UPD:
Materialning oldingi versiyasida Shodlik Palace mehmonxonasi bilan ijara shartnomasi uzaytirilganligi haqida xato xabar berilgan edi. Aslida, Ilhomning mehmonxona bilan shartnomasi uzaytirilmadi.

Hammasi qanday boshlangan edi?

1976-yilda Mark Vayl o‘z talabalari va hamkasblari bilan “Shodlik” mehmonxonasi (Shodlik Palace) yerto‘lasida Sobiq Ittifoqidagi birinchi professional nodavlat truppa – “Ilhom” TYTS (Teatr yoshlarining tajriba studiyasi) ni tashkil etdi. Teatr balandparvoz e’lonlarsiz, ammo qat’iyat va sahna erkinligiga ishonch bilan dunyoga keldi: bu yerda mafkuraga emas, balki metafora va jonli nutqqa tayanildi. Spektakllar senzurasiz “oldindan tasdiqdan o‘tmay turib” sahna yuzini ko‘rdi – bu o‘sha davr uchun xavfli, ammo ijodkorlar uchun qat’iy qadam edi. 1982-yilda “Ilhom” birinchi marta Moskvadagi “Mossovet” teatrining kichik sahnasida chiqish qilganida mashhurlik onlari boshlangan edi. Tomoshabinlar “Sharqdan yangi shamol esgani” haqida gapira boshladilar, teatrning o‘zi esa diqqat markazida bo‘lib, asosiy yo‘nalishi – o‘z ovozi va mustaqillik huquqini saqlab qoldi.
1980-yillarda “Ilhom” so‘zga bergan urg‘usidan biroz chekinib, plastika va musiqiy partituraga o‘tdi: aynan o‘sha davrlarda truppaning mashhur dastxatiga aylangan “Masxarabozlar uchun regtaym” (1986) va “Klomadeus” (1988) asarlari paydo bo‘ldi. 1991-yildan boshlab teatr mahalliy mavzularni ochib berishga harakat qildi – eski Toshkent haqidagi Abdulla Qodiriy asari asosida sahnalashtirgan “Oppoq, oppoq qora laylak”, dadil qadam bo‘lgan Pushkinning asari asosida “Qur’onga taqlid” spektakllari shular jumlasidan.
Ushbu sahna asarlari “Ilhom” teatrining, zamonaviy syujetlar va klassika davr bilan hamnafas tilda yangraydigan, badiiy erkinlik esa eʼlon qilinmasdan, amaliyotda o‘z aksini topadigan makon – “mustaqillik orolchasi” sifatidagi mavqeini belgilaydi.

Mark Vaylning o‘ldirilishi

2007-yil 7-sentabr o‘zbek teatri uchun mash’um kunga aylandi. Kechqurun Esxilning “Oresteya”si repetitsiyasidan so‘ng uyga qaytayotgan Mark Vayl o‘z uyi yo‘lagida og‘ir yaralanib, vafot etdi. O‘shanda u 55 yoshda edi.
Fojia sabablari hamon oxirigacha maʼlum bo‘lmay qolmoqda. Ko‘pchilik uni “Ilhom”ning repertuari bilan bog‘lashadi: ya’ni “Qurʼonga taqlid” yoki “Oppoq, oppoq qora laylak” kabi dadil sahna asarlari, diniy mavzular, taqiqlangan muhabbat, erksizlik va ijtimoiy bosim kabi mavzularning olib chiqilishi. Ushbu spektakllar konservativ (eski) qarashdagi odamlarning e’tiroz va tanqidiga, teatrga esa oshkora tazyiq o‘tkazilishiga sabab bo‘ldi.
2008-yilda Toshkent sudi uch nafar erkakni rejissyorni o‘ldirishda aybdor deb topdi. Pichoq bilan jarohat yetkazgan Tojikiston fuqarosi Yoqub Gafurov 20 yilga ozodlikdan mahrum etildi. Jinoyatni tashkillashtirishga yordam bergan ikki nafar sobiq militsiya xodimi 17 yilga qamaldi. Sudlanuvchilarning ta’kidlashicha, jinoyatga “Qur’onga taqlid” spektakli sabab bo‘lgan, ammo tergov qotillikning haqiqiy sabablari haqida aniq xulosaga kelmagan.
Teatr asoschisining o‘limi truppani larzaga soldi. Boris Gafurovning eslashicha, jamoa “Ustoz yaratgan joy yashashi kerak”, degan qarorga keldi. Vaylning shogirdi va safdoshi sifatida u teatrga rahbarlikni o‘z zimmasiga oldi, lekin bu qaror unga osonlikcha kelmaganini ham tan oldi: afsonaviy teatr mas’uliyati ham og‘ir, ham sharafli edi.
Ta’sischi vafotidan keyingi dastlabki mavsumlar sinovlar davri bo‘ldi: mablag‘ yetishmasligi, bosim va yopilish xavfi har qadamda kuzatilardi. Ammo “Ilhom”ning asosiy tamoyillari: senzura va mansabdorlar diktaturasidan mustaqillik saqlab qolindi. “Davlat teatrlarida qarorni komissiya, “Ilhom”da esa tomoshabin qabul qiladi. Agar spektakl aks-sado bermasa, u shunchaki repertuardan olib tashlanadi”, – deydi Gafurov.
Mark Vaylning o‘limi burilish nuqtasi bo‘ldi, aslo oxirgi nuqta emas. Zero, “Ilhom” o‘z yaratuvchisining xotirasi va davr uchun chaqiriq sifatida yashashda davom etmoqda.
image

#SaveIlkhom dan senzuraga qarshi kurashgacha

“Ilhom” uchun mustaqillik shior emas, kundalik voqelik. “Biz dotatsiyada emasmiz, shuning uchun, bizga hech kim nimani sahnalashtirish va nimani o‘ynashni buyura olmaydi”, – deya ta’kidlaydi Boris Gafurov. Barcha qarorlar teatrning ichida tug‘iladi, lekin oxirgi bahoni zal beradi: “Komissiya tomoshabinga nima kerakligi haqida o‘ylashi mumkin, lekin agar tomoshabin kelmasa, spektakl bo‘lmaydi. Jonli teatrda shunday bo‘lishi kerak”.
Erkinlikning bahosi bor. Teatr chipta sotish evaziga yashaydi va xalqaro hamkorlar yordamiga tayanadi. “Ish haqi, bino va texnikani saqlash uchun mablag‘ yetishmasligining salbiy tomonlari yaqqol ko‘rinib turibdi. Teatr – qimmat san’at turi, chiptalar esa xarajatlarni to‘liq qoplay olmaydi: zal atigi 150 o‘ringa mo‘ljallangan”, – deydi Gafurov. Hatto gastrollar ham jiddiy sinovga aylanadi: truppaning O‘zbekistondan boshqa davlatlarga borib kelishi qimmat.
“Biz faqat hamkorlar barcha xarajatlarni o‘z zimmasiga olgan taqdirdagina rozi bo‘lamiz. Aks holda buni uddalashimiz qiyin”, – deya qo‘shimcha qiladi u.
Shu bilan birga, xalqaro donorlar repertuarga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi. Gyote instituti, Fransiya madaniyat markazi, Shveysariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi (SDC) yillar davomida teatrni qo‘llab-quvvatlab keldi. SDC ko‘magida 2005-yilda “Ilhom”da Markaziy Osiyo yosh rejissyorlari laboratoriyasi tashkil etildi.
U teatrning muhim qismiga aylandi: o‘nlab ishtirokchilar, jumladan, olti nafar o‘zbekistonlik va bir nechta “Ilhom” aktyorlari uni tamomlashdi. Teatrning o‘ziga laboratoriya sezilarli natijalar berdi: bu yerda “Dehli raqsi” (2022) repertuariga kiritilgan Anton Paxomovning “Loyli harflar, suzuvchi olmalar” asari, shuningdek, yubiley mavsumida sahnalashtirish uchun tanlangan yangi pyesalar: Nilguna Bahromzodaning “Ey, belyash” va Natalya Lining “Ikki tosh haqida ertak” asarlari paydo bo‘ldi.
O‘zbekistonda xayriya ishlari qiyinroq kechadi. “Bizda homiylik madaniyati umuman rivojlanmagan. Sizdan ugina, bizdan bugina, deganday”, – deya tan oladi Gafurov. Shuning uchun xususiy kompaniyalarning e’tibori, ayniqsa, muhim: “Kapitalbank” va “Uzum” sahnani mustahkamlash, ovozni yangilash va yong‘indan keyin ko‘rgazma zalini tiklashga yordam berishdi.
image
Ba’zan badiiy g‘oyalar emas, balki teatr ishlaydigan oddiygina sharoitlar xavf ostida qolardi. 2020-yilda binoning yangi egasi teatr tashkil etilganidan beri faoliyat yuritib kelayotgan “Shodlik Palace” mehmonxonasi yerto‘lasini bo‘shatishni talab qilgan. Bunga javoban #SaveIlkhom kampaniyasi boshlandi: tomoshabinlar, rassomlar, xorijiy diplomatlar va ommaviy axborot vositalari birlashdi, O‘zbekiston Milliy mass-mediani qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi Vasiylik kengashi raisining o‘sha paytdagi o‘rinbosari Saida Mirziyoyeva va madaniyat vaziri Ozodbek Nazarbekov bizni himoya qilishdi. Natijada ijara shartnomasi uzaytirildi.
2022-yilda esa Teatr arboblari uyushmasi Ichki ishlar vazirligiga murojaat qilib, Jenni Nordbergning Afg‘onistondagi “bachcha-posh” fenomeni haqidagi kitobi asosida polshalik rejissyor Yakub Skrjivanek tomonidan sahnalashtirilgan “Yashirin qizlar” spektaklini namoyish etishni taqiqlashni so‘radi. Tashkilot ushbu spektaklni “o‘zbek-afg‘on xalqlarining tinch va barqaror yashashiga salbiy ta’sir qiladi’, deb topgandi. (matnda shunday — HD jurnali). Shunda Adliya vazirligi “Ilhom”ni himoya qildi va jamoat tashkilotlari teatr repertuariga ta’sir o‘tkazishga haqli emasligini eslatdi.
“Muhimi, spektakl qo‘yilsin, degan odamlar topildi, – deya eslaydi Gafurov. – Bu bizga ishonch beradi: agar biz haqiqatni gapirsak va ishimizni halol bajarsak, bizning kelajagimiz bor”.

Missiya va badiiy falsafa

“O‘tmish bilan yashash kerak emas – yangi narsa yaratish muhim, hatto bu eski asar asosida takroran sahnalashtirilgan bo‘lsa ham. Adabiyot faqat asos beradi, teatr esa uni bugungi kunning jonli nafasiga aylantirishi shart”, – deya ta’kidlaydi Boris Gafurov.
Bu fikr “Ilhom” falsafasini belgilaydi. Bu yerda klassikani muzey uchun qayta yaratmaydilar, balki omma bilan uning tilida gaplashishga va matnlarni zamonaviy kontekstda qayta ko‘rib chiqishga intiladilar. Shu tarzda Brextning “Meshchan to‘yi”ni qayta tiklashga bir necha bor urinish Gafurovga o‘tmishga qaytish klassik asarni muzey eksponatiga aylantira olishini ko‘rsatdi. “Teatrning vazifasi nusxa ko‘chirish emas, balki yangidan yaratishdir. Tolstoy yoki Brextni olsak ham, XXI asrda ularni qanday his qilsak, shunday o‘qishimiz kerak. San’atda taqiqlar yo‘q va bo‘lmasligi kerak”, – deydi u.
Bundan sahna tillarining polifoniyasi kelib chiqadi: masxarabozlik falsafa bilan, plastika hujjatli drama bilan, musiqa esa so‘z bilan bog‘lanadi. Ivan Viripayevning “Dehli raqsi”da matn harakatlar va ritmlar oqimiga aylanadi; Nassim Sulaymonpurning “Oq quyon, qizil quyon”ida tomoshabin harakatning hammuallifiga aylanadi; Antuan Jintning “Lyudka”sida esa hayot oshxona stolida – yopiq doira ramzi bo‘lgan sahnada namoyon bo‘ladi.
Bu yerda asosiy tamoyil oddiy: tomoshabinni fikrlovchi inson sifatida hurmat qilish. “Bizning tomoshabin iste’molchi emas, hammuallif”, – deya ta’kidlaydi Gafurov. Shuning uchun teatr afishasi xilma-xil: Chexov va Shekspir, Brext va Navoiy, zamonaviy dramaturglar va boshlovchi mualliflar yonma-yon turadi. Lekin har bir asar yangicha jaranglaydi – keskin, kutilmagan, ba’zan provokatsion darajada.
Shu tariqa quyidagi spektakllar yaraldi: Mixail Ugarovning “OBLOM-off” asarida Oblomov postsovet inersiyasi metaforasiga aylandi – jamiyatning o‘zgarishlarni kutishi-yu, lekin ularga jur’at yetishmasligi odati; Mixail Durnenkovning “Xlam” asari – buyumlar va qo‘rquvlar bilan to‘lib-toshgan odam haqidagi ertak; Alisher Navoiy masallari asosida yozilgan “Yetti oy”da Sharq she’riyati avangard sahnaviy timsolini topgan.
Bu asarlar nafaqat badiiy izlanish, balki teng huquqlilik, zo‘ravonlik va tanlov erkinligi mavzulariga hali ham qarshilik ko‘rsatayotgan an’anaviy jamiyatga chaqiriq hamdir. “Biz bugungi muammolar haqida gapiryapmiz. Agar jim bo‘lsak, o‘zgarish bo‘lmaydi. Bizning vazifamiz hayotga munosabatni o‘zgartirish, ertangi kun tuyg‘usini berish. Agar biz zo‘ravonlik, tenghuquqlik, inson huquqlari haqida gapirmasak, hech narsa o‘zgarmaydi”, – deya ta’kidlaydi Gafurov.

Yubiley mavsumi

12-sentabr kuni “Ilhom” o‘zining yubiley – 50-mavsumini Konstantin Simonov qissasi asosidagi “Urushsiz 20 kun” spektaklining premyerasi bilan boshladi. Rejissyor Aleksandr Plotnikov sahnalashtirgan asar tomoshabinni 1942-yilga, qissa qahramonlari yashayotgan front va front orti o‘rtasidagi kamdan-kam uchraydigan yigirma kunlik tinchlik vaqtiga olib ketadi. Bosh rol Lopatinning harbiy xizmatchisini Boris Gafurov ijro etgan. “Bu insonning zaifligi, hayot har doim urushdan kuchliroq ekanligi haqidagi spektakl. Hatto eng mushkul davrlarda ham inson sevish, orzu qilish, xotirlash huquqiga ega bo‘ladi”, – deydi u.
Mavsum qiziqarli bo‘lishi kutilmoqda. “Urushsiz 20 kun”dan tashqari, tomoshabinlarni “Central Asia Drama.Lab” laboratoriyasida yaratilgan tojik yozuvchisi Nilguna Bahromzoda asari asosida Maksim Fadeyev sahnalashtirgan postanovka hamda Mixail Bulgakovning “Janob de Molyerning hayoti” premyerasi kutmoqda. Ushbu spektaklni Boris Gafurov 25-yanvar – Mark Vayl tug‘ilgan kuniga maxsus tayyorlayapti. Spektakl teatr asoschisiga bag‘ishlov bo‘ladi.
Yubiley munosabati bilan teatr foyesi va ko‘rgazmalar zalida teatr tarixiga bag‘ishlangan “Men yashayotgan tana” nomli katta ekspozitsiya ochildi, shuningdek, arxiv spektakllari retrospektivasi ishga tushirildi. “Xotira kinozali” formatida tomoshabinlar turli yillardagi spektakllarni tomosha qilishdi va aktyorlar bilan ularni muhokama qilishdi.
“Bizning vazifamiz atrofdagi talablarga moslashish emas, balki halol bo‘lishdir. Agar tomoshabin teatrdan boshqa odam bo‘lib ketsa, demak, teatr tirik”, – deya xulosa qiladi Boris Gafurov.
Hikoyamiz yoqdimi? Bizni  Instagram va Telegram tarmoqlarida qo‘llab-quvvatlang.