San’at tumor sifatida — "Selinniy"dagi Himoya

Madaniy meros haqida gapirishning odatiy usuli bor: yodgorliklarni sanab o‘tish, artefaktlarni to‘plash, arxitekturani tiklash, yo‘qolib borayotgan hunarmandchilikni hujjatlashtirish. Himoya bu tasavvurni kengaytirishni taklif qiladi. Agar meros nafaqat muzey vitrinasiga joylashtirish mumkin bo‘lgan narsa emas, balki rasmiy muassasalardan tashqarida mavjud bo‘lgan bilimlarni his qilish, eslab qolish, ularga g‘amxo‘rlik qilish va ulashish usullari bo‘lsa-chi?

Kuratori Natasha Ginwala bo'lgan ko'rgazmaning nomi Himoya bo'lib, u boshpana va homiylik tushunchalariga ishora qiladi. Ekspozitsiyada Markaziy Osiyo va dunyoning boshqa mintaqalaridan 21 nafar rassom va mutafakkir ishtirok etmoqda. Ularning amaliyotlari materiallar va badiiy tillar jihatidan farq qiladi, ammo qarindoshlik, ma'naviy an'analar, tarixiy xotira va yo'qolib borayotgan madaniy shakllarga bo'lgan qiziqish bilan birlashadi.

Himoya o'tmishni qaytish zarur bo'lgan ideal dunyo sifatida taqdim etishga intilmaydi. Aksincha, u avlodlar to'plagan tajribadan o'zimiz, boshqa odamlar va atrof-muhit bilan munosabatlarni qaytadan qurishga yordam beradigan narsalarni o'rganadi.

O'tmish muzeyi emas, kelajak uchun makon

Kuratorlik konsepsiyasida matriliniyalik - xotira va madaniy tajribaning ayollar chizig'i orqali uzatilishi alohida o'rin tutadi. Gap nafaqat oilaviy aloqalar haqida. Ayollar tarixan og'zaki hikoyalar, kundalik bilimlar, marosimlar va g'amxo'rlik amaliyotlarining saqlovchilari bo'lgan. Shu bilan birga, ularning hissasi har doim ham rasmiy tarixning bir qismiga aylanmagan.

Ayollar merosiga murojaat qilish odatiy qarashni o'zgartirish imkonini beradi: tarixni nafaqat siyosiy voqealar va davlat institutlarining qarorlari orqali, balki kundalik hayot, tana tajribasi, oilaviy munosabatlar va bilimlarni uzatish usullari orqali ko'rish.

Biroq Himoya onalik mavzusi bilan cheklanmaydi. Diqqat markazida qarindoshlikning turli shakllari, jumladan, nafaqat qon qarindoshligi, balki umumiy tajriba, ma'naviy amaliyotlar va o'zaro yordam bilan birlashadigan jamoalar ham bo'ladi. Shunday qilib, ko'rgazma aynan nimaga tegishlilik hissini yaratadi va u odatiy ijtimoiy modellardan tashqarida mavjud bo'la oladimi, degan savolni qo'yadi.

Madaniy xotira qarshilik ko'rsatish hududi sifatida

Markaziy Osiyo uchun bu suhbat alohida keskin. Tarixiy o'zgarishlar, mustamlakachilik munosabatlari va mafkuraviy uzilishlar nafaqat siyosiy institutlarga, balki tillar, diniy amaliyotlar, marosimlar va hayotni tashkil etishning mahalliy usullariga ham ta'sir ko'rsatdi.

Til yo'qolganda, u bilan birga ma'nolarning nozik jihatlari, dunyoni tasvirlash usullari va boshqa tilga to'liq tarjima qilib bo'lmaydigan bilimlar ham yo'qolishi mumkin. Marosim uzatilmay qolganda, nafaqat harakatlar ketma-ketligi, balki inson, jamoa va atrof-muhit o'rtasidagi munosabatlar tizimi ham yo'qoladi.

Aynan shuning uchun Himoyada so'fiylik va zardushtiylik an'analari, shomonlik amaliyotlari, tangriylik va qadimgi turkiy dunyoqarash yonma-yon mavjud. Ko'rgazma ularni yagona ma'naviy tizimga keltirmaydi. Aksincha, bu manbalarning xilma-xilligi voqelikni bilish va talqin qilish usullari qanchalik bir xil emasligini ko'rish imkonini beradi.

Bu yerda yana bir narsa muhim: an'anaga murojaat qilish zamonaviylikdan voz kechishni anglatmaydi. Rassomlar video, tovush, installyatsiya, to'qimachilik, haykaltaroshlik va yangi texnologiyalar bilan ishlaydi. Tarixiy obrazlar va meros qilib olingan bilimlar dekorativ fon emas, balki dolzarb badiiy bayonot uchun materialga aylanadi.

Xotira chegaralari mintaqadan tashqariga chiqqanda

Ishtirokchilarning xalqaro tarkibi Markaziy Osiyolik tajribani kengroq kontekstda ko'rib chiqish imkonini beradi. Ekspozitsiyada, xususan, Qozog'istonlik rassomlar Almagul Menlibayeva va Nara Beybit, koreys rassomi Haegyu Yang, shuningdek, Sudan-Norvegiyalik rassom Ahmed Umar asarlari namoyish etilgan.

Madaniy kontekstlarning farqi bu yerda prinsipial ahamiyatga ega. Bu meros, o'zlik va ma'naviy vorisiylik masalalari faqat bitta mintaqaga tegishli emasligini ko'rsatadi. Shu bilan birga, bu mavzularning universalligi tarixiy tajribaning o'ziga xosligini bekor qilmaydi.

Haegyu Yangning ishi, xususan, madaniy obrazlar va tovush an'analarini o'rganish, jumladan Qozog'istondagi koreyslar tarixi bilan bog'liq. Tovush installyatsiyasida ishtirokchilarning ovozlari, jumladan Markaziy Osiyoda shakllangan koreys jamoasining koryo-mar tilida so'zlashuvchilarning ovozlari ishlatilgan. Shunday qilib, madaniy xotira haqidagi suhbat qo'shimcha o'lchovga ega bo'ladi: meros nafaqat moddiy narsalarda, balki inson ovozining jarangida ham saqlanadi.

Bunday badiiy yechimlar madaniy o'zlik qotib qolgan kategoriya emasligini eslatadi. U ko'chishlar, uchrashuvlar, yo'qotishlar va yangi aloqalardan tashkil topadi. Ba'zan aynan san'at kundalik hayotda asta-sekin farqlanmay qolayotgan narsani eshitish imkonini beradi.

Citra Sasmita: ayollarni mifdagi o'z o'rniga qaytarish

Ayollar vorisiyligi mavzusi indoneziyalik rassom Citra Sasmitaning Bali madaniy merosi bilan ishlaydigan amaliyotida ayniqsa yorqin namoyon bo'ladi. Uni an'anani o'zgarmas holda saqlash emas, balki uni ichkaridan qayta ko'rib chiqish - odatiy obrazlar va syujetlarda vaqt o'tishi bilan siqib chiqarilgan yoki patriarxal tasavvurlarga bo'ysundirilgan ma'nolarni topish qiziqtiradi.

Uning badiiy tilining asosida miflar, epik hikoyalar va diniy syujetlarning hikoya tasvirlari bilan bog'liq an'anaviy Bali kamasan (Kamasan) rasmchiligi yotadi. Sasmita bu tarixiy vizual tizimga murojaat qiladi, ammo odatiy kuchlar nisbatini o'zgartiradi: uning asarlaridagi ayol figuralari bilim, ma'naviy kuch va qarshilikning mustaqil tashuvchilariga aylanadi.

Himoya kontekstida bu yondashuv alohida ahamiyat kasb etadi. Matriliniyaviy xotira - bu faqat onadan qizga o'tadigan oilaviy hikoyalar emas. Bu, shuningdek, madaniy rivoyatlarni qayta mutolaa qilish, ularda kimning ovozlari yangraganini va kimning ovozi bo'g'ilganini aniqlash imkoniyatidir. Bu pozitsiya ko'rgazma nomida mujassam bo'lgan himoya mavzusiga mos keladi. Merosni himoya qilish uni o'zgarishlardan himoyalash degani emas. Ba'zan unga unutilgan ma'nolarni qaytarish va ilgari soyada qolganlarga o'z tarixida markaziy o'rinni egallashga imkon berish zarur.

2026-yil 16-oktyabrda "Selinniy"da rassom bilan Women Who Carry the Mountain: Balinese Rituals, Cosmology, and the Art of Devotion ("Tog'ni ko'targan ayollar: Bali marosimlari, kosmologiyasi va sadoqat san'ati") nomli shaxsiy uchrashuv bo'lib o'tdi. Rassomning aytishicha, uning uchun an'ana - avloddan avlodga o'tadigan neytral shakllar to'plami emas. Unda ijtimoiy tartib haqidagi tasavvurlar ham, ayolning mavqeini belgilagan cheklovlar ham mujassam. An'anaviy obrazlarni qayta talqin qilib, u rasm, haykaltaroshlik va installyatsiyani birlashtiradi. An'anaviy san'atning vizual ifodaliligi bu yerda gender tengsizligi, hokimiyat va tarixiy unutish haqida suhbatlashish vositasiga aylanadi.

Bu uchrashuv Sasmitani nafaqat gender rollarini qayta ko'rib chiquvchi rassom, balki Bali marosimlari va ma'naviy tasavvurlar tadqiqotchisi sifatida ham ochib berish imkonini berdi.

Uchrashuv yakunida rassom kamasan matosida Sigar Mangsi chizish texnikasi bo'yicha amaliy mahorat darsini o'tkazdi.

O'tmish ma'nosini o'zgartiruvchi arxitektura

Ko'rgazmaning o'z makoniga alohida e'tibor qaratish lozim. Arxitektura konsepsiyasi va ssenografiyasini sobiq sovet kinoteatri binosining tarixi bilan ishlagan Diogo Passarinho Studio ishlab chiqqan.

Kinoteatr dastlab jamoaviy nigoh makoni edi: tomoshabinlar boshqalar yaratgan hikoyalar, obrazlar va dunyo haqidagi tasavvurlarni ko'rish uchun ekran oldiga yig'ilardi. Endi bino zamonaviy madaniyat markaziga aylandi va uning tarixi yangicha talqin qilindi.

Himoya kuratorlik konsepsiyasida bu o'zgarish ramziy ma'no kasb etadi. Muayyan madaniy va mafkuraviy tizim bilan bog'liq makon muqobil tarixiy istiqbollar va bilim shakllariga murojaat qiluvchi badiiy bayonotlar joyiga aylanadi.

Shu bilan birga, arxitektura asarlar uchun neytral qobiq bo'lib xizmat qilmaydi. U ularni turli tarixlar o'ziga xosligini yo'qotmasdan birga mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan umumiy muhitga bog'laydi.

Bugun merosni himoya qilish nimani anglatadi

Himoya an'anaga qanday munosabatda bo'lish kerakligi haqidagi savolga tayyor javob taklif etmaydi. Loyihaning kuchli tomonlaridan biri ham shunda. Bu yerda merosni saqlash konservatsiya bilan teng emas: madaniy amaliyotlar faqat o'zgaruvchan dunyo bilan muloqotga kirisha olsagina yashashda davom etadi.

Bunday tushunchada Himoya - o'tmishni hozirgi zamondan to'sib qo'yishga urinish emas. Bu unutilgan hikoyalar eshitilishi, yo'qolib borayotgan tillar e'tibor qozonishi va rasmiy institutlardan tashqarida o'tkazilgan bilimlar jamoatchilik suhbati mavzusiga aylanishi uchun sharoit yaratishdir.

Ko'rgazma, shuningdek, xotira har doim ham qulay bo'lavermasligini eslatadi. U og'riqli voqealarga qaytarishi, tarix haqidagi odatiy tasavvurlarni shubha ostiga qo'yishi va oilaviy hamda ijtimoiy munosabatlar ichidagi ziddiyatlarni ochib berishi mumkin. Ammo aynan shu ziddiyatlar haqida gapirish imkoniyati merosni tirik qiladi, uni mazmundan mahrum ramzlar to'plamiga aylantirmaydi.

Oxir-oqibat Himoya san'atni eslashning turli usullari uchrashadigan makon sifatida qabul qilishni taklif etadi. Bu yerda o'tmish moddiy guvohligi yo'qolgan paytda tugamaydi: u imo-ishoralar, ovozlar, obrazlar va odamlar o'rtasidagi munosabatlarda mavjud bo'lishda davom etadi.

Ehtimol, ko'rgazmaning asosiy savoli aynan nimani saqlash kerakligida emas, balki uzoq vaqt rasmiy e'tibordan chetda qolgan bilim shakllarining qadrini tan olishga tayyormizmi deganidadir. Zero, madaniy merosni himoya qilish faqat arxivlash va restavratsiyadan boshlanmaydi. U boshqasini eshita olish va uning xotirasi ham bizning umumiy kelajagimizning bir qismi ekanini tushunishdan boshlanadi.