Yo'qolib borayotgan shahar: Borsakelmesda YONARdan keyin nima qoladi

Shahar sho'rxoq yerning o'rtasida paydo bo'ldi va uch kundan g'oyib bo'ldi. Bu vaqt ichida Borsakelmesda turli mamlakatlardan kelgan odamlar birgalikda lager qurgan, art-installyatsiyalar yaratgan, ovqat tayyorlagan, musiqiy sessiyalar o'tkazgan va o'nlab kundalik vazifalarni hal qilgan joyga aylangan edi. Bu yerda tashkilotchilar, artistlar va tomoshabinlar odatdagidek ajratilmadi: har bir ishtirokchi umumiy makonning bir qismiga aylanib, uning hayotiga o'z hissasini qo'shdi.

Ikkinchi YONAR - bu Moc hamda elektron musiqa, san'at va fanni birlashtirgan «Stixiya» festival prodyuseri Odil Muhamedov tomonidan O'zbekiston Respublikasi Turizm qo'mitasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan loyihadir.

YONAR asosida ishtirokchilar mustaqil ravishda yaratadigan vaqtinchalik aholi punkti g'oyasi yotadi. White Salt City festival uchun dekoratsiya yoki bir necha soatga kelish kifoya qiladigan ko'rgazma maydonchasi sifatida o'ylab topilmagan. Bu yashash kerak bo'lgan shahar: ro'zg'orni tashkil qilish, kelishib yashash, mas'uliyatni taqsimlash va makon haqida birgalikda g'amxo'rlik qilish.

Foto: Feruz Rustamov

Loyiha tugagach, konstruksiyalar demontaj qilindi, lager yig'ishtirildi, chiqindilar va qolgan materiallar olib chiqildi. Jismonan shahar yo'qoldi. Ammo, «Stixiya» CEOsi Otabek Sulaymonov tushuntirganidek, jamoa uchun tadbirdan keyin sodir bo'ladigan narsa muhimroq.

Tomoshabin emas, ishtirokchi

Birinchi YONAR 2025-yilda bo'lib o'tdi. O'shanda jamoa loyihani ekspeditsiya deb atagan edi: 70 ga yaqin kishi Borsakelmesga kelib, lager tashkil qildi va aynan shu joy uchun art-installyatsiyalar yaratdi.

Foto: Feruz Rustamov

Ikki yil davomida loyiha atrofida Toshkent, Nukus, Mo'ynoq, Berlin, Vena, London, Moskva, Almati, Bishkek va boshqa shaharlardan kelgan odamlarni birlashtirgan hamjamiyat shakllandi. Ishtirokchilar orasida rassomlar, musiqachilar, arxitektorlar, dizaynerlar, IT-mutaxassislar, tadbirkorlar, tadqiqotchilar va turli kasb egalari bor.

Borsakelmesda ular nafaqat san'at uchun uchrashadilar. YONAR birgalikda vaqt o'tkazishning boshqa usulini taklif qiladi: tayyor madaniy mahsulotni iste'mol qilish emas, balki uni yaratishda ishtirok etish, boshqalar bilan ham ijodiy vazifalarni, ham kundalik majburiyatlarni bo'lishish.

Foto: Feruz Rustamov

Loyihaga chiptalar yo'q. Open call orqali qo'shilish mumkin: jamoa bilan bog'lanib, sho'rxokda avtonom hayotga tayyorligini tasdiqlash kerak. Ishtirokchilar yo'l, turar joy va ovqatlanishni mustaqil tashkil qiladilar, zarur narsalar va asboblarni olib keladilar.

Loyihaning xususiyatlaridan biri ham shunda: hamjamiyatni umumiy kasb yoki muayyan madaniy muhitga mansublik emas, balki umumiy ishga qo'shilishga tayyorlik birlashtiradi.

Tuzilma kerak bo'lgan erkinlik

O'z-o'zini tashkil qilish YONAR tamoyillaridan biri, ammo birinchi yil tajribasi shuni ko'rsatdiki, jamoaviy mas'uliyat g'oyasining o'zi yetarli emas. Aholi punktida shunday vazifalar borki, ular aynan har kim «buni boshqa birov qiladi» deb o'ylagani uchun e'tibordan chetda qoladi.

Birinchi YONARdan so'ng tashkilotchilar majburiyatlarni taqsimlash yondashuvini qayta ko'rib chiqdilar. Muhim yo'nalishlarga oldindan aniq mas'ullar biriktirila boshlandi, shunda ishtirokchilar aholi punktining tuzilishini yaxshiroq tushunib, uning hayotiga erkinroq qo'shilishlari mumkin bo'ldi.

Foto: Feruz Rustamov

Art-obyektlar va musiqiy sessiyalar fotosuratlari ortida katta tashkiliy ish yotadi. Suv, ovqat, elektr energiyasi, sanitariya, tozalash, xavfsizlik, tibbiy yordam va transport - bularning barchasini vaqtinchalik shahar to'liq ishlashi uchun ta'minlash zarur.

Muhim infratuzilmani YONAR jamoasi tegishli mutaxassislar bilan birgalikda ta'minlaydi. Lagerning kundalik hayotida mas'uliyat ishtirokchilar o'rtasida taqsimlanadi.

Qarorlar qattiq vertikalsiz qabul qilinishga harakat qilinadi: aksariyat masalalar muhokama qilinadi, kelishmovchiliklar esa dialog va kelishuvlar orqali hal qilinadi. Biroq bunday yondashuv boshqalarni eshitishga, dastlabki rejalarni qayta ko'rib chiqishga va haqiqatan zarur bo'lgan joyda mas'uliyatni o'z zimmasiga olishga tayyorlikni talab qiladi.

Foto: Feruz Rustamov

Shuning uchun YONAR nafaqat san'at sohasida, balki jamoaviy harakat sohasida ham tajriba bo'ladi. Boshqaruvni yo'qotmasdan turib, erkinlikni qanday saqlab qolish mumkin? Hamjamiyatni iyerarxiyaga aylantirmasdan majburiyatlarni qanday taqsimlash kerak? Bu savollarga javoblar nazariyada emas, balki aholi punktining kundalik hayotida paydo bo'ladi.

Borsakelmes uchun yaratilgan san'at

Uch kun davomida sho'rxok joy badiiy tajribalar uchun makonga aylandi. Asarlar tayyorlangan zallarda joylashtiriladigan an'anaviy ko'rgazmadan farqli o'laroq, YONAR art-installyatsiyalari ochiq landshaft bilan o'zaro aloqada yaratiladi. Bu yerda nafaqat asarning shakli va g'oyasi, balki atrof-muhit ham muhim: oppoq tuz, shamol, kunduzgi jazirama va tungi sovuq. Borsakelmes neytral fon bo'lib xizmat qilmaydi - u asarlar qanday yaratilishiga va aholi punktining hayoti qanday o'tishiga bevosita ta'sir qiladi.

Foto: Feruz Rustamov

Installyatsiyalarning bir qismi bevosita joyida quriladi. Ishtirokchilar mualliflarga qo'shilishlari, g'oyalarni amalga oshirishga yordam berishlari va g'oya asta-sekin obyektga aylanishini kuzatishlari mumkin. Bunday formatda rassom va tomoshabin o'rtasidagi chegara noaniqroq bo'ladi. Nafaqat tayyor asarni ko'rish, balki uni yaratish jarayoniga qo'shilish ham muhim.

YONAR formatiga Burning Man, «Stixiya» festivali tajribasi va sho'rxokning o'ziga xos xususiyatlari ta'sir ko'rsatdi. Biroq badiiy g'oyalarni bunday landshaftga ko'chirish uning nafaqat vizual ifodaliligini, balki real hayot sharoitlarini ham hisobga olishni anglatadi. Bu yerda atrof-muhitni to'liq nazorat qilish yoki ijodni kundalik vazifalardan ajratish mumkin emas. Installyatsiya ustida ishlash ovqat tayyorlash, lager tashkil etish va boshqa ishtirokchilarga yordam berish bilan yonma-yon kechadi. San'at alohida voqea emas, balki umumiy tajribaning bir qismiga aylanadi.

Vaqtinchalik turar joyini tashkil etishda mahalliy aholi alohida rol o'ynaydi, ular logistika, infratuzilma va hududni tushunishda yordam beradi. Ularning yo'llar, ob-havo va joyning o'ziga xos xususiyatlari haqidagi bilimlarini internetdagi ma'lumotlar bilan almashtirib bo'lmaydi.

Bunday yondashuv tabiiy hudud bilan ishlaydigan har qanday loyiha uchun muhim. Joy tashqaridan keltirilgan konsepsiya uchun shunchaki chiroyli dekoratsiyaga aylanmasligi kerak. Mazmunli o'zaro ta'sir landshaftning o'ziga va u bilan bog'liq odamlarning tajribasiga hurmatdan boshlanadi.

Foto: Feruz Rustamov

Leave no trace: iz qoldirmasdan g'oyib bo'lish

Vaqtinchalik shahar ortidan muqarrar ravishda moddiy izlar qoldiradi: konstruksiyalar, qadoqlar, sarf materiallari va maishiy chiqindilar. Borsakelmesda loyiha tugagach nima qolishi masalasi prinsipial ahamiyat kasb etadi.

YONAR leave no trace - «iz qoldirmaslik» tamoyiliga amal qiladi. Tadbir tugagach, ishtirokchilar lagerni va art-obyektlarni buzib, o'zlari bilan olib kelgan hamma narsani, jumladan chiqindilar va ishlatilgan materiallarni yig'ib, hududdan olib chiqib ketadilar. So'ngra jamoa demontajdan keyin joyni alohida ko'zdan kechiradi.

Bu yerda muhim qarama-qarshilik yuzaga keladi: ishtirokchilar yangi narsa yaratish uchun keladilar, lekin ayni paytda ularning mavjudligi hududni qaytarib bo'lmas tarzda o'zgartirmasligi haqida qayg'urishlari kerak.

Jismoniy ma'noda shahar g'oyib bo'lishi kerak. Uning vaqtinchaligi loyihaning kamchiligi ham, majburiy chora ham emas, balki uning konsepsiyasining bir qismidir. White Salt City birgalikdagi tajriba uchun qancha zarur bo'lsa, shuncha mavjud bo'ladi, so'ngra landshaftning o'ziga joy bo'shatadi. Buning uchun mas'uliyatni faqat tashkilotchilar emas, hamma zimmasiga oladi. Tozalash va demontaj installyatsiyalar qurish yoki turmushni tashkil etish kabi zarur bo'lgan umumiy ishning bir qismiga aylanadi. Har bir ishtirokchi o'z mavjudligining oqibatlari uchun javob beradi.

Shu ma'noda YONAR san'atni obyekt yaratishdan ko'ra kengroq ko'rib chiqishni taklif etadi. U atrof-muhit bilan munosabatlarni, birgalikda ishlash qobiliyatini va ijodiy jarayon tugagach makon haqida qayg'urishga tayyorlikni o'z ichiga oladi.

Shahar g'oyib bo'lganda nima qoladi

Foto: Feruz Rustamov

White Salt City g'oyib bo'ladi va sho'rxok joyni topilgan holida qoldiradi, ammo odamlar yangi tajriba, tanishlar va boshqa shaharlar va loyihalarda davom etishi mumkin bo'lgan g'oyalar bilan ketadilar. Uch kunlik uchrashuv sifatida boshlangan narsa bitta voqea doirasidan ancha tashqariga chiqadigan uzoq muddatli hamkorlikka aylanishi mumkin.

Jamoa bunday ishtirokchilarni «yangi borsakelmesliklar» deb ataydi - bu joy ular uchun shaxsiy va ijodiy bog'liqlik nuqtasiga aylangan odamlar. YONARning asosiy natijasi, ehtimol, aynan shunda. Vaqtinchalik yashash joyi hududda mustahkamlanib qolishga yoki o'z mavjudligini eslatib turadigan monument qoldirishga intilmaydi. Buning o'rniga u odamlar o'rtasida yangi munosabatlar paydo bo'lishi uchun sharoit yaratadi.

Loyihaning ikkinchi yili tashkilotchilarga turar joy tuzilishini qayta ko'rib chiqish, mas'uliyat zonalarini aniqroq belgilash va jamoaviy hayotning qiyinchiliklariga yaxshiroq tayyorgarlik ko'rish imkonini berdi. Ammo asosiy savollar ochiq qolmoqda: odamlar erkinlikni yo'qotmasdan birgalikda harakat qiladigan makonni qanday yaratish mumkin? Birgalikdagi ijodni voqea tugagach davom etadigan tajribaga qanday aylantirish mumkin?

Foto: Feruz Rustamov

YONAR universal javoblarni taklif etmaydi. U amaliyotni taklif etadi - vaqtincha odatiy shahar ritmidan chiqish, birgalikda makon yaratish, unda bir necha kun yashash va keyin nima bo'lishi uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga olish.

Ehtimol, shuning uchun YONAR oxirgi konstruksiya buzilgan paytda tugamaydi. Jismoniy jihatdan shahar mavjud bo'lishdan to'xtaydi, ammo uning asosiy makoni - jamoa - kengayishda davom etadi. Va agar vaqtinchalik shaharning merosi bo'lsa, u Borsakelmesda qoldirgan narsasida emas, balki ishtirokchilar o'zlari bilan olib ketgan narsasida.