Saken Narinov: faylasuf rassom

Narinov ratsionallik va intuitsiyani, ilmiy tajriba va badiiy harakatni uyg'unlashtirib, bir vaqtning o'zida ham estetik shakl, ham murakkab fazoviy modellar bo'lgan obyektlarni yaratdi. U olim kabi fikr yuritdi, arxitektor kabi harakat qildi va voqelikni faylasuf-rassom sifatida his qildi. Asarlarida fazo — fon emas, balki mustaqil qahramon, o'z qonunlari, metamorfozalari va sirlariga ega tirik organizmdir.

Uning ishlarini tushunishning kaliti - topologiya, ya'ni shakllarning deformatsiyalar: cho'zilish, siqilish, egilishlar paytida o'z xossalarini saqlab qolishini o'rganadigan matematika bo'limi. Saken Jomartovich eng sodda topologik obyektlar - tor, sfera, Myobius lentasi, Kleyn shishasi - ga murojaat qiladi va ularni misli ko'rilmagan fazoviy tuzilmalargacha murakkablashtiradi. Ular ichidan tashqariga ag'dariladi, bir-biriga oqib o'tadi, «ichki» va «tashqi» o'rtasidagi farqni yo'qotadi, go'yo olam harakatining o'z tamoyilini modellashtiradi.

Ustoz dunyoni ichidan tadqiq qilayotgandek ishlaydi: fazoni yorib o'rganadi, uning elementlarini o'rganadi, mantiqiy bog'lanishlarni quradi va bularning barchasini vizual formulalarga aylantiradi. Uning obyektlarini o'ziga xos voqelik modellari - abadiy, o'zgaruvchan, doimiy o'zgarish jarayonida bo'lgan modellar sifatida ko'rish mumkin.

Narinovning markaziy asarlaridan biri «Qozoq shishasi» (1989) - o'ziga xos Olam modeli, Kleyn shishasi mavzusidagi variatsiya, ammo shu qadar chuqur qayta ishlanganki, xalqaro patent olgan mustaqil ixtiroga aylandi. Bu obyekt - muallifning materialda gavdalangan o'ziga xos falsafiy deklaratsiyasi.

Kleyn shishasi - ichki va tashqi fazo o'rtasida farq bo'lmagan topologik shakl. Klassik modelda jism o'z-o'ziga yopiladi va yagona sirtli tuzilma hosil qiladi. Rassom bu shaklni eksperimental va intuitiv ravishda tadqiq qilib, uni qozoq dunyoqarashining fazoviy metaforasiga, cheksizlik va olamlarning bir-biriga kirib borishi modeliga aylantiradi.

«Qozoq shishasi» - bu shunchaki matematik jismning variatsiyasi emas, balki vizuallashtirilgan falsafiy kechinma; unda ko'ndalang chiziqlar bo'ylama chiziqlarga o'tadi, tashqi ichkiga va aksincha aylanadi. Bu uning ijodining asosiy tomiri - chegaralar yo'qoladigan, fazo esa uzluksiz, tirik va oquvchan bo'ladigan nuqtani izlashdir.

Obyektga g'ayrioddiy tortishish xos. Tomoshabin ichkariga kirishni, bu yopiq yo'ldan o'tishni, olamlar orasidagi ko'chishni his qilishni xohlaydi. Bu istakda - kosmos bo'ylab sayohat, dasht bo'ylab kezish, borliq qatlamlari orasidagi o'tishning qadimiy motivi bor. «Qozoq shishasi» an'anaviy qozoq dunyo tartibining zamonaviy talqiniga aylanadi, unda voqelik - bitmas-tuganmas, oquvchan, bir holatdan ikkinchisiga o'tuvchidir.

Agar «Qozoq shishasi» fazoning ilmiy-topologik modeli bo'lsa, «Bobomning olami» (1998) qadimiy mifologik tasavvurlarga tayanadi, ammo bu yerda ham Narinov topologiya tilini tark etmaydi: u mif va matematikani birlashtirib, afsonani geometrik shaklga aylantiradi.

Kompozitsiya asosida o'zini yutayotgan ajdar obrazi yotadi. Ko'plab madaniyatlarda ma'lum bo'lgan bu qadimiy ramz abadiy aylanma, yo'q bo'lish va qayta tug'ilish g'oyasini aks ettiradi. Qozoq an'analarida uni Ajdaho - dunyoning uch qismini: suv, yer va osmonni birlashtiruvchi mavjudot gavdalantiradi. Bu shunchaki personaj emas - bu kosmos va zamon, uning tsiklligi va muvozanatni saqlashga intilishining metaforasidir.

Ustoz mifologemani zamonaviy fazoga ko'chiradi va ajdaho jismini murakkab topologik tugun - uzluksiz tugunlar sinfiga mansub «sebarga bargi» sifatida hal qiladi. Shunday qilib cheksizlik, abadiy o'z-o'zini yangilash haqidagi mif qat'iy matematik shaklga ega bo'ladi. Ajdaho har kecha o'zini tiklab, ertalab yana o'zgarishlar tsikliga kirishadigan dunyo ramziga aylanadi. Asarda olam muvozanatining qonuni gavdalangan: hamma narsa yana tug'ilish uchun yo'q bo'ladi. Aynan shu g'oya uning falsafasining asosidir. Narinovda dunyo statik emas. U yashaydi, nafas oladi, harakatlanadi, konfiguratsiyalarini o'zgartiradi, ammo uyg'unlikni saqlaydi - buzib bo'lmaydigan murakkab tuzilma sifatida, chunki u uzluksizdir.

Narinovning falsafiy izlanishlari - dunyoni tushunishning uch darajasini: ilmiy, badiiy va mifologik darajalarni birlashtirishga urinishdir. Bu mavhumliklardan aniq shakllarga va aksincha harakat bo'lib, unda cheksizlik, kosmos, zamon va inson borligi haqida gapirish mumkin bo'lgan vizual til yaratiladi.

«Qozoq shishasi» va «Bobomning olami» - uning mulohazalarining ikki qutbi. Biri - fazo haqida matematik tuzilma sifatida, ikkinchisi - kosmos haqida tirik mifologiya sifatida. Ammo ikkalasi ham asosiy narsa haqida gapiradi: dunyo yagonadir, u uzluksizdir, u inson nafaqat aql bilan, balki his bilan ham anglay oladigan ichki qonunlar bilan bog'langan. Shunday qilib Saken Narinov zamonaviy rassom bo'lib qolgan holda bizni qadimiy tajribaga - olamni tirik organizm sifatida tushunishga qaytaradi, unda har bir element barchasi bilan bog'langan, hayot esa - fazo, zamon va ma'no bo'ylab cheksiz harakatdir.