Hayotdan afzalroq: Zurab Tsereteli va shaharda qoladigan san'at

O'zbekiston tasviriy san'at galereyasida «Hayotdan afzalroq» ko'rgazmasining ochilishida Zurab Tsereteli chizgan suratlaridan biri Toshkent zamonaviy san'at markaziga sovg'a qilindi. Bu ishorada alohida ramziylik bor: ko'rgazma tugaydi, tashrif buyuruvchilar tarqaladi, ekspozitsiya yig'ishtiriladi, ammo asarlardan biri shaharda qoladi va rassomning tomoshabin bilan suhbati muzey makonidan tashqarida davom etadi.

Balki ko'rgazma nomi aynan shu tarzda aniq ochib berilar. Galereya devorlari bilan cheklanmaydigan, ekspozitsiya bilan birga tugamaydigan va faqat o'z davriga tegishli bo'lmagan san'at.

Rassomning nabirasi Vasiliy Tsereteli «Hayotdan afzalroq» nomiga Zurab Konstantinovichning shaxsiyati va ijodiy uslubini tushunishning kaliti sifatida qarashni taklif etadi. San'at uning uchun shunchaki kasb emas, balki taqdirni ham, ruhiy holatni ham belgilovchi hayotiy kuchning asosiy manbayi edi. Har qanday bo'sh soatini u ijodga bag'ishlardi: eskizlar chizardi, yangi shakllar izlardi, tajriba o'tkazardi. Ijod uning uchun hech qachon tuval, ustaxona, ko'rgazma makoni yoki bir mamlakat chegarasida qolmagan.

Bu fikr uning asarlari orasida bo'lganingizda ayniqsa tushunarli bo'ladi.

O'z yo'nalishingizni tanlashingiz mumkin bo'lgan olam

Surat: Ildar Sodiqov

Men uchun Toshkentdagi ko'rgazma Zurab Tsereteli ijodi bilan birinchi tanishuv bo'ldi. Ochilish kunida zallar gavjum edi, ammo tashrif buyuruvchilar shoshilmasdan, asarlar oldida to'xtab harakatlanardi. Men ham deyarli har bir asar oldida to'xtadim. Bir asardan ikkinchisiga o'tish tabiiy kechdi va asta-sekin o'z yo'nalishim shakllandi, ya'ni oldindan tanlangan ketma-ketliksiz va muayyan rejaga rioya qilish zaruratisiz.

Vasiliy Tseretelining so'zlariga ko'ra, ekspozitsiya aynan shunday erkinlikni nazarda tutadi. Tomoshabin o'z yo'lini mustaqil ravishda qura oladi, ustaning ijodining turli qirralarini kashf etadi va unga butun hayoti davomida hamroh bo'lgan mavzularga duch keladi: kichik vatani, oilasi, tabiat go'zalligi va borliq quvonchi.

Ekspozitsiyada 80 dan ortiq asar namoyish etilgan - rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika va emal. Katta shakldagi monumental asarlarni tashishdagi texnik qiyinchiliklar tufayli olib kelishning imkoni bo'lmadi, ammo taqdim etilgan material ham rassomning turli shakllar va ifoda vositalari bilan qanchalik erkin ishlaganini ko'rish uchun yetarli.

Zallarda bu ta'riflar san'atshunoslik xususiyatlaridan chiqib, bevosita tomoshabin taassurotiga aylanadi. To'yingan rang, ifodali faktura, hajm va harakat asarlarda birlashib, ichki energiya tuyg'usini yaratadi. Ularda miqyos bor, ammo begonalik yo'q; ifodalilik hissiy ochiqlikni istisno etmaydi.

Tseretelining badiiy tili gruzin, rus va g'arbiy Yevropa an'analari kesishmasida shakllangan. Shu bilan birga,  asarlari qaysi mamlakatda namoyish etilishidan qat'i nazar, u tanib olinadigan va tarjimasiz tushunarli bo'lib qoldi. Balki turli madaniy tajribalarni birlashtirish va umuminsoniy tuyg'ularga murojaat qilish qobiliyatida uning ijodiga barqaror qiziqishning sabablaridan biri yotgandir.

Tuvallar chegarasidan chiqadigan rang

Surat: Ildar Sodiqov

Tsereteli badiiy tilining ko'p qirraliligi ayniqsa emal texnikasida yaratilgan asarlarda yorqin namoyon bo'ladi. Keyinchalik bildimki, rassom bo'linma emalning imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirib, bu an'anaviy texnikada hajmli asarlar yaratgan. Ammo ko'rgazma zalida bu tarix tarjimayi holdagi fakt sifatida emas, balki tekislik ichida qolishni rad etayotgandek rang bilan uchrashuv sifatida qabul qilindi.

Material bu yerda badiiy bayonotning to'laqonli ishtirokchisiga aylanadi. Yorug'lik, relyef va tuslar o'zaro ta'sirga kirishib, asarni idrok etishni unga nigoh qancha vaqt to'xtashiga va qaysi nuqtadan qarashingizga qarab o'zgartiradi.

Biroq Tsereteli san'atining hayotiy energiyasini his qilish uchun murakkab talqinlarni izlash shart emas. Ba'zan gullar oldida to'xtashning o'zi kifoya - ular uning ijodining markaziy obrazlaridan biriga aylandi, ularga «Men bog'bon bo'lib tug'ilganman» nomli keng rangtasvir turkumi bag'ishlangan. Kungaboqarlar, irislar, lolaqizgʻaldoqlar, orxideyalar - bu asarlarda tabiat kuzatishning statik obyekti emas, balki quvonch va bunyodkorlik kuchining manbayi sifatida namoyon bo'ladi.

Tuslar, shakllar va o'lchamlar xilma-xilligi ortida oddiy, ammo muhim fikr yotadi: haqiqiy go'zallik ko'pincha eng oddiy narsalarda namoyon bo'ladi.

Men hajmli gullar va kungaboqarlarga hayrat bilan qaradim. Ularni tafsilotlarda ko'rish, chiziqlar, tuslar, shakl tuzilishini kuzatish istagi paydo bo'ldi. Fakturaga tegish istagi - asar nafaqat vizual, balki makonda ham qanday mavjudligini his qilish istagi deyarli jismoniy edi.

Bu asarlarda ayon narsani murakkablashtirishga intilish yo'q. Aksincha, rassom kundalik hayotda ko'pincha yonidan o'tib ketadigan narsani qaytadan ko'rishni taklif etayotgandek. Gul payqash, hayratlanish va mavjudlik faktining o'zidan quvonish qobiliyati haqida eslatmaga aylanadi.

Bitta ko'rgazmaga ikki nigoh

Surat: Ildar Sodiqov

Fotosuratchi Ildar Sodiqov ko'rgazmani boshqacha ko'rdi — uning har bir ishi alohida ekspozitsiyaga aylanayotgandek edi: qayerdadir rasm atrofida uning zaldagi mavjudligini ta'kidlovchi feruza rangli bo'shliq qolar, qayerdadir kamera bronza haykalni yaqinlashtirib, uning hajmi va plastikasini ko'rish imkonini berardi. Ba'zan kadrga tomoshabin ham kirar, shunda asar kengroq sahnaning bir qismiga - insonning san'at bilan uchrashuviga aylanardi. Bu ko'rgazmaga bo'lgan umuman boshqa nazar edi: asarlar ketma-ketligi emas, balki alohida kuzatishlar, tafsilotlar va tanaffuslar qatori.

Balki san'atning asosiy afzalliklaridan biri ham shunda bo'lsa kerak - u bir xil idrok talab qilmasdan odamlarni birlashtira oladi.

Toshkent orzuning timsoli sifatida

Foto: Ildar Sodiqov

Zurab Tseretelining O'zbekiston bilan aloqasi haqida gapirar ekan, Vasiliy bobosining sharq merosiga bo'lgan alohida munosabatini eslaydi. Rassom uning rang-barangligini, ko'p asrlik plastik va monumental an'analarini chuqur qadrlardi, shuning uchun Toshkentdagi ko'rgazma ustaning xalqaro ko'rgazma tarixidagi navbatdagi to'xtash joyi emas, balki uning azaliy orzusining amalga oshishi bo'ldi.

2023-yilda Toshkentda Zurab Tsereteli tomonidan yaratilgan Qrimlik avliyo Luka haykali o'rnatildi. U shahar makonining va mahalliy yeparxiyaning ma'naviy hayotining bir qismiga aylandi. Endi bu mavjudlikka Zamonaviy san'at markaziga sovg'a qilingan rasm ham qo'shildi.

Haykal va rasm o'rtasida jiddiy farq bor: biri ochiq shahar makonida mavjud, ikkinchisi badiiy institut kontekstida yashashda davom etadi. Ammo ikkala asar ham Toshkentning madaniy xotirasining bir qismiga aylanib, shaharni rassom nomi bilan bog'laydi.

Shu tariqa ko'rgazma o'z zallari chegarasidan chiqadi. U tashrif buyuruvchilarning xotiralari, fotosuratlar va taassurotlardan tashqari, boshqa tomoshabinlar ham ko'rishi mumkin bo'lgan aniq asarni qoldiradi.

Vasiliy Tseretelining fikricha, rassom uchun eng qimmatli narsa - tomoshabin e'tibori va hissiy javob. Ustaning asarlari o'nlab yillar davomida turli mamlakatlarda odamlarni birlashtirib, turli madaniyatlar bilan aloqa nuqtalarini topib kelgan. Ularga qiziqish ko'lami, samimiyligi va tomoshabin muallif tarjimai holi bilan tanish bo'lishidan qat'i nazar his qila oladigan hayotiy kuchi tufayli saqlanib qolmoqda.

Davom etayotgan san'at

Foto: Ildar Sodiqov

Galereyadan chiqayotganimda, bir kun kelib Tsereteli asarlaridan birini o'z kundalik hayotim makonida ko'rishni xohladim. Faqat tomoshabin oldindan ko'rishga va sinchkovlik bilan qarashga tayyor bo'lgan ko'rgazmada emas, balki o'zimning yonimda - qaytib kelish mumkin bo'lgan, har safar yangi narsa kashf etadigan joyda. Balki san'at bilan uchrashuvning alohida qadri ham shunda bo'lsa kerak. U qiziqishdan boshlanib, rang yoki shaklga e'tibor bilan davom etishi, so'ngra sezdirmasdan zaldan chiqqaningizdan keyin ham siz bilan qoladigan shaxsiy kechinmaga aylanishi mumkin.

«Hayotdan afzalroq» nomi bu ma'noda Zurab Tsereteli ijodining ko'lamini tavsiflashgina emas. U san'atning o'z moddiy timsolidan tashqariga chiqish, turli avlodlar va madaniyatlar bilan suhbatga kirishish, xotirada qolish va dunyoga bo'lgan odatiy qarashni o'zgartirish qobiliyati haqida gapiradi.

Toshkentdagi ko'rgazma yakunlanadi. Ammo rasmlardan biri shaharda o'z yo'lini davom ettiradi, tomoshabinlar esa ustaning asarlari bilan uchrashuvlar haqidagi o'z hikoyalarini olib ketadilar.

Va, ehtimol, aynan shu ko'rgazmadan keyin nima qoladi degan savolga eng aniq javob bo'ladi. Faqat bir makondan boshqasiga o'tadigan asarlar emas, balki ular insonda uyg'otadigan hayot tuyg'usi ham.