"Internetdagi fotosurat - egasiz emas": Qozog'istonda mualliflik huquqi haqida nimalarni bilish kerak

Fotosurat qachon mualliflik huquqi obyektiga aylanadi?

— Mualliflik huquqi inson tomonidan ijodiy yaratilgan va obyektiv shaklda mavjud bo'lgan barcha narsalarni himoya qiladi: adabiyot, fan, san'at asarlari, fotosuratlar, musiqa, rasmlar, chizmalar, illyustratsiyalar, dizayn, arxitektura va boshqa ko'p narsalarni.

Shu bilan birga, mualliflik huquqi g'oyalar, konsepsiyalar va tamoyillarni o'zini himoya qilmaydi. Agar men qanday fotosurat olishni o'ylab topgan bo'lsam, lekin uni hali yaratmagan bo'lsam, g'oyaning o'zi mualliflik huquqi obyekti hisoblanmaydi. Faktlar va rasmiy hujjatlar ham o'z-o'zidan himoyalanmaydi. Biror voqea haqida hikoya qiluvchi matn muhofaza qilinishi mumkin, ammo voqeaning o'zi - yo'q.

Foto: Maksim Zolotuxin

Mualliflik huquqi asar yaratilgan paytda vujudga keladi. Fotosuratda hamma narsa deyarli bir zumda sodir bo'ladi: men tugmani bosdim, tasvir fotoapparat matritsasida yoki boshqa jismoniy tashuvchida paydo bo'ldi - va shu paytdan boshlab u himoyalanadi.

Mualliflikni tasdiqlash uchun fotosuratni ro'yxatdan o'tkazish kerakmi?

— Yo'q, fotosuratni ro'yxatdan o'tkazish majburiy emas. Qonun bunday imkoniyatni nazarda tutadi, lekin fotosuratchi asarni ro'yxatdan o'tkazishga haqli, shuningdek buni qilmaslikka ham haqli. Tasavvur qiling, fotosuratchi Uralskda ishlaydi, keyin Olmaotaga keladi, suratlarni qayta ishlaydi va ularni Ostona shahriga yuborishi, ro'yxatdan o'tishni kutishi va shundan keyingina nashr etishi kerak. Haqiqiy jurnalistik ishda bu mumkin emas, ayniqsa yangiliklar fotosurati haqida gap ketganda.

Mualliflik boshqa usullar bilan tasdiqlanadi. Mualliflik prezumpsiyasi mavjud: asar muallifi sifatida o'zini belgilagan shaxs hisoblanadi, masalan, uning ismi asl nusxada yoki nusxada ko'rsatilgan.

Foto: Maksim Zolotuxin

Bundan tashqari, raqamli fotosuratning asl fayli mavjud bo'lib, unda kamera, suratga olish sanasi, obyektiv va boshqa texnik ma'lumotlar saqlanishi mumkin. Muallif shuningdek, metadata ichida o'zi haqidagi ma'lumotlarni ko'rsatishi mumkin. Shu sababli, fotosuratchi maxsus sertifikatsiz o'z muallifligini isbotlay olmaydi degan fikr amaliyotga mos kelmaydi. Mualliflikni dalillar majmui bilan tasdiqlash mumkin.

AI hamma narsani chiza oladi, faqat haqiqatni emas — Maksim Zolotuxin bilan suhbatOlmaotalik fotosuratchi Maksim Zolotuxin — plyonkali suratning sehr-jodusi, ko’cha fotorasmining yo’qolishi, fotoshop chegaralari va nega sun’iy intellekt hech qachon inson nigohini almashtira olmasligi haqida.mag.humodoc.com

Fotosurat muallifiga qanday huquqlar tegishli?

— Dastlab muallifga asarga nisbatan mutlaq, ya'ni mulkiy huquqlar tegishli bo'ladi. U fotosuratni tasarruf etishi mumkin: huquqlarni sotish, ularni o'tkazish, muayyan shartlarda foydalanishga ruxsat berish.

Ammo mualliflikning o'zi ajralmasdir. Agar fotosuratchi tashkilotga suratga nisbatan mulkiy huquqlarni o'tkazgan bo'lsa, bundan tashkilot muallifga aylanmaydi. Muallif har doim asar muallifi bo'lib qoladi. Masalan, men fotosuratchi sifatida tahririyatga o'zim yaratgan fotosuratdan foydalanish huquqini o'tkazishim mumkin. Tahririyat shartnomada kelishilgan huquqlarni oladi, lekin men uning muallifi bo'lib qolaman.

Agar fotosuratchi tahririyat buyurtmasi bo'yicha suratga olsa, huquqlar kimga tegishli?

— Mualliflik huquqi baribir fotosuratni yaratgan shaxsda qoladi. Asardan foydalanish shartlari esa shartnoma bilan belgilanishi zarur.

Bir tahririyatda u uchun yaratilgan materiallarga barcha zarur huquqlarni olishi nazarda tutilgan bo'lishi mumkin. Boshqa holatda huquqlar faqat muayyan muddatga yoki muayyan foydalanish usuli uchun o'tkazilishi mumkin.

Aynan shuning uchun hamma narsa shartnomada yozib qo'yilishi kerak: kim huquqlarni o'tkazadi, qaysi asar o'tkaziladi, kimga, qanday shartlarda va qaysi muddatga. Materialning o'zi ham identifikatsiya qilinishi kerak.

Foto: Maksim Zolotuxin

Og'zaki kelishuv yetarlimi?

— Normal ishlash uchun har doim yozma mualliflik shartnomasiga ega bo'lish yaxshiroq. Bu ham muallifni, ham tahririyatni himoya qiladi.

Fotosuratchi bir tashkilot bilan ko'p yillar hamkorlik qilgan bo'lsa va qandaydir shoshilinch vaziyatda og'zaki iltimos bilan fotosuratni o'tkazgan bo'lsa ham, keyin baribir foydalanishga ruxsatni rasmiylashtirish kerak. Bu juda oddiy hujjat bo'lishi mumkin, unda muallif qaysi fotosuratni tahririyatga o'tkazayotgani, qaysi muddatga va qanday shartlarda ekani ko'rsatiladi.

Vaziyatlar turlicha bo'ladi, shuning uchun kelishuvlarni yozma qayd etish ko'plab muammolardan xalos qiladi.

Saytdan yoki ijtimoiy tarmoqlardan fotosurat olish mumkinmi, agar muallif ko'rsatilmagan bo'lsa?

— Yo'q. Bu eng og'riqli mavzulardan biri. Agar OAV yoki sayt internetda yoki ijtimoiy tarmoqda fotosurat topgan bo'lsa, muallif ismining yo'qligi fotosurat hech kimga tegishli emasligini anglatmaydi. Nashr etishdan oldin muallif yoki huquq egasini aniqlash va foydalanishga ruxsat olish zarur.

Muhofaza muddati tugagan asarlar bundan mustasno. Masalan, vafotidan 70 yil o'tgan mualliflarning asarlaridan jamoat mulki doirasida foydalanish mumkin.

Ammo internetda topilgan fotosurat avtomatik ravishda jamoat mulkiga aylanmaydi.

Foto: Maksim Zolotuxin

Agar fotosuratchining ismi ko'rsatilgan bo'lsa-chi? Bu yetarlimi?

— Oddiy vaziyatda huquq egasining ruxsatini olish zarur. Shu bilan birga, qonunchilikda men ziddiyatli deb hisoblaydigan norma mavjud. Bir tomondan, huquqlarni o'tkazish mualliflik shartnomasi bilan rasmiylashtirilishi kerak. Boshqa tomondan, nashrlarga muayyan hollarda asardan manba va muallif ismini ko'rsatgan holda alohida roziliksiz va haq to'lamasdan foydalanishga imkon beruvchi qoida mavjud.

Amaliyotda sud jarayonlari bo'lgan, ularda sud fotosurat ostida muallifning familiyasi bo'lishiga qaramay mualliflar tomonini oldi va nashrni noqonuniy deb topdi. Shu sababli, faqat fotosuratchi ismini ko'rsatishni tasvirni ishlatish uchun universal ruxsat sifatida qabul qilmaslik kerak.

Fotosuratda inson tasvirlangan bo'lsa, nima o'zgaradi?

— Bu yerda alohida savol tug'iladi — insonning o'z tasviriga bo'lgan huquqi. Agar inson tanib olinsa, ko'p hollarda uni nashr etish uchun uning roziligi talab qilinadi. Amalda buning uchun model relizlar — inson suratga olishga va tasvirdan foydalanishning muayyan usullariga roziligini tasdiqlovchi hujjatlar qo'llaniladi.

Foto: Maksim ZolotuxinFoto: Maksim ZolotuxinFoto: Maksim Zolotuxin

Agar kadrda o'nta tanib olinadigan inson bo'lsa, ideal holatda o'nta shunday rozilik olish zarur.

Insonning ommaviy tadbirda ishtirok etishi bilan bog'liq istisnolar mavjud. Masalan, agar inson stadion tribunasida bo'lsa va u yerda sodir bo'layotgan tadbir ishtirokchisi bo'lsa, vaziyat ko'chadagi tasodifiy o'tkinchining suratidan farq qiladi.

Ommaviy joylarda binolar va san'at asarlarini suratga olish mumkinmi?

— Ko'chada yoki tabiatda bo'lgan va ko'rish uchun ochiq bo'lgan narsani suratga olishning o'zi, qoida tariqasida, taqiqlanmagan. Istisnolar yopiq yoki maxsus hududlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Ammo ob'ektni suratga olish va fotosuratdan foydalanish bir xil narsa emas.

Masalan, agar bino fotosurati jurnalistik materialda yoki shahar haqidagi kitobda ishlatilsa, bu bir holat. Agar muayyan binoning fotosurati tijoriy reklamada ishlatilsa, masala alohida ruxsat talab qilishi mumkin.

Shuningdek, ob'ektning o'zi va undan foydalanish huquqlarini farqlash muhim. Tijoriy holatda qo'shimcha huquqlar va cheklovlar yuzaga kelishi mumkin.

Foto: Maksim Zolotuxin

Erkin tashrif buyurish uchun ochiq joylardagi asarlar haqidagi qoida nimani anglatadi?

— Bu yerda ko'pincha noto'g'ri talqin yuzaga keladi. Ba'zan erkin tashrif buyurish uchun ochiq joylarda joylashgan asarlar haqidagi qonun moddasi internetdan istalgan fotosuratni olish mumkinligi foydasiga dalil sifatida ishlatiladi: go'yo tasvir ochiq foydalanishda bo'lsa, undan foydalanish mumkin. Bu noto'g'ri.

Gap jismoniy makon haqida ketmoqda: muzey, restoran, xiyobon, bog' va inson kela oladigan boshqa joylar. Masalan, agar biz muzey interyerini suratga olayotgan bo'lsak, devorda rasm bor va asar kadrga interyerning bir qismi sifatida tushsa, bu tegishli istisno ostiga tushishi mumkin.

Internet bu ma'noda "erkin tashrif buyurish uchun ochiq joy" hisoblanmaydi. Internetdagi fotosurat nashrini asarning jismoniy mavjudligiga tenglashtirish mumkin emas.

Foto: Maksim Zolotuxin

Fotografning surati ruxsatsiz ishlatilgan bo'lsa, nima qilish kerak?

— Avvalo huquqbuzarlikni qayd etish va o'z muallifligini tasdiqlash zarur. Video qayd, tasdiqlangan skrinshotlar olish, nashrni va boshqa dalillarni saqlash mumkin. Shundan so'ng muallif mualliflik jamiyatiga, yuristga murojaat qilishi yoki qonunda belgilangan tartibda o'z huquqlarini bevosita himoya qilishi mumkin.

Qonun kompensatsiya talab qilish imkoniyatini nazarda tutadi. Men taqdim etgan ma'lumotlarga ko'ra, kompensatsiya miqdori 100 dan 15 000 MRP gacha bo'lishi mumkin — aniq miqdor ish holatlarini hisobga olgan holda belgilanadi.

Muallif shuningdek noqonuniy joylashtirilgan tasvirni o'chirishni talab qilishi mumkin.

Ijtimoiy tarmoqlarda yana bir himoya mexanizmi mavjud. Masalan, Instagram yoki Facebook'da mualliflik huquqlari buzilganda huquq egasi platforma qo'llab-quvvatlash xizmatiga murojaat qilib, fotosurat unga tegishli ekanligi va avvalroq u tomonidan nashr etilganligi haqidagi dalillarni taqdim etishi mumkin. Bunday murojaatlar kontentni o'chirishga, takroriy huquqbuzarliklarda esa akkauntga nisbatan cheklovlarga olib kelishi mumkin.

Foto: Maksim Zolotuxin

Nega bugungi kunda fotograflar uchun o'z huquqlarini himoya qilish ayniqsa muhim?

— Chunki fotosuratlardan ruxsatsiz foydalanish ko'lami juda katta bo'lib ketdi. Ko'pincha shunday dalillar aytiladi: "Biz bilmagan edik", "Muallif ko'rsatilmagan edi", "Imzo qo'ymoqchi edik, lekin ulgurmadik", "Fotosurat shunchaki internetda bor edi".

Ammo fotosuratning internetda mavjudligi uning foydalanish uchun erkin ekanligini anglatmaydi. Agar asar boshqa birovga tegishli bo'lsa, huquqlar kimga tegishli ekanligini aniqlash,   tegishli ruxsat olish zarur. Mualliflar o'z huquqlarini qanchalik ko'p himoya qilsa, bozorning barcha ishtirokchilari uchun oddiy qoida shunchalik tushunarli bo'ladi: birovning fotosurati internetda topish mumkinligi sababli hech kimniki bo'lib qolmaydi.