Almatining asosiy san'at muzeyiga yarim asr: «Me'morchilikning tirik tanasi» ko'rgazmasi

Piramida zamonaviy arxitekturada - eng ko'p uchraydigan shakl emas. Darhol Luvrning me'mor Yo Min Pye tomonidan yaratilgan dekorativ qismi yodga tushadi. Ammo kam odam biladiki, Olmaotada shunga o'xshash piramida 9 yil avval paydo bo'lgan - to'g'ri, mustaqil bino sifatida emas, balki Kasteyev nomidagi San'at muzeyi tomning bir qismi sifatida.

Ochilganidan 50 yil o'tgan bo'lsa ham, muzey binosi relyefli fasad va o'sha piramida tufayli ancha qiziqarli ko'rinadi. Aytgancha, Olmaotada bu shakl nafaqat san'at muzeyida, balki, masalan, Yashil bozorda ham uchraydi - arxitektura modernizmining yana bir yorqin namunasida.

Kasteyev muzeyi tarixi bino qurilishidan ancha oldin, 1930-yillarning o'rtalarida, uning kolleksiyasi to'plana boshlagan paytda boshlanadi. O'shanda, to'g'ri, galereya Qozog'istonda taniqli boshqa bir rassom - Qozog'istonda surgunda bo'lgan va uning birinchi xorijiy yilnomachilaridan biriga aylangan Taras Grigoryevich Shevchenko nomini olgan edi.

1976-yilda qurilgan galereyaning zamonaviy binosi olmaotaliklar mehr bilan «Qaynona tili» deb ataydigan hududdagi jamoat va madaniy ob'ektlar ansambliga kirdi. Bu yerda Olmaota sirkining taniqli teskari «shakarqop»i; va ro'parasida yana bir shakarqopmi yoki piyolami - Nikoh saroyi; va shaharning asosiy drama teatri - Auezov teatri; va to'qsoninchi yillarning oxirida qurilgan istirohat bog'i bor.

Olmaotaliklar bu ko'ngilochar va arxitektura jihatidan nafis manzaraga allaqachon ko'nikib qolgan. Ammo u har doim ham bunday ko'rinmagan. Buni aynan binoning yarim asrlik yubileyiga bag'ishlangan «Arxitekturaning tirik tanasi» yangi ko'rgazmasida ko'rish mumkin. Bu yerda chizmalardagi eski ko'cha nomlari ham, oxir-oqibat rad etilgan qurilmagan binolarning eskizlari ham, va biz faqat asosiy fasaddan ko'rishga o'rgangan muzeyning ichki tomoni ham bor. Diqqatga sazovor jihati shundaki, muzey loyihasining mualliflari ayollar bo'lgan - Elza Kuznetsova va Olga Naumova - bu Olmaotadagi sovet arxitekturasi uchun umuman xos emas.

Chizmalardan tashqari, ko'rgazmada eski afishalar va arxiv fotosuratlarini topish mumkin. Mana, muzeyni Dinmuhammad Kunayev - deyarli chorak asr davomida sovet Qozog'istonining rahbari bo'lgan shaxs aylanib chiqmoqda. Keyingi suratda esa - mustaqil respublikaning birinchi prezidenti Nursulton Nazarboyev. Yonida - muzeyning madaniy mavqeini qayd etuvchi sovet matbuotidan qirqindilar.

San'at muzeyida rasmlarsiz qanday bo'lardi. Ekspozitsiyaning taxminan yarmi - kartinalar, ularning bir qismi AlmaLine ijodiy birlashmasi rassomlari tomonidan yubiley ko'rgazmasi uchun maxsus chizilgan, bir qismi esa omborxonadan ko'tarilgan. Bu kartinalar muzeyga ochilish chog'ida sovg'a qilingan va yarim asr davomida hech qachon jamoatchilikka namoyish etilmagan. Bitta ekspozitsiya bo'limida turli badiiy avlodlar va turli o'n yilliklarning asarlari taqdim etilgan: Robert Falkning 1915-yildagi «Qrim manzarasi» va Kliment Redkoning 1920-1930-yillardagi asarlaridan tortib 1960-1970-yillar rassomlarining asarlarigacha. Bu asarlarning barchasi ekspozitsiyaga boshqa vaqt qatlamini kiritib, yangi muzey binosi tarixini allaqachon shakllangan badiiy meros bilan bog'laydi.

2025-yilgacha Kasteyev muzeyi Olmaotada shu kattalikdagi yagona badiiy asarlar to'plami edi: uning fondlarida hozir taxminan 27 000 eksponat saqlanmoqda. Ammo o'tgan yili unga raqib paydo bo'ldi - xususiy Almaty Museum of Arts. Endi ikkala muzey ham birinchilik uchun kurashishga to'liq qonuniy huquqqa ega - va ular buni yaxshi ma'noda muvaffaqiyatli qilmoqdalar.

Kasteyev muzeyida vaqti-vaqti bilan zamonaviy qozog'istonlik rassomlarning shaxsiy ko'rgazmalari o'tkazilsa ham, u ancha klassik bo'lib qolmoqda, mahalliy sovet san'ati, shuningdek turli davrlardagi keltirilgan asarlarning ancha katta kolleksiyasiga ega. Ehtimol, uning eng g'ayrioddiy va turistik qismi - bu Sergey Kalmikovning asarlari to'plami, kult rassom, Kumush asrning 1960-yillargacha yashab yetgan yagona ustasi.

1930-yillarning o'rtalarida Olma-Otaga kelgan Kalmikov kutilmaganda uning madaniy olamining ramzlaridan biriga aylandi. U uzoq yillar GATOB - Davlat akademik opera va balet teatri  - bezatuvchisi bo'lib ishladi va umuman olmaotaliklar xotirasida avangard ish uslubiga ega asosiy shahar telbasi sifatida qoldi. Kasteyev muzeyi tufayli unutulishda vafot etgan rassomning ko'plab asarlarini saqlab qolish mumkin bo'ldi: bugungi kunda arxivlarda uning taxminan 1000 ta asari saqlanmoqda.

Ammo yubiley ko'rgazmasiga qaytaylik. Uni 3D-printerda yaratilgan muzey binosining hajmli maketi yakunlaydi. Eksponat binoning barcha detallarini to'liq aks ettiradi, bu esa uni ko'rish qobiliyati buzilgan mehmonlar uchun qulay qiladi. Ko'rgazma kuratori Oksana Tanskaya maketni asosiy ekspozitsiyaning bir qismiga aylantirish rejalashtirilayotganini, bu orqali muzeyni bosqichma-bosqich yanada interaktiv qilishni ta'kidlaydi.

«Arxitekturaning tirik tanasi» ko'rgazmasining o'zi 30-oktabrgacha tashrif buyurish uchun ochiq bo'ladi.