San’at
Jamila Taken: "Dunyoni biroz mehribonroq va chiroyliroq qilishni xohlayman"
Rassom va «Taң-Sholpan» xalqaro mustaqil ayol rassomlar jamg'armasi asoschisi HD magazine nashriga o'z san'ati qanday o'zgargani, nega ayol rassom uchun ijod va oilani birga olib borish ayniqsa qiyinligi, Qozog'iston rassomlariga xalqaro sahnaga chiqish nima berishi va nega sun'iy intellekt tirik muallifni almashtira olmasligi haqida gapirib berdi.
Siz san'atga hali sovet davrida kelgansiz. Professional yo'lingizning dastlabki yillarida sizni nima shakllantirdi?
Sovet davrida rassom oldidagi vazifalar hozirgidan biroz boshqacha edi: sotsialistik realizm mavjud edi, ishchilar, dehqonlar, ishlab chiqarishni - atrofimizda ko'rib turgan narsalarni akademik realistik uslubda tasvirlash kerak edi. Bular plyuer ishlari, studiya rangtasviri, portretlar, janr kompozitsiyalari edi, lekin meni peredvijniklar, jahon klassiklari, impressionistlar, postimpressionistlar ijodi qiziqtirardi, bularning barchasini men shimgich kabi o'zlashtirdim, ayniqsa figurativ rangtasvir, kompozitsiya qiziqarli edi.
Bugun hammasi o'zgardi - ham uslub, ham mavzu, ham rassomning o'zi haqidagi tushuncha. Lekin o'zgarmas narsa - asosiysi: doimo ijod qilish, ishlash va atrofimizdagi voqelikni oddiy nusxalashsiz ko'rsatish, rassomning ichki dunyoqarashini yetkazish kerak.
Hozir, katta geosiyosiy jarayonlar, tabiiy ofatlar sodir bo'layotgan paytda, san'at ham o'zgarmoqda. Bizni tobora chuqur jarayonlar, emotsional va ruhiy tarkib, ichki psixologik holat qiziqtirmoqda.
Ayol obrazi ijodingizda muhim o'rin tutadi. Bu mavzuda sizni nima jalb qilishda davom etmoqda?
Zamonaviy ayol sovet davridagi ayoldan farq qiladi. Lekin shu bilan birga yagona bir tarkib bor: ayol avvalo ona, nasl davomchisi. Ayol - ko'p narsa tayanadigan suyanch, yelkalarining nozikligiga qaramay. Bolalarni tarbiyalash, oila o'chog'i - bularning barchasi hanuzgacha ko'p jihatdan ayol bilan bog'liq.
Meni doimo ayolning ichki holati, uning ruhiy tarkibi qiziqtirgan. U atrofdagi dunyoni qanday his qiladi? Nima yetkazmoqchi? Plastika, chiziq, rang orqali bu holatni qanday ko'rsatish mumkin? Men uchun ayol - bu avvalo ijodkor ayol, ona ayol, bunyodkor ayol.
Nima birinchi tug'iladi - obraz, his-tuyg'u, rang yoki bo'lajak rasmning g'oyasi?
Har doim har xil. Ba'zan bu bir zumda meni larzaga solgan his-tuyg'u bo'ladi - va aynan rang bilan ko'rsatishni xohlayman. Menda shunday asar bor - «His-tuyg'ular chalkashligi».
Mening palitramda ko'pincha qizil rang ustunlik qiladi. Men uni yaxshi ko'raman, chunki bu ehtiros, sevgi, olov rangidir. U ham ijobiy, ham salbiy emotsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu yoshlik va go'zallik rangidir.
Men doimo qizil rangni talqin qilishni, uning energiyasini ko'rsatishni xohlaganman. Ba'zan u orqali ehtiroslar qizg'inligini, ichimda qaynayotgan energiyani yetkazaman. Ba'zan esa qandaydir fikr paydo bo'ladi va uni yetkazishni xohlayman. Xolst, mo'yqalamni olasan - va keyin qo'l o'zi yetaklaydi. Asta-sekin bitta kichik chizgidan kompozitsiya, qandaydir kontseptsiya tug'iladi.
Qozog'iston manzarasi shaxsan sizga nima haqida gapiradi?
Qozog'iston manzarasi juda boy: bizda dashtlar, tog'lar, ko'llar, o'rmonlar bor. U nihoyatda manzarali, shuning uchun rassomlar unga tez-tez murojaat qilishadi.
Biz ko'chmanchilar, nomadlar, dasht bolalarimiz. Men bolaligimdan Yettisuvda yashagan buvi va bobomnikiga borardim. Men bu dasht dalalarini, sho'rtanlarni eslayman. Bu obraz ko'pgina asarlarimda hayotimizning ramziga aylandi.
Qozoqcha sho'rtan - «қaңbaq». Menda hatto shunday nomli shaxsiy ko'rgazma bo'lgan. Inson hayoti ham bu harakatga o'xshaydi: biz go'yo dumalayapmiz va kelajak bizni qayerga olib borishini bilmaymiz. Menga doimo uzoq ufqlar, fazo, osmon, dasht yoqqan.
Yaqinda biz Orolga, tuz qazib olinadigan Jaqsiqilish ko'liga bordik. Bu juda go'zal joy, men u yerda yerning aql bovar qilmas ranglarini ko'rdim. Biz Bayqo'ng'ir orqali o'tdik va men nihoyat bu so'zning ma'nosini tushundim - «bayqo'ng'ir», nima uchun u «boy vodiy», «boy yer» deb tarjima qilinishini tushundim. Bu yer - jigarrang, qizil, oxra ranglarining barcha tuslari bilan - shunchalik manzarali va energetik jihatdan kuchliki, men buni asarda yetkazishni xohladim. Hozircha uning nomini bilmayman, lekin ustida ishlayapman.
Menimcha, qozog'istonlik rassomlar uchun umuman dashtlarimizni, kengliklarimizni, bu kenglikni - o'zligimizning butun ruhini ko'rsatish muhim. Erkinlikni, yangilikka, ufq ortidagi narsaga intilishni. Men uchun bu bizning genetik kodimizning bir qismi.
1998 yilda siz «Taң-Sholpan» fondini tashkil etdingiz. Nega aynan ayollar birlashmasi?
Men 1996 yildan Rassomlar uyushmasi a'zosi edim va o'sha paytda Respublika badiiy kollejida dars berardim. Biz qizlar bilan ko'p ishladik va men ularga tez-tez ko'rgazma o'tkazish imkoniyatini bermoqchi edim, lekin kichik bolalar bo'lganda doimiy ijod qilish juda qiyin. Shaxsiy ko'rgazma qilish uchun kamida 50 ta asar bo'lishi kerak, keyin ulardan eng yaxshilarini tanlash kerak. Bu har doim ham mumkin emas, shuning uchun 1998 yilda menda ayollar fondini yaratish g'oyasi paydo bo'ldi, shunda biz guruh bo'lib ko'rgazma o'tkaza olamiz.
Menga tez-tez aytishardi: nega aynan ayollar? Nega erkaklar va ayollar uchun umumiy fond yaratmaysiz? Lekin Rassomlar uyushmasi allaqachon mavjud va biz hammamiz unga a'zomiz. Men aynan oila va bolalar tufayli darhol shaxsiy ko'rgazma qilishi qiyin bo'lgan ayollarni birlashtirmoqchi edim.
Agar birlashsak, har biri besh-olti asar taqdim etishi mumkin va allaqachon katta ko'rgazma hosil bo'ladi. Buni ancha tez-tez qilish mumkin. Shaxsiy ko'rgazmani ba'zan 5-10 yil yig'ishga to'g'ri keladi, guruhda esa har yili o'z yangi asarlarini ko'rsatish mumkin.
Bu rassom uchun ulkan motivatsiya - ishlash va o'zini tasdiqlash uchun turtki.
1998 yilda biz birinchi ko'rgazmani o'tkazdik, keyin uzoq tanaffusdan so'ng, 2020 yildan biz ularni har yili o'tkaza boshladik, ba'zan hatto yiliga bir necha marta. Biz nafaqat Olmaotada, balki Ostona shahrida, Milliy muzeyda, Chimkentda ham ko'rgazma o'tkazdik, xalqaro simpoziumlarda qatnashdik.
Men bu vaqt ichida rassomlarimiz qanday o'sganini ko'raman.
Siz bir vaqtning o'zida rassom, pedagog va badiiy muhit tashkilotchisisiz. Bu rollardan qaysi biri eng qiyin bo'ldi?
Menga hammasi zavq bag'ishladi. Shunchaki har bir mashg'ulotning o'z davri bor edi.
Avvaliga men pedagog sifatida shakllandim. Dars berish, talabalarning o'sishini ko'rish menga qiziqarli edi - va ular bilan birga men ham o'sdim va rivojlandim. Bir payt men bu yo'lni o'zib ketganimni va o'zim ijodiy ishlashni davom ettirishim kerakligini angladim. Pedagogikaga 20 yil bag'ishladim, Respublika badiiy kollejida rangtasvir, haykaltaroshlik va grafika bo'limini boshqardim, ammo keyinchalik birinchi navbatda rassom bo'lishim kerakligini angladim - o'z g'oyalarim va rejalarimni amalga oshirish, tajriba o'tkazish.
Men ko'p sayohat qildim, ko'rgazmalarga bordim, jahon rassomlarining asl asarlarini ko'rdim. Bu "ko'z-quyganlik" o'z mavzuimni topishga yordam berdi, shunga qaramay, men hali ham tajriba o'tkazyapman. Menga yangi shakllar va uslublar topish qiziqarli. Men uchun bu jarayon cheksiz.
2021-yilda sizning ko'rgazmangiz "Ko'rish uchun ko'zlarimni yumdim" deb nomlangan edi. Siz uchun bu ichki ko'rish nima anglatadi?
Katta ochilgan ko'zlar bilan biz ko'pincha faqat kundalik narsalarni ko'ramiz. O'zimizga chuqur sho'ng'iganimizda, biz nozik dunyoni chuqurroq his qilamiz va ko'ramiz, uning tebranishini his qilamiz. Men o'z dunyoqarashimni, his-tuyg'ularimni, ichki dunyomni ko'rsatmoqchi edim.
Kamilla Li Jamilya Taken haqida:
Jamilya Taken - zamonaviy qozoq san'atida o'ziga xos hodisa, yorqin, mustaqil va juda taniqli ijodkor. U nafaqat o'z badiiy amaliyotini qurdi, balki "Taң-Sholpan" ayol-rassomlar jamoasining yetakchisiga aylandi va ular uchun xalqaro platforma yaratdi. Men uchun uning ijodi "Қаңбақ" turkumidagi asarlardan boshlandi. Qozoq dashtining har bir aholisiga tanish bo'lgan sho'rala obrazida men birdan inson yuzlarini ko'rdim. Bu men uchun kuchli metafora bo'ldi: go'yo bugun barchamizni o'zgarish shamoli uchirib ketayotgandek. Uning asarlarida umuman bu murakkab o'tish davri hissi bor - eski narsa allaqachon ketayotgan, yangisi endigina shakllanayotgan va u qanday bo'lishi hali to'liq aniq bo'lmagan payt. Shu bilan birga, Jamilyaning har bir asarida tomoshabinga qaratilgan juda shaxsiy, deyarli iqrorlik ohangi yashaydi: rassom go'yo bu ijodiy xabarlarda o'zingizga xos narsani ko'rishni taklif qiladi. Uning rangtasviri zichligi, murakkab koloristik fakturasi va kuchli energiyasi bilan ajralib turadi. Bunday asarlar yonidan o'tish qiyin, ular to'xtashga, sinchkovlik bilan qarashga va o'zingizdan so'rashga majbur qiladi: oldimizda aynan nima sodir bo'lmoqda, rassom nima etkazmoqchi, u va biz uchun nima muhim.
Bugun Qozog'istonlik rassomni avvalgi avlod rassomlaridan nima ajratib turadi?
Imkoniyatlar butunlay boshqacha bo'ldi. Ijtimoiy tarmoqlar tufayli biz o'z asarlarimizni butun dunyoga ko'rsatishimiz mumkin. Meni Nyu-York, London, Turkiya, Xitoyda onlayn ko'rgazmalarda qatnashishga taklif qilishdi. Bu chegaralarni aql bovar qilmas darajada kengaytiradi.
Ilgari, sovet davrida biz ancha yopiq makonda edik. Hozir ufqlar juda katta. Qozog'istonlik rassomlar xalqaro ko'rgazmalar, simpoziumlarda qatnashmoqda, o'z asarlarini chet elga yubormoqda, ammo qiyinchiliklar ham qolmoqda. Bu birinchi navbatda rassomlarning moddiy ahvoli va ularning kasbiy maqomi.
Biz rassomga to'laqonli kasbiy maqomni qaytarish zarurligi haqida doimo gapiramiz. Bu yil muhim voqea yuz berdi - "Qozog'istonning xizmat ko'rsatgan rassomi" unvoni tiklandi va biz bundan juda xursandmiz.
Siz bir vaqtning o'zida tabiat, inson va sayyoramiz kelajagi haqida gapirasiz. Ekologik mavzu sizning san'atingizning qanchalik qismiga aylanmoqda?
Tabiat, inson va kelajak mavzusi mening ijodimda doimo muhim o'rin egallaydi. Hatto mavhum ishlaganimda ham, ranglar, dog'lar va chiziqlar orqali men baribir nimanidir ko'rsatishga harakat qilaman. Ba'zan bu tomoshabin hali yechishi kerak bo'lgan topishmoqqa o'xshab qoladi.
O'sha "Қаңбақ" men uchun inson va bizning bugungi zamonimiz bilan bog'liq - kelajakka to'liq ishonch bo'lmagan shunday tebranuvchan zamon. Meni mamlakatimizning bugungi ahvoli juda tashvishlantiradi. Men vatanparvarman va uning kelajagi uchun qayg'uraman: mening farzandlarim, nevaralarim bor va ularning kelajagi qanday bo'lishi men uchun muhim. Ba'zan obrazlar orqali men buni ham etkazishga harakat qilaman.
Raqamli san'at va sun'iy intellekt rangtasvir uchun xavf tug'diradimi?
Kimdir uchun yangi texnologiyalar, albatta, imkoniyatlarni kengaytiradi. Masalan, dizaynerlar, kitob illyustratsiyasi bilan ishlaydigan rassomlar uchun? lekin rasm yaratadigan rassom uchun sun'iy intellekt, mening fikrimcha, ijodni almashtira olmaydi. Men undan qo'rqmayman.
Ha, sun'iy intellekt mukammal rasm yaratishi mumkin, lekin bu ruhsiz ish bo'ladi. Rassom esa egri chiziq tortishi, asabiy mo'yqalam harakati qilishi mumkin - lekin bu harakat uning qo'li bilan qilingan, u yurakdan, uning his-tuyg'ularidan keladi.
Rassomning hissiyoti, iliqligi, ruhiy holatini sun'iy intellekt etkaza olmaydi. Shuning uchun biz undan qo'rqmasligimiz kerak, lekin men rassomlar sun'iy intellekt yaratgan tasvirlarni o'z asarlari sifatida taqdim etishlarini xohlamagan bo'lardim. Bu darhol seziladi.
Asarlaringiz orasida bugungi siz haqingizda ayniqsa aniq gapiradigan bittasi bormi?
Menga o'zimning "Ko'k sigirim" yaqin. Men o'zim ham Buqa yulduz turkumida tug'ilganman, sigirning peshonasida esa QR-kod bor va u homilador. Unda men uchun zamonaviy texnologiyalar va o'zgarmas narsalar birlashgan: men ayolman, men onaman, men oilam tayanadigan o'zakman. Va men har qanday qiyinchiliklarga qaramay hayotni yaxshi ko'raman.
Bu ko'k sigirning osmonga qaratilgan ulkan shoxlari bor, orqasida qush o'tiribdi. U oyoqlarida mustahkam turadi, uning yorqin kelajakka ishonchi bor. Lekin men takrorlanmoqchi emasman, menga doim o'zimni qayta tug'ish, yangi yechimlar, g'oyalar, rejalar izlash, rivojlanish, oldinga intilish, yangi narsa qilish, odamlarni hayratlantirish va balki "Taң-Sholpan" fondidagi hamfikr ayollarimni ilhomlantirish yoqadi.
Ijodiy jarayon doim bunyodkordir. U insonga rivojlanishga yordam beradi. Menga, rassom sifatida, ba'zan aytishdan ko'ra ko'rsatish osonroq. Shuning uchun ham men yozishda davom etyapman.
Yangiliklar
HD tahririyatidan maktub
Haftada bir marta Markaziy Osiyoning eng yaxshi materiallari, voqealari va madaniy kashfiyotlarini yuboramiz.