiki, kutubxonaning o'zi TikTokka kelmoqda.

Zamonaviy kutubxonalar ijtimoiy tarmoqlarni yuritadi, qisqa videolar suratga oladi, kitoblarni tavsiya qiladi, blogerlarni taklif qiladi va kadrda yaxshi ko'rinadigan makonlar yaratadi.

Bir qarashda bularning barchasi jiddiy emasdek tuyulishi mumkin. Xo'sh, TikTok qanday qilib Dulat Isabekovni ommalashtirish vositasi bo'lsin?

Lekin bugungi kunda kitobga elituvchi yo'l haqiqatan ham aynan shunday ko'rinishi mumkin.

Inson o'n besh soniyalik rolikni ko'radi, nomini eslab qoladi, biroz vaqt o'tgach bu kitobni do'konda ko'radi va uni sotib oladi. Unchalik akademik yo'l emas, ammo juda zamonaviy.

Eng muhim o'quvchi marafondan keyin paydo bo'ladi

"Kitobxon millat" ning bir maqsadi bor, unga na farmon, na 10 million tenge miqdoridagi mukofot bilan erishib bo'lmaydi: inson oxir-oqibat o'zi o'qishni xohlashi kerak. Tanlov uchun emas va diplom uchun emas, tashkilotchilar bilan suratga tushish uchun ham emas va hatto shunday qabul qilingani uchun ham emas. U kitobni shunchaki o'ziga qiziqarli bo'lgani uchun ochishi kerak, kitob uning uchun na muzey buyumi va na ziyolilik ramzi, na majburiy maktab dasturi va na faqat vatanparvarlik atributi, balki oddiy zamonaviy hayotning bir qismiga aylanishi kerak.