Mafkuraviy g‘oyalardan haqiqiy his-tuyg‘ulargacha bo‘lgan yo‘l XX asr o‘zbek kinematografiyasi rivojida asosiy mavzuga aylandi. Sovet O‘zbekistoni kino sanoati ayol qahramonlar toifasini rivojlantirib, jamiyatning an’anaviy tuzumdan modernizatsiya va milliy o‘ziga xoslikka qanday o‘tishini ko‘rsatishga harakat qildi.
1924-yilda tashkil etilgan O‘zbekiston SSR bilan bir vaqtda Buxoroda birinchi milliy “Buxkino” kinostudiyasi ochildi, rejissyor Vyacheslav Viskovskiy esa shu zahoti birinchi to‘liq metrajli o‘zbek filmi – “O‘lim minorasi”ni suratga olishga kirishdi.
Bolsheviklar uchun kinematografiya siyosiy va mafkuraviy targ‘ibotning muhim vositasi edi. Kino tomoshabinga ta’sir ko‘rsata olishi, yangi timsollar yaratishi, uning idrokini yo‘naltira olishi tufayli Lenin uni san’atlar orasida eng muhimi deb atagandi.
O‘zbekiston milliy kinosida ayollar timsoli nafaqat voqelikni aks ettirgan, balki uni kino tili vositasida shakllantirgan. Respublikada kino sanoatining rivojlanishi sovet davlatining ijtimoiy va siyosiy islohotlari: yer va suv islohoti, savodsizlikka qarshi kurash, shuningdek, ayollarni ozod qilish kampaniyasi bilan chambarchas bog‘liq edi.
1930-yillarning o‘rtalarida ommaviy auditoriyaga mo‘ljallangan jurnal muqovalarining taxminan 70 foizini tashqi ko‘rinishidan quvnoq ayollarning fotosuratlari egallagan. 1920–1930-yillardagi barcha ovozsiz filmlar – “O‘lim minorasi” (1925), “Avliyoning qizi” (1932), “Ikkinchi xotin” (1927), “Chodra” (1927) va “Moxov ayol” (1928) kabi filmlarning syujetlari kino qahramonlarining taqdirlari atrofida jamlangan.
image
“O‘lim minorasi” (1925-yil, rejissyor Vyacheslav Viskovskiy)
Kinoni “yangi – yaxshi – sovetlarniki” va “eski – yomon – an’anaviy” kabi bir biriga zid tushunchalar orqali farqlash 1925–1935-yillardagi deyarli barcha filmlarda kuzatilgan. Har bir kartina voqeligi “jannat va do‘zax”, ikki ayol taqdiri: urf-odatlar va eri tomonidan ezilgan kambag‘al va baxtsiz o‘zbek ayoli hamda ozodlikka erishgan baxtli sovet ayoli o‘rtasidagi qarama-qarshilik atrofida qurilgan. Yangi davrning “baxtli” qahramonlari ta’lim olish imkoniyatiga ega bo‘lgandilar, davlat tashkilotlarida ishlash orqali moliyaviy mustaqillikka erishgandilar va bo‘sh vaqtlarini muzey va to‘garaklarda o‘tkazardilar. Hatto ekrandagi kiyim-kechak elementlari va bosh kiyimlari ham ularning yangi sovet qiyofasini aks ettiruvchi belgilarga aylandi.
Ularning “mazlum” o‘zbek dugonalari esa, aksincha, erlari va qaynonalari tomonidan haqorat va tahqirlarga duchor bo‘lardilar, buni “Ikkinchi xotin” filmining bosh qahramoni Adolat misolida ko‘rish mumkin. Bu ayollar ishlasa ham, moliyaviy jihatdan erlariga to‘liq qaram edi. Ular tibbiy yordamga muhtoj bo‘lganida “firibgar mullalar” ularga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lardi, masalan, “Avliyoning qizi” (1930) filmidagi kabi. “Ozodlikka chiqqan dugonalari”dan farqli o‘laroq, bu ayollar doimo azob chekishardi. 
Kinoda ayollar timsolining o‘zgarishi zamonning “iliqlik” davri (1953–1964 y.)  kelishi bilan boshlandi. Bu davr qahramonlari “sharqona bo‘lmagan” sovet ayollari timsolidan farq qilgan. 1960-yillar kinosida ayollar o‘z timsolini topish uchun erkinlikni targ‘ib qilgan sovet hokimiyati va bunday o‘zgarishlarga qarshi bo‘lgan an’anaviy jamiyat tomonidan birdek bosimga duch kelishlariga to‘g‘ri keldi.

O‘zbekiston kinosida ayollarning asosiy arxetiplari

Sovet “iliqlik davrigacha” bo‘lgan ba’zi timsollar 1960-yillar kinematografiyasiga o‘tdi, ammo o‘zgargan voqelikka mos keladigan yangi qahramonlar ham paydo bo‘ldi.

Hurmatga ega qahramon ona

Sovet davrida eng keng tarqalgan ayol timsollaridan biri qahramon ona timsoli bo‘lib qoldi. Bu kinematografiyada faol qo‘llanadigan kuchli mafkuraviy vosita edi. Ammo “iliqlik” davrida bu mafkuraviy tizimning asosiy g‘oyasi asta-sekin o‘zgara boshladi. Milliy o‘zlikni anglash davrida kinoda хalq afsonalari, dostonlar va qadriyatlarni ko‘rsatish, ayniqsa, muhim bo‘lib, ona timsoli milliy xususiyat kasb etdi.
O‘zbek kinosi haqida gapiradigan bo‘lsak, bu yerda ona Vatan – davlat onasi emas, balki xalq onasi milliy qiyofasini yaratish tamoyili yaqqol ko‘zga tashlanadi. Qolaversa, aynan o‘zbek kinosida oiladagi onaga xos bo‘lmagan, “qahramon bo‘lmagan” yangi volida timsoli paydo bo‘ldi.
Shuhrat Abbosovning “Sen yetim emassan” (1962) filmida Fotima opa Ikkinchi jahon urushi davrida turli millat farzandlarini asrab oladi. Ta’kidlash kerak, Fotima opa turmush o‘rtog‘i Shoahmad Shomahmudovning turmush o‘rtog‘i Bahri Akramovaning prototipi bo‘lib, bu ayol haqiqatan ham turmush o‘rtog‘i bilan 14 nafar farzandni asrab olgan. Akramova o‘zbek xalqining qahramoni sifatida tarixga kirdi. Bundan tashqari, Fotima opa rolini O‘zbekiston SSR xalq artisti Lutfixonim Sarimsoqova ijro etgan bo‘lib, bolalarning baxt-saodati uchun jasorat bilan kurashayotgan kuchli ona timsoli uning tashrif qog‘oziga aylandi.
“Qasam” (1937) nomli filmda aktrisa bosh qahramon – dehqon Azimning onasi rolini o‘ynadi, uning o‘g‘li bir boy odam rus ishchi-kommunistini o‘ldirganidan keyin “eski” turmush tarziga qarshi kurashishga qasamyod qiladi. Shuhrat Abbosovning “Mahallada duv-duv gap” (1960) komediyasida esa o‘g‘li yashirincha, ota-onasining roziligisiz uylangan ona – Mehrixon rolini ijro etgan. Bu filmda qahramon o‘zgaradi va oxir-oqibat o‘ziga tanish bo‘lgan eski tartiblarga joy qolmagan voqelikka ko‘nikadi. Aktrisaning harakatlari, his-tuyg‘ulari va hatto yuz ifodalari “qahramon bo‘lmagan” ona timsoliga mos keladi.
image
“Mahallada duv-duv gap” (1960-yil, rejissyor Shuhrat Abbosov)

Qahramon qizlar

Ona timsolidan tashqari sovet kinosida qahramon qiz timsoli ham shakllandi. Uning qahramonligi faqat frontda namoyon bo‘lmasligi kerak edi: qiz zavodda yoki dalada hosilni yig‘ib olishda rekord natijalarni ko‘rsatishi shart edi. Shu tarzda, 1930-yillardan 1960-yillargacha ko‘kragiga medal taqqan paxta terayotgan yosh ayol – O‘rta Osiyo sovet qizining mukammal qiyofasi gavdalantirilgan. Aslida esa terimchi ayolning kam maoshi uni cho‘riga aylantirib qo‘ygandi. Ammo davr mantig‘iga ko‘ra, sovet yillaridagi mustaqil qiz timsoli faqat iztirob va mashaqqatli mehnat orqali ko‘rsatilishi mumkin edi.
Milliy kinoda ham o‘z qahramoni paydo bo‘lishi kerak edi – birinchi navbatda, xalq og‘zaki ijodidan olingan filmlarda: ya’ni ekranlashtirilgan xalq ertak va dostonlarida. Shu tariqa, ekranda yorqin milliy timsollar paydo bo’ldi – Sulton-Ahmet Hojikovning “Qiz Jibek” ((Qozog‘iston, 1970) filmi, shuningdek, “Tojikfilm” studiyasida suratga olingan Bension Kimyagarovning “Rustam haqida qissa” (1971), “Rustam va Suhrob” (1971) va “Siyovush haqida qissa” (1976) filmlari “Shohnoma” asosida kinematografik trilogiyaga birlashtirildi.
O‘zbek filmlarida bu timsol “Ikki dil dostoni” (1968), “Dilorom” (1967), “Zulmatni tark etib” (1973) kabi kartinalar qahramonlari tomonidan gavdalantirilgan. Ular gulxanda kuydirilishi yoki jamiyatdan haydalishdan qo‘rqmay, o‘z his-tuyg‘ulari va boshqa hayotiy orzulariga ergashdilar, shuning uchun sinovlardan qo‘rqmadilar. Bunday ma’shuqa timsoli xalqning milliy ruhi ayol qiyofasida yana bir bor o‘z aksini topishi uchun zarur edi.

Itoatsiz xotinlar

Dastlab bunday timsollar zolim erdan qochib, porloq sovet kelajagiga intilayotgan “ozod” Sharq ayolini ko‘rsatish uchun yaratilgan edi. Ammo “iliqlik” davrida bu mavzu rejissyorlar tomonidan boshqacha talqin qilindi.
image
“Oppoq, oq laylaklar” (1966-yil, rejissyor Ali Hamroyev)
Ali Hamroyevning “Oppoq, oq laylaklar” (1966) filmida voqea Oq laylaklar qishlog‘ida bo‘lib o‘tadi va syujet jamiyatda taqiqlangan nikohdan tashqari munosabatlar mavzusiga qaratilgan. Turmushi bor, ammo farzand ko‘rmagan irodali Malika nozik tuyg‘ulariga berilib, boshqa erkak bilan ochiqchasiga gaplashadi. Bunda ayol ta’lim olish yoki ishlash huquqiga ega bo‘lish uchun emas, balki o‘zini juda baxtsiz his qilgani uchun turmush o‘rtog‘idan ketishga qaror qiladi. Uning uchun muammo ko‘lami davlat fojiasiga teng.
O‘sha davrda Shuhrat Abbosov, Ali Hamroyev, Latif Fayziyev kabi mahalliy kinematografiyaning haqiqiy darg‘alari filmlarni suratga olishgan. Ular bilan bir qatorda 1975-yilda ayol rejissyor va multiplikatsiya ustasi Qamara Kamolova o‘zining birinchi to‘liq metrajli badiiy filmini yaratadi.
image
“Achchiq meva” (1975-yil, rejissyor Qamara Kamolova)
“Achchiq meva” kartinasi asosiy mavzulardan biri – ulg‘ayish va bolalik bilan xayrlashish mavzusini ochib beradi. Ushbu filmda “kichik” qahramonlarning shaxsiy kechinmalari xuddi kattalarning his-tuyg‘ulari kabi birinchi o‘ringa chiqadi. “Achchiq meva”ning bosh qahramoni – o‘n uch yoshli xayolparast Nargiz. U yozgi ta’tilni tog‘dagi buvisinikida o‘tkazadi, u yerda birinchi sevgi tuyg‘usini, keyin esa umidsizlikni boshdan kechiradi. Film turli mukofotlar, jumladan, 1977-yilda X Moskva xalqaro kinofestivalida hakamlar hay’atining maxsus diplomi bilan taqdirlangan.
O‘sha davrda Markaziy Osiyo san’ati mahalliy aholi boshdan kechirgan madaniy o‘zgarishlar hamda ijtimoiy va global jarayonlarni muhokama qilish uchun muqobil maydonga aylangan edi.