Almatidagi bir binoning tarixi: birinchi Hukumat uyi

Bugungi kunda Almatining konstruktivizm markazi shaharning odatiy qismi sifatida qabul qilinadi, ammo deyarli yuz yil avval bu hudud yangi poytaxtning qiyofasi shakllangan me'moriy laboratoriya edi. Bu yerda Hukumat uyi, Turkiston-Sibir temir yo'li boshqarmasi, Aloqa uyi, Xalq komissarliklari uyi, NKVD klubi, maktab va davlat muassasalari xodimlari uchun turar-joy binolari paydo bo'ldi. Ular birgalikda Qozog'istonning birinchi yaxlit zamonaviy ma'muriy markazini shakllantirdi.

Uni yaratishda Moisey Ginzburg muhim rol o'ynadi - u sovet me'moriy avangardining asosiy nazariyotchilari va amaliyotchilaridan biri edi. Uning uchun me'morchilik shunchaki ta'sirchan fasad yaratish san'ati emas, balki insonning kundalik hayotini o'rganish va o'zgartirish usuli edi.

Yangi davr me'mori

Moisey Ginzburg 1892-yilda Minskda me’mor oilasida tug‘ilgan. U Parij, Tuluza, Milan Badiiy akademiyasi va Riga politexnika institutida tahsil olgan. Yevropa ta’limi uning zamonaviy arxitektura, muhandislik va san’at tarixiga bo‘lgan qiziqishini shakllantirdi. Keyinchalik Qrimda ishlagan, u yerda Ginzburg tatar me’morchiligini o‘rgangan va yodgorliklarni muhofaza qilish bilan shug‘ullangan, bu uning zamonaviy bino tarixiy uslublarni ko‘chirmasligi kerak, balki joy, iqlim va odamlarning turmush tarzini hisobga olishi shart ekanligi to'g'risidagi fikrini mustahkamladi.

1920-yillarda Ginzburg sovet avangardining markaziy shaxslaridan biriga aylandi. U VXUTEMASda (Oliy badiiy-texnik ustaxonalar, Moskvadagi sovet o'quv muassasasi, 1920-yildan 1930-yilgacha mavjud bo'lgan) dars beradi, aka-uka Vesninlar bilan birgalikda Zamonaviy me'morlar birlashmasini yaratishda qatnashadi, «Sovremennaya arxitektura» jurnalini tahrir qiladi. Uning «Me'morchilikda ritm» va «Uslub va davr» kitoblari o'z davrining muhim nazariy asarlariga aylanadi. Me'morning eng mashhur loyihalari orasida Moskvadagi Xalq moliya komissarligi uyi, Almatidagi Hukumat uyi va Kislovodskdagi Ordjonikidze nomidagi sanatoriy bor.

Ginzburg shahar g'oyasining o'zi jadal o'zgarayotgan davrda ishlagan. Konstruktivistlar yangi jamiyat yangi makonlarni talab qiladi degan fikrdan kelib chiqqan. Shuning uchun ular nafaqat bino shaklini, balki odamlarning harakat yo'nalishlarini, mehnat va dam olishni tashkil etishni, tabiiy yoritishni, ventilyatsiyani, rangni, proporsiyalarni va qurilish texnologiyasini ham tahlil qilganlar.

Shu ma'noda konstruktivizm shunchaki uslub emas, balki loyihalash usuli edi. Shakl funksiya va hayotning real ssenariylaridan kelib chiqishi kerak edi.

Yangi markazga muhtoj bo'lgan poytaxt

1929-yilda Qozog'iston poytaxti ko'chirilgandan so'ng, Olma-ota tezda o'zgarishi kerak edi. Sobiq Verniy respublikaning siyosiy, ma'muriy va madaniy markazining me'moriy qiyofasini olishi kerak edi. Shunday qilib, konstruktivistik ansambl shakllandi, uning o'zagini Hukumat uyi, Turksib boshqarmasi va Aloqa uyi tashkil etdi. Bu yerda boshqaruv, transport va aloqa - yangi poytaxtning asosiy funksiyalari to'plandi.

Ginzburg tomonidan loyihalashtirilgan Turksib boshqarmasi alohida o'rin egalladi. Uchta o'zaro bog'langan hajm yirik ma'muriy majmuani tashkil etdi, u yerdan Qozog'istonni Sibir va SSSRning Yevropa qismi bilan bog'lagan temir yo'lni boshqarish amalga oshirildi. Aloqa uyi respublikaning telegraf va telefon aloqasining birinchi ixtisoslashgan markazlaridan biriga aylandi. Keyinchalik u kengaytirildi, 1960-yilda esa uning yonida soat minorasi joylashgan qo'shimcha bino paydo oldi.

Shunday qilib, konstruktivistik markaz alohida binolarning tasodifiy to'plami emas edi. Bu me'morchilik yangi poytaxtning tuzilishini aks ettirgan shahar ansambli edi.

Hukumat uyi uchun tanlov

Hukumat uyi tarixi me'moriy tanlovdan boshlandi. 1920-yillarning oxirida tanlovlar yangi g'oyalarni izlashning eng muhim vositasi edi: davlat keng ko'lamli vazifani shakllantirgan, me'morlar esa kelajakning o'z modellarini taklif qilganlar. Ishtirokchilar oldida shunchaki ma'muriy bino loyihalash vazifasi turgan edi. Yangi respublikaning ramzi va ayni paytda kelajak poytaxtning markazi talab qilinardi.

Tanlovga 56 ta loyiha kelib tushdi. Ishtirokchilar orasida sovet avangardining yetakchi me'morlari - David Fridman, Ivan Leonidov, Dmitriy Burishkin, Pavel Duplitskiy, Lev Malishev, Konstantin Solomonov va boshqalar bor edi. Shularning o'zi yangi turdagi davlat binosini yaratish vazifasi professional hamjamiyat uchun qanchalik muhim bo'lganini ko'rsatadi.

Bu davrda davlat binolarini loyihalash konstruktivizmning o'ziga xos laboratoriyasiga aylandi. Me'morlar vakillik funksiyasini yangi makon mantig'i - oqilona, ochiq va odamlar harakatiga mo'ljallangan mantiq bilan birlashtirish yo'llarini izladilar.

Hokimiyat saroyi emas, kichik shahar

Aynan shu yerda Ginzburgning loyihasi ayniqsa qiziqarli bo'lib chiqdi. Yagona simmetrik hajm o'rniga me'mor o'tish yo'lakchalari bilan bog'langan va ichki hovlilar hamda ochiq makonlar atrofida tashkil etilgan uchta asosiy korpusdan iborat tizimni taklif qildi.

Kompozitsiyaning markazi majlislar zali bo'ldi. Undan ikki yorug'likli foyye orqali turli korpuslar - Xalq komissarlari kengashi, Gosplan, Markaziy ijroiya qo'mitasi va partiya tashkilotlari bilan aloqa amalga oshirildi. Foyye esa deyarli majmuaning alohida qismlarini birlashtiruvchi ichki maydon sifatida qabul qilindi.

Ginzburg uchun bitta ta'sirchan fasad yaratmaslik printsipial jihatdan muhim edi. U inson asta-sekin kashf qilishi kerak bo'lgan makonlar ketma-ketligini loyihalashtirdi. Bu g'oya uning Qrim va Markaziy Osiyo me'morchiligi bo'yicha avvalgi tadqiqotlari bilan ham bog'liq edi. Ginzburg hovli maydonlari, o'tish yo'lakchalari, me'morchilikning asta-sekin ochilishi an'analariga e'tibor qaratdi. Hukumat uyida bu tamoyil zamonaviy ifodasini topdi: majmua uning atrofida va ichida harakat qilish, ochiq, yopiq va yarim ochiq makonlarning almashishi orqali qabul qilindi.

Natijada bino yagona aniq «asosiy qiyofasiga» ega bo'lmadi. Uning me'morchiligi harakatda namoyon bo'lardi. Bir tizimni uzluksiz lentasimon oynali uzun ma'muriy binolar tashkil etsa, boshqasini - majlislar zali atrofidagi yanada egiluvchan jamoat maydonlari guruhi: erkerlar, shisha zinapoya minoralari, konsol o'tish yo'llari, turli o'lchamdagi teshiklar. Ko'plab elementlar faqat bir yoki ikki marta uchragani ham g'ayrioddiy edi. Ko'pincha takrorlanuvchanlik va qat'iy ritm bilan bog'lanadigan konstruktivizm uchun bu ancha dadil qaror edi.

Ichki hovlilar, galereyalar, terrasalar, ko'kalamzorlashtirilgan maydonchalar va foydalaniladigan tomlar alohida ahamiyatga ega edi. Ular «binolar orasidagi» makon bo'lib qolmay, me'morchilikning bir qismiga aylandi.

Me'morchilik fasaddan boshlanmaydi

Bu loyihada Ginzburgning asosiy g'oyasi ayniqsa yaqqol namoyon bo'ldi: me'morchilik bino ichidagi hayotni tahlil qilishdan boshlanishi kerak.

1920-yillarning o'rtalarida u «ijtimoiy kondensator» tushunchasini shakllantirdi - bu ijtimoiy hayotning yangi shakllarini tashkil eta oladigan makon. Me'mor inson binoga qanday kiradi, qayerga yo'naladi, qayerda ishlaydi, boshqa odamlar bilan qayerda uchrashadi va dam oladi - bularni tushunishi kerak edi.

Bunday tahlilning vositalaridan biri «harakat diagrammasi» bo'ldi - odamlarning harakatlanish sxemasi, bu rejalashtirishni shakllantirishga yordam berdi.

Shuning uchun konstruktivistlar loyihalashni fasaddan boshlamadilar. Ular funksiyalarni, odamlar oqimini, yoritishni, ventilyatsiyani, qurilish texnologiyalarini o'rgandilar va shundan keyingina shaklga keldilar.

Hatto rang ham me'moriy tizimning bir qismi sifatida ko'rib chiqildi. Ginzburg rang makonni idrok etishga ta'sir qilishi, orientatsiyaga yordam berishi va insonning psixologik holatini shakllantirishi mumkin deb hisoblardi. Bu yondashuv bugungi kunda hayratlanarli darajada zamonaviy ko'rinadi. Konstruktivistlar oldida qariyb yuz yil oldin turgan ko'plab masalalar - inson bino bo'ylab qanday harakatlanadi, makon xulq-atvorga qanday ta'sir qiladi, me'morchilik iqlim va atrof-muhit bilan qanday o'zaro ta'sir qiladi - zamonaviy me'moriy amaliyotning markazida qolmoqda.

Universal modernizm o'rniga Olmaota

Shu bilan birga, Ginzburg har qanday shahar uchun bir xil bo'lgan universal me'morchilik yaratishga intilmadi. Uning Qrim, Buxoro va Samarqand me'morchiligini tadqiq etishi uni zamonaviy bino mahalliy iqlim va fazoviy an'analarni hisobga olishi kerak degan fikrga olib keldi. Gap naqshlar yoki tarixiy shakllarni mexanik nusxalash haqida emas, balki mahalliy madaniyat tomonidan allaqachon ishlab chiqilgan tamoyillardan foydalanish haqida edi.

Markaziy Osiyo uchun bunday tamoyillar ichki hovlilar, soyali makonlar, terrasalar va tabiiy ventilyatsiya edi, shuning uchun Olmaotadagi Hukumat uyi nafaqat sovet avangardining asari sifatida qiziqarli. Bu radikal zamonaviy me'morchilikni aniq bir joy - uning iqlimi, yorug'ligi, miqyosi va an'analari bilan birlashtirishga urinishdir.

O'zgartirilgan shoh asar

Biroq amalga oshirilgan Hukumat uyi dastlabki g'oyadan yiroq bo'lib chiqdi. Ginzburg uni Olmaota yashilligi va Zailiy Alatauning qorli cho'qqilari bilan taqqoslashishi kerak bo'lgan yengil oqar qor rangli kompozitsiya sifatida o'ylagan edi. Qurilish jarayonida loyiha jiddiy o'zgarishlarga uchradi. Fasadlar to'q rangli suvoq oldi, interyerlar o'zgartirildi va ayrim muhim detallar yo'qoldi. Me'morning o'zi keyinchalik qurilgan bino uning loyihasi bilan kam umumiylikka ega ekanligini ta'kidladi. O'zgarishlar keyingi o'n yilliklarda ham davom etdi.

1941-yilda binoga yangi hajmlar qo'shildi. Yassi tom nishabli tomga almashtirildi, ochiq balkon, asosiy zalning yirik vitraj ekrani va ochiq kolonnada yo'qoldi. Ustunlar orasidagi maydonlar oynalandi, majmuaning ayrim pavilyonlari asta-sekin yagona massivga birlashdi.

2015-yildagi yong'indan keyin navbatdagi rekonstruksiya o'tkazildi.

Bugungi kunda Hukumat uyi Ginzburg o'ylagan binodan sezilarli darajada farq qiladi, ammo uning tarixi nafaqat saqlanib qolgan obyektning o'zini, balki shahar o'z me'moriy merosiga qanday munosabatda bo'lishi masalasini ham alohida muhim qiladi.

Avangarddan monumentallikka

Hukumat uyining taqdiri sovet me'morchiligining yanada kengroq tarixini ham aks ettiradi. 1930-yillarning boshlariga kelib konstruktivizm o'z cho'qqisiga yetdi, ammo siyosiy vaziyat o'zgardi. 1932-yilda Ginzburg boshchiligidagi OSA jumladan mustaqil ijodiy birlashmalar tarqatib yuborildi. Davlatning me'moriy siyosati klassik meros, simmetriya, dekorativlik va monumental miqyosga yo'naltirila boshlandi. Stalin ampirining shakllanishi boshlandi.

Konstruktivistik binolar juda radikal va «formal» deb tanqid qilina boshlandi. Ularning ko'plari qayta qurildi, yangi fasadlarga ega bo'ldi va dastlabki qiyofasini yo'qotdi. Bu konstruktivizmning kasbiy mag'lubiyati emas, balki me'morchilik rolining o'zgarishi edi. Agar avangard unda kelajakni tadqiq etish va yangi hayotni tashkil etish vositasini ko'rgan bo'lsa, davlatga tobora ko'proq hokimiyatning kuchi va barqarorligini namoyish eta oladigan me'morchilik kerak edi.

Nega Ginzburg yana muhim?

Bugungi kunda konstruktivizmga qiziqish nafaqat arxitektura tarixi bilan bog'liq. U avangard me'morlari taklif qilgan fikrlash tarziga qaytish bilan bog'liq. Moskvadagi Narkomfin uyi va Dessaudagi Bauhaus binosi modernistik merosni restavratsiyani oddiy fasad yangilashga aylantirmasdan saqlab qolish mumkinligiga misol bo'ldi. Bunday loyihalarda arxivlar, dastlabki materiallar, texnologiyalar va rejalashtirish yechimlari o'rganiladi. Nafaqat tashqi shakl, balki binoning o'zi tuzilishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu munosabat bilan Olmaotadagi «Tselinniy» Zamonaviy Madaniyat Markazida ko'rgazma bo'lib o'tdi «Shaklning qaytishi. Olmaotada konstruktivizm me'mor Moisey Ginzburgning birinchi Hukumat uyi misolida», uni me'morlar, urbanistlar, ICOMOS KZ a'zolari Janna Spuner va Aiya Duysseva Milan politexnika universiteti professori Mauritsio Meridji bilan birgalikda tashkil etdi.

Ko'rgazma sobiq Hukumat uyi binosiga boshqacha nazar tashlashni, ya'ni uni alohida tarixiy obyekt sifatida emas, balki katta shahar tizimining bir qismi sifatida ko'rishni taklif qildi. Uning qadri nafaqat qancha original detallarni saqlab qolish imkoni bo'lganligi bilan belgilanadi, balki me'moriy g'oyaning o'zi muhimroq: hovlilar, o'tish yo'llari, jamoat maydonlari va binolarni bir-biri bilan bog'laydigan hamda joyning o'ziga xos mantig'ini shakllantiradigan yo'nalishlar. Aynan shu yaxlitlikda Olmaota konstruktivistik markazining qadri yotadi. Bu shahar nafaqat ko'chalar va binolar to'plami, balki arxitektura o'rganishi, bog'lashi va o'zgartirishi mumkin bo'lgan murakkab tirik tizim sifatida qabul qilina boshlangan davr merosi.

Ginzburgning Hukumat uyini bugun me'mor o'ylab topgan holatda ko'rishning imkoni yo'q, ammo, ehtimol, aynan shuning uchun ham o'zgargan fasad ortidagi muallifning dastlabki g'oyasini - arxitekturani shahar hayoti bilan uzviy o'zaro ta'sir sifatida ko'rish ayniqsa muhimdir.

Maqola «Shaklning qaytishi. Olmaotada konstruktivizm me'mor Moisey Ginzburgning birinchi Hukumat uyi misolida» ko'rgazmasi materiallari asosida tayyorlandi.