Qisqacha mazmun

Bu yerda biz mazmuni bilan tezroq tanishmoqchi bo‘lganlar uchun material qahramonining asosiy fikrlarini jamlagan edik. Suhbatning to‘liq bayoni quyida keltirilgan.
Fotima Abdurahmonovaning aytishicha, barchasi oddiy savoldan boshlangan: shaharda xayol surib yurish mumkinmi? Shunchaki qadamlarni sanamay, atrofga boqib, qayerda yashayotganingni anglash orqali. U dastlabki sayrlari o‘z-o‘zidan, yo‘l ko‘rsatuvchisiz, shunchaki shaharni boshqacha ko‘rish istagi bilan boshlanganini eslaydi. Asta-sekin unga oddiy odamlar, fotosuratchi, hamfikrlar qo‘shila boshladi va "Toshkent bo‘ylab sayr" ma’ruzalar emas, balki e’tibor va sukunat muhim bo‘lgan harakatga aylandi.
Vaqt o‘tishi bilan Fotima ko‘chalarda ilgari e’tibordan chetda qolgan mozaikalar (devorlardagi naqshlar)ni payqay boshladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, aynan fotosuratlar yo‘qolib borayotgan narsalarni qayd etish imkonini beradi. U mozaika fon yoki bezak emas, balki shaharning tili, uning imo-ishorasi va matni ekanligini ta’kidlaydi. O‘z vazifasini nafaqat mozaikalarni saqlash va mualliflarni topish, balki ko‘chalarga ma’no qaytarish deb biladi. Uning fikricha, shahar xaritadagi nuqta emas, balki suhbatdoshdir va u bilan sayr, e’tibor, harakatlar orqali muloqot qilish lozim.
image

To‘liq matn

Suhbatning to‘liq matnini e’tiboringizga taqdim etamiz.

Qadam-baqadam: "Shagayu.uz" qanday qilib shahar harakatiga aylandi

– "Shagayu.uz" tashabbusi qanday paydo bo‘lgan?
– Bugun hamma qadamlarini sanaydi – kuniga 10 ming. Ammo 2017-yilda bu yangilik edi. Ilovalar endi paydo bo‘la boshlagan, ishqibozlar skrinshotlar bilan bo‘lishardi. Men esa o‘ylardim: atrofga boqib, qayerda yashayotganingni anglash orqali ongli ravishda qadam tashlasak-chi?
Xuddi shu paytda "O‘zbekistonning yosh fotosurati" guruhi bilan Rassomlar uyidagi ko‘rgazmaga bordik. Ko‘rgazmadan so‘ng shunchaki kameralar bilan Toshkent bo‘ylab sayr qildik, insonlar, chiroqlar, shaharni suratga oldik.
Keyin guruh tarqalib ketdi, lekin menda e’tibor bilan qadam tashlash kerak degan fikr uyg‘ondi. 2017-yil 6-mayda "Экскурсомания" guruhida birinchi e’lonni yozdim. Ertasi kuni Mirzo Ulug‘bek xiyoboni oldida uchrashib, yo‘lga chiqdik. Ushanda biz shunchaki yo‘l ko‘rsatuvchisiz, o‘z shahrimizni o‘zgacha nazar bilan ko‘rish maqsadida yurdik. Shu tariqa «Шагаю по Ташкенту» ("Toshkent bo‘ylab sayr") guruhi tashkil topdi.
«Шагаю.уз» loyihasining logotipi
«Шагаю.уз» loyihasining logotipi
– Ishtirokchilar qanday munosabat bildirdi?
– Format o‘zini oqladi. Bunda faqat yurish, kuzatish, suhbatlashish, ba’zan esa shunchaki jim turish talab qilinardi. "Nahotki Toshkentda shunday joylar bor?", deya odamlar hayron qolardi. Albatta, bor! Va ko‘p. Sayrlardan biriga 56 kishi kelganida, bu loyiha odamlarga kerakligini angladim. Shaharni qadam-baqadam kashf etardik. Bu haqiqatan shunday edi.
– Loyiha shahar tashabbusi sifatida boshlangan. U qanday qilib ommaviylashdi?
– 2017-2018-yillarda Toshkentdan tashqariga – avval shahar atrofiga, keyin tog‘larga chiqa boshladik. Dastlabki yo‘nalishlar oddiy edi, masalan So‘koq, Quyosh instituti. O‘sha paytda So‘koq hali mashhur yo‘nalish emasdi va hech qanday tijorat, sayyohlik firmalari yoki yo‘l ko‘rsatuvchilar haqida umuman gap ham bo‘lmagan. Biz Qo‘yliqda to‘planib, Parkentga ketardik, u yerdan duch kelgan eshak-aravalarda qo‘riqxonaga yo‘l olardik. Buning uchun bizga hech kim bir tiyin to‘lamagan. Bu shunchaki bizning tashabbusimiz edi xolos. Albatta, keyinchalik bizning yo‘nalishlarimizni takrorlaydigan sayohatlar paydo bo‘ldi, lekin biz uchun bu romantika va haqiyqiy kashfiyot edi.
Asta-sekin geografiya kengayib bordi va qo‘shni respublikalarga ham bora boshladik. Yorqin lahzalardan biri 2018-yilning dekabr oyida ilk bor xorijga chiqqanimiz bo‘ldi. Avval Tojikistonning Xo‘jand shahri, keyin Qozog‘istonning Chimkent shahri. Barcha xarajatlarni ishtirokchilar o‘zlari qopladi. Charchab, lekin taassurotlarga to‘lib qaytardik.
image
– COVID-19 pandemiyasi davrida ko‘p narsa o‘zgardi, jumladan, turizm sohasida ham. Bu sizning loyihalaringizga ta’sir ko‘rsatdimi?
– Albatta, COVID o‘z ta’sirini ko‘rsatdi: kamroq yig‘iladigan bo‘ldik, ko‘proq yolg‘iz yoki kichik guruh bilan yurishga to‘g‘ri keldi. Lekin tadqiqot qilish odati saqlanib qoldi. Ommaviy sayyohlar qadam bosmagan joylarni tanlashga harakat qilardim va hamon shunday qilaman.
– Bunday sayohatlarda sizni nima o‘ziga tortadi?
– Tashlandiq shaharlar. O‘zbekistondagi Yangiobod, Tojikistondagi eski konchilar shaharchasi... U yerlarga birinchi bo‘lib biz borganmiz. Keyin tijorat turlari, so‘ngra mahalliy hokimiyatdan qiziqish paydo bo‘ldi. Masalan, Yangiobodda endi infratuzilma rivojlanishni boshladi, turizm loyihalari vujudga keldi. Va men bunda faoliyatimizning natijasini ko‘ryapman. Tashlandiq joylar yana jonlanmoqda. Demak, bekorga bormagan ekanmiz.

Yursang - shahar jonlanadi

- Shaharda sayr qilishni davom ettiryapsizmi?
- Hozir kamroq. Agar shahar aylanishga chiqsam ham, bu mavzuli marshrutlardan iborat, masalan bino fasad va devorlaridagi naqshlarni tomosha qilish, Chilonzor bo‘ylab sayrlar, ba’zan viktorinalar yoki kvestlar tashkil qilamiz. Odamlarni shunchaki olib yurish endi menga qiziq emas –vaqtni mazmunli o‘tkazish muhimroq, bugun bilimning qadr-qimmati haqida boshqacha tushuncha paydo bo‘lgan.
- Bu ishlar sizga daromad keltirmaydi ku?
- "Nega loyihani daromadga aylantirmayapsan?" degan savolga to‘g‘ri javob berish uchun menga yetti yil kerak bo‘ldi. "Men professional gid emasman, mening litsenziyam yo‘q," - deb doimo javob berardim. Lekin o‘tgan yili kursni tugatib, diplom oldim. Tan olishim kerak, o‘rgatilgan ko‘p narsalarni men intuitiv ravishda bajarardim - marshrutlarni o‘zim bosib o‘tardim, logistikani hisoblardim, vaqtni chamalardim, qayerda burilish, qayerda to‘xtashni bilardim. Hozir rasman gid bo‘lib ishlamayman, lekin yana chaqirishsa, yana krossovkamni kiyib, kamerani olib yo‘lga tushaman. Shahar ham menga jon deb ergashadi.
image
- O‘zbekistondan tashqarida sayohat qilish uchun sizni nima ilhomlantiradi?
- Yaqinda bir o‘zim sayohatga chiqa boshladim. Lekin allaqachon Baykalda, Hindistonda, Londonda, Butanda bo‘lganman. Yolg‘iz sayohat qilishdan qo‘rqadiganlar ko‘p, lekin qo‘rquv ko‘pincha miyada bo‘ladi.
Baykal sokinligi bilan, Butan ichki osoyishtaligi va sayyohlar shovqinining yo‘qligi bilan hayratga soldi. Yevropaga ish bilan borib keldim – Londonga konferensiyaga borganman, keyin yo‘l-yo‘lakay Shotlandiyani ham ko‘rdim. Men brendlar ortidan quvmayman, men taassurotlarga sarmoya kiritaman.
- Mamlakat ichidagi noturistik yo‘nalishlar-chi?
- Men qishloq yo‘nalishlarini juda yaxshi ko‘raman. Masalan, Qashqadaryodagi Varganza qishlog‘ida anorzorlar bor. To‘g‘ri, 2022-2023-yillarning qish oylarida ular katta zarar ko‘rdi. Yoki arab diasporasi - noyob tuksiz kelim gilamlarini to‘quvchi ko‘chmanchilar, an’anaviy kiyimdagi ayollar. Bu xuddi jonli muzeyga o‘xshaydi.
Varganzalik o‘zbekistonlik ko‘cha san’ati rassomi Vargunza, u bilan suhbatimizni o‘qing:
Londonda meni suvenirlarga bo‘lgan yondashuv hayratga soldi - har bir muzeyning o‘z to‘plami bor. Bu savodli marketing, ya‘ni sayyoh shunchaki magnit bilan emas, balki sayohatni yana takrorlash ishtiyoqini paydo etgan taassurot bilan ketadi. Bizda esa hammasi bir xil. Ko‘p narsa yo‘qotilmoqda, ammo salohiyat juda katta. Biz o‘zimizning kuchli tomonlarimizni yetarlicha baholamaymiz.

Ko‘cha sayrlaridan shahar mozaikasi arxeologiyasigacha

- Toshkent mozaikalariga qiziqishingiz nimadan boshlangan?
- Bu to‘satdan sodir bo‘lgani yo‘q. Shunchaki bir kuni men ilgari ko‘zdan chetda qolgan narsalarni ko‘ra boshlaganimni payqadim. Shahar bo‘ylab sayr qilardik va men uylarning old tomonlarini bezab turgan naqshlarga ko‘proq e’tibor bera boshladim. O‘shanda men "O‘zbekistonning yosh fotosurati" nomli Facebook hamjamiyatining a‘zosi sifatida guruhda havaskorona telefonda olingan, lekin samimiy fotosuratlarimni joylashtirib borardim.
Va bir kuni Oleg Burnashevning postiga ko‘zim tushdi. U yangi "O‘zbekiston mozaikalari" guruhi tuzilganini e’lon qildi va shahar sayrlarida uchraydigan mozaikalarning suratlarini ulashishni taklif qildi. Menda allaqachon fotosuratlar borligini va ularni guruhga joylashtira boshlaganligimni darhol yozdim. Ko‘p o‘tmay Oleg shaxsan menga javob yozdi. U menga rassom Nikolay Jarskiyning bevasi Valentina Jarskaya va ularning qizi Tatyana bilan bog‘lanishni taklif qildi, balki ularning arxivlari saqlanib qolgandir degan ma‘noda. Albatta, ularga ham yozdim. Chunki savollarim ko‘p edi.
Valentina Alekseevna juda ochiq ko‘ngil odam ekan. Biz gaplashdik va u "Tashgiprogor" institutining bosh arxitektori, Jarskiylar oilasining yaqin do‘sti Yuriy Georgiyevich Miroshnichenko bilan uchrashishni maslahat berdi. Uning aytishicha, 1966 yilgi zilziladan so‘ng Toshkentga aka-uka Jarskiylar - Pyotr, Nikolay va keyinroq Aleksandr yetib kelgan. Ular dastlab "Tashgiprogor"da, so‘ngra DSK-1 uysozlik kombinatida ishlagan. U yerda, qurilish chiqindilari - singan plitkalar, sopol parchalari orasida shaharning vizual qiyofasini o‘zgartirgan g‘oya paydo bo‘ldi. Kimdir buni chiqindi deb o‘ylagan bo‘lsa, aka-uka Jarskiylar ushbu chiqindi qoldiqlarini mozaika materiali sifatida foydalandi.
Pyotr Jarskiy birinchi yirik ishning eskizini yaratdi va uni Miroshnichenkoga ko‘rsatdi. Kompozitsiya dadil edi - milliy libosdagi odamlar, mifologik mavjudotlar, qizil lenta, naqshlar... Rad etish vasvasasi bor edi. Ammo Miroshnichenko rassom bilan gaplashishga qaror qildi va uning oldida nafaqat professional, balki nihoyatda qiziqarli odam ham paydo bo‘ldi. Pyotr Leningradda o‘qigan, Fransiyada yashagan, Muxina nomidagi bilim yurtini tamomlagan. Ushbu muloqotdan so‘ng eskiz ma’qullandi. Ko‘p o‘tmay Muqimiy ko‘chasida ilk dadil, yorqin va jonli mozaika paydo bo‘ldi.
Toshkentdagi Muqimiy ko‘chasidagi mozaika. Foto: Fotima Abdurahmonova
Bu yangilikni Toshkent hech qanday e’tirozsiz qabul qildi. Shundan s’ong butun bir davr boshlandi: Qatortoldan Chilonzorning yigirmanchi kvartali (mahalla)gacha birin-ketin mozaika bilan bezatilgan ko’p qavatli uylar paydo bo‘ldi. Ular shahar muhitining jonli, erkin va rang-barang qismiga aylandi.
Dastlab bu faqat turar-joy binolari bo‘lib, ularning fasadlari rassomlar qo‘lida gullab-yashnadi. Ammo meni jamoat binolaridagi mozaikalarni yaratgan insonlar ham qiziqtirib qoldi. Kim edi ularning mualliflari? Shu tariqa mening shaxsiy izlanishlarim boshlandi.

Suratdan kitobga

- Loyihangiz qaysi paytda sayr va shaxsiy qiziqish doirasidan chiqib ketdi?
- Sovet davrining me’moriy merosiga chuqur qiziqadigan nemis shaharshunosi Filipp Moyzerning ishlari bilan tanishganimda hamma narsa o‘zgardi. U kishi Nikolay Jarskiyni shaxsan tanigan, butun sobiq sovet hududidagi uy-joy qurilishini o‘rgangan va fotosuratlar, matnlar, kitoblar kabi keng ko‘lamli arxivlar to‘plagan. Uning nazarida me’morchilik shunchaki beton va oyna emas, balki madaniy xotiraning ko‘zgusidir.
Aynan shu inson chet ellik sayyohlarga mo‘ljallangan Toshkent mozaikalari bo‘yicha yo‘l ko‘rsatkich yaratishni taklif qildi. Ammo unga oddiy fotosuratchi emas, balki obyektlarni tarixiy va madaniy jihatdan jonlantira oladigan odam kerak edi. Shunchaki "manzil, sana, muallif"li rasmlar emas, balki, nimalar tasvirlangani haqida hikoya qiladigan fotosuratlar kerak edi. Masalan, O‘zekspomarkaz peshtog‘idagi mozaikada o‘zbek to‘yi tasvirlangan. Mahalliy aholi uchun bu tushunarli, sayyohga esa tushuntirish kerak. Shunda mozaika madaniyatlar o‘rtasidagi ko‘prikka aylanadi. Bu menga yaqin bo‘lgani uchun ishga kirishdim.
- Mozaika mualliflarini aniqlashga kim yordam berdi?
- Avvalo, Yuriy Miroshnichenko va Valentina Jarskaya. Ularning xotirasi tufayli qaysi asarlar Pyotr yoki Nikolay Jarskiyga tegishli, qaysilari esa faqat og‘zaki tarixda qolgan boshqa ustalarga tegishli ekanligini tushunishga muvaffaq bo‘ldim.
- Yo‘l ko‘rsatkichni amalga oshirishga erishdingizmi?
- 2019-yilda mablag‘ yetishmasligi sababli loyiha to‘xtatib qo‘yilgan edi. Ammo 2023-yilda Filipp yana aloqaga chiqdi: u aka-uka Jarskiylar haqidagi kitobni tugatibdi - unda mening o‘sha paytdagi fotosuratlarim ham bor ekan. U yana Toshkentga keldi, tadqiqotlarni, suratga olishni, uchrashuvlarni davom ettirdi. U yo‘l ko‘rsatkich nafaqat mozaikalarni, balki freskalarni, haykallarni, barelyeflarni, shaharning vizual ruhini shakllantiruvchi barcha narsalarni o‘z ichiga olishini aytdi.
Toshkent mozaikalari suratlari
Toshkent mozaikalari suratlari
Toshkent mozaikalari suratlari
Toshkent mozaikalari suratlari
Thumbnail 1
Thumbnail 2
Thumbnail 3
Thumbnail 4
Toshkent mozaikalari suratlari
Shundan so‘ng yana bir qiziqarli uchrashuv bo‘ldi. Men bilan jurnalist, "Matryoshkalar bo‘yicha" YouTube kanali muallifi Valeriya Nayanova bog‘landi. U Toshkent mozaikalari haqida film suratga olishga qaror qilgan ekan. Men uni Yuriy Miroshnichenko, Valentina Jarskaya, Vladimir Burmakin bilan tanishtirdim - ularning barchasi kadrga tushdi. Film O‘zbekistonda ham, undan tashqarida ham katta shov-shuv uyg‘otdi.
Loyiha uchun bu burilish nuqtasi bo‘ldi - ushbu filmni Raqamli rivojlanish departamentidan O‘tkir Shermanov ko‘rib qoldi. Shunda Toshkent mozaikalari haqida sayt yaratish g‘oyasi tug‘ildi. Biz Age Tashkent bosh dizayneri Aleksey Xen bilan portal tuzilishini muhokama qildik. Men fotosuratlar, ismlar, manzillar, manbalar kabi barcha ma’lumotlarni to‘pladim. Shu payt Filippdan aprel oyida kitob taqdimotini o‘tkazishi haqida xabar keldi. Shunda men, keling, saytni bir kun oldin ishga tushiraylik va bu ikki tomonlama madaniy xodisa bo‘lsin, deya taklif bildirdim. Bu tijorat emas. Bu - xotira, ma’no va shahardir.
Toshkent mozaikalariga bag‘ishlangan sayt.
Toshkent mozaikalariga bag‘ishlangan sayt

Mozaikalar jonlanganda

- Saytni ishga tushirishga qanday munosabat bildirildi?
- Juda ilhomlantiradigan. Biz mozaikalarni shunchaki bir joyga yig‘madik - ularning ba’zilari amalda jonlandi. Animatsiya tufayli endi maxsus ilovani yuklab olib, telefon kamerasini yo‘naltirish mumkin. Shunda mozaika harakatlanadi, nafas oladi, hikoya qiladi. Bu haqiqiy sehrga o‘xshaydi.
- Nechta obyektni hujjatlashtirishga muvaffaq bo‘ldingiz?
- Hozirda saytda 502 ta mozaika mavjud. Afsuski, ularning 17 tasi yo‘qolgan. Ammo saqlanib qolgan narsalar allaqachon vizual xotiraning muhim qatlamini tashkil etadi. Bu obyektlar endi tizimlashtirilgan, ularni hamma tomosha qila oladi va eng muhimi ular himoyalangan. Axir hujjatlashtirilgan obyektni yo‘q qilish endi oson emas. Shuningdek, homiylar paydo bo‘ldi va bu bizga yangi kuch in‘om etdi. Eng muhim qadamlardan biri mozaika bilan bezatilgan peshtoqlardan reklama bannerlarini olib tashlashga muvaffaq bo‘ldik. Bu oson kechmadi: tijoriy manfaatlar, shartnomalar va ijaraga beruvchilarning qarshiligiga duch keldik... Ammo natija bor - bannerlar olib tashlandi va shahar "nafas ola" boshladi.
- Mozaikalarning rasmiy himoyasi paydo bo‘ldimi?
- Ha. 2024-yilning kuzida Yangi Toshkentni barpo etish direksiyasi "Shahar muhitining dizayn-kodi" hujjatini chop etdi. Unda agar peshtoqda mozaika bo‘lsa, reklama taqiqlanishi aniq yozib qo‘yilgan. Qoidabuzarliklar ma’muriy javobgarlikka tortiladi. Bu muhim qadam bo‘ldi, chunki tepadagilar bizni nihoyat eshitishdi.
Toshkent "Shahar muhitining dizayn-kodi"
Toshkent "Shahar muhitining dizayn-kodi"
Shuningdek, biz yana Filipp Moyzer bilan hamkorlikda uning kitobi bilan bir vaqtda yo‘l ko‘rsatkich chiqarishga qaror qildik. Hozir ish deyarli yakunlandi. Bu shunchaki xarita emas, balki tarix, ovoz va shaharning jonli manzarasi aks etgan Toshkent mozaikalari bo‘ylab madaniy sayohat bo‘ladi.

Yangi kashfiyotlar, yangi nomlar

- Siz mozaikalarni izlash va topishda davom etyapsizmi?
- Ha, ba’zan butunlay kutilmagan voqealar yuz beradi. Bir kuni menga Vladimir Burmakin bilan birga ishlagan monumental rassomning qizi - rossiyalik Darya Petrova xat yozdi. Otasi 1995-yilda O‘zbekistondan ketib, 2000-yillar boshida vafot etgan ekan. Darya uning Urdadagi bolalar bog‘chasi hovlisida mozaika yig‘ayotgani aks etgan fotosuratlarni yubordi. Bolalar uchun yaratilgan ezgu ishni ko‘rish uchun ushbu obyektni topib bordim. Bu yangi mozaika, yangi nom va yangi tarix edi.
"O‘zekspomarkaz" peshtog’idagi "To‘y" pannosi bilan ham xuddi shunday bo‘lgan. Uzoq vaqt davomida muallif kimligini aniqlay olmadik. To‘satdan menga bir yigit murojaat qildi. u ushbu "asar" muallifi Dilmurod Yusupovning nabirasi ekan. U bizga hujjatlarni, suratlarni topshirdi, u bilan telefonda gaplashdik va natijada rassomning tarjimayi holini tiklashga muvaffaq bo‘ldik. Bu xuddi yorug‘lik kabi edi. Ko‘p o‘tmay O‘zAda katta suhbat chiqdi. Shunday qilib, ustoz xotirasi shaharga qaytdi.
"O‘zekspomarkaz" peshtog’idagi "To‘y" pannosi. Шагаю.уз  videosi
- Ya’ni mualliflarni qidirishda davom etyapsizmi?
- Albatta. Bu asosiy yo‘nalishlardan biri. Ko‘pincha allaqachon o‘rnatilgan talqinlarni qayta ko‘rib chiqishga to‘g‘ri keladi. Masalan, To‘qimachilik institutiga kiraverishdagi mozaikani bo‘yab tashlamoqchi bo‘lishdi, lekin prorektorlardan biri pannoni himoya qildi. Ijtimoiy tarmoqlarda shov-shuv ko‘tarildi va ko‘p o‘tmay Merosni muhofaza qilish agentligi vakili muallifni Irena Lipiene deb e’lon qildi. Ammo men shubhalandim. Chunki Lipiene shishali vitrajlar bilan tanilgan, lekin mozaika ishlari bilan shug‘ullanmagan. Natijada haqiqiy mualliflar Aleksey Shteyman va Grigoriy Derviz ekanligi aniqlandi. Mozaika 1982-yilda yaratilgan ekan.
- Yo‘qolgan mozaikalar haqida nima deysiz?
- Hozir saytda 17 ta yo‘qolgan obyekt qayd etilgan. Yaqindagina 19 ta edi. Ikkitasini qaytarishga erishdik. Homiylar "Obod mahalla" dasturi doirasida bo‘yab tashlangan mozaikalarni tiklashga yordam berdi. Alpinistlar ishi va materiallarga haq to‘lashdi, ikki kundan so‘ng tasvirlar yana yaltirab ketdi. Ularning portaldagi maqomi esa o‘zgardi.
- Boshqa mozaikalarni tiklash imkoniyati bormi?
- Hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan ishlar bor. Ammo shuni tushunish kerakki, bu shunchaki ezgu maqsad emas. Hatto devorni tozalash uchun ham rasmiy ruxsat talab etiladi. Barcha ishlar Madaniy meros agentligi va Madaniyatni rivojlantirish jamg‘armasi bilan kelishilgan bo‘lishi shart. Bu quruq rasmiyatchilik emas. Jamg‘arma loyihani har bir bosqichda kuzatib boradi, maslahat beradi, ko‘maklashadi. Usiz birorta ham mas’uliyatli qaror qabul qilib bo‘lmaydi. Va bu to‘g‘ri. Chunki mozaika shunchaki naqsh emas, balki shaharning madaniy ramzidir. Unga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish lozim.

Nima uchun mozaikalar yo‘qolmoqda

- Nega mozaikalar yo‘qola boshladi? Axir bu madaniy meros-ku...
- Ularni kimdir ataylab yo‘q qilgan deb o‘ylamayman. Hammasi o‘z-o‘zidan - loqaydlik, byurokratiya, didsizlik muhitida sodir bo‘ldi. Mustaqillik qo‘lga kiritilgandan so‘ng keng ko‘lamli qayta qurish to‘lqini boshlandi. Eski binolar buzildi, yangi ofislar, turar-joy binolari qurildi. Ko‘pincha hech kim fasadlarda mozaikalar borligini payqamasdi ham. Masalan, "Mehnat rezervlari" sport majmuasi. Uni buzib, yangisini qurishdi va bino bilan birga mozaika ham yo‘q bo‘ldi. Hech qanday surat yoki eslatma saqlanib qolmagan. Xuddi shunday voqea Bilimlar uyidagi mozaika bilan sodir bo‘ldi. Bunda 2000-yillar boshida rekonstruksiya ishlari olib borilayotganda hamma narsa izsiz yo‘qolgan. Keyinchalik me’mor Yuriy Miroshnichenko panno saqlanib qolganini va shunchaki gipsokarton bilan berkitilganini aytdi. Lekin boshqa bir tadqiqotchi Boris Chuxovich uni yo‘qolgan deb yozgan edi. Hozir bizda faqat umid bor, xolos.
- Siz buni tekshirib ko‘rmoqchi bo‘ldingizmi?
- Ha. O‘tgan yili Rus drama teatrini ta’mirlash paytida tasodifan buzilgan qoplamalar orasidan eski devorning bir bo‘lagini ko‘rib qoldim, bu o‘sha mozaikaning bir qismi bo‘lishi mumkin. Uni suratga olishga ulgurdim. Endi faqat ehtiyotkorlik bilan ochib, tekshirish qoldi.
- Eng yorqin, ammo shikastlangan mozaikalar haqida gapirsak-chi?
- Amir Temur xiyobonidagi pannoga qarash juda og‘riqli. Smaltadan ishlangan ajoyib kompozitsiya - Amudaryo va Sirdaryo ramzlari, jonli, yorqin ranglar. Ammo ayollarning ochiq tana qismlari shunchaki kulrang bo‘yoq bilan bo‘yab tashlangan. Texnik jihatdan buni tiklash mumkin, lekin hech kim bunga jur’at etolmayapti. Qat’iy me’moriy standartlar nuqtai nazaridan bu juda "noqulay" ish.
"Mehnat zaxiralari sport majmuasidagi panno. Yugurish olimpiadasi mozaikasi
- Yangi avlodda mozaikalarga qiziqish paydo bo‘lyaptimi?
- Ha, bu quvonarli. Yosh rassomlar, dizaynerlar, me’morlar mozaikalarga tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Qahvaxona, mehmonxonalarda dekorativ pannolar paydo bo‘lmoqda. Bu jarayon shaharning vizual tilining bir qismiga aylanib boryapti.
- Qanday zamonaviy loyihalar sizni ilhomlantiradi?
- Islom sivilizatsiyasi markazi. U yerda mozaika bezakning asosiy elementiga aylandi. Eskizlarni Alisher Aliqulov chizgan, ular Xitoyda andozalar bo‘yicha yig‘ilgan va Toshkentga qaytarilgan. Mavzular - tarix, ma’naviyat, ma’rifat. Bunda eng muhimi, murakkabligi va qimmatligiga qaramay, mozaika foydasiga tanlov qilindi.
- Sovet davrida hamma narsa qo‘lda bajarilganmi?
- Ha. Smalta - qalin rangli shisha - Leningrad va Boltiqbo‘yidan keltirilardi. Uni maydalashar, parchalashar, rangiga qarab saralashar, qo‘lda terishar edi. Bu mashaqqatli jarayon edi. Hozir smaltani deyarli ishlatishmaydi. Hatto xitoylik ustalar ham boshqa shishani - silliq, bir xil shishani qo‘llaganlar. U ko‘rinishidan chiroyli, lekin aslida umuman boshqacha.
- Toshkentda mozaikaning yana qanday turlari uchraydi?
- Eng noyob va qimmatli mozaika Florensiya mozaikasidir. Abdumalik Buxorboyev undan o‘z ishlarida - telemarkazda, "Tata" mehmonxonasida, "Novza" va "O‘zbekiston" metro bekatlarida foydalangan. Bu zargarlik texnikasi - yashma, granit, marmar, choksiz toshlar, bir-biriga zich qilib terilgan. Haqiqiy noyob san’at asari.
Le Grande Plaza Hotel (ilgari "Тата") mehmonxonasiga kiraverishdagi mozaikali panno.  Foto: Fotima Abdurahmonova
- Sovet ramzlari tushirilgan mozaikalar-chi? Ular saqlanib qolganmi?
- Ular bor, lekin ko‘p emas. Va bu targ‘ibot emas, balki vizual xotiraning bir qismi. Masalan, Qoraqamishdagi tinchlik kabutari hamda o‘roq va bolg‘a tasvirlangan mozaikaga hech kim tegmaydi. Yoki panelli uydagi mozaikani olaylik – unda belidan tepasi yalang‘och ishchi va uning yonida gulxan atrofidagi pionerlar tasvirlangan. Ramzlar nafis: gullar, kapalaklar, arfa. Bu endi tarix. Jarskiylar Vodnik massividagi so‘nggi asarida to‘ylar, juftliklar, bolalar  kabi hayotiy manzarani jonli va ta’sirli tasvirlagan.
- Lekin istisnolar ham bor-ku?
- Albatta. Eng mashhuri - sobiq muzeyda, hozirgi Tarix muzeyida Lenin tasviri tushirilgan mozaika. Uni bo‘yab, ustiga tabiat manzarasini chizishgan. Ammo, mish-mishlarga ko‘ra, u qatlamlar ostida saqlanib qolgan. Bu shahardagi yagona mafkuraviy mozaika bo‘lsa kerak. Biz o‘tmishni o‘chirmoqchi emasmiz - uni anglamoqchimiz xolos.
Toshkentdagi V.I. Lenin muzeyining Markaziy zali. Manba: Письма о Ташкенте
- Mozaikalarni saqlab qolishga erishilgan holatlar bo‘lganmi?
- Ha, monumental rassom Arnold Ganning gazeta binosidagi mozaikasi saqlanib qolindi. Binoni qayta qurishga qaror qilinganida, biz pannoni saqlab qolishni taklif etdik. Turli variantlar, jumladan uni parkka ko‘chirish masalasi muhokama qilindi. Biroq mozaika juda katta edi. Kechasi u olib tashlangan va ertasiga g‘oyib bo‘lgan. Madaniyat jamg‘armasi uni "Tata" mehmonxonasi orqasidagi hovlida tashkil etilayotgan madaniyat markaziga o‘rnatilishini ma’lum qildi. U hozircha omborda turibdi. Ammo ayrim OAV xabarlariga ko‘ra, mozaika Fransiya madaniyat markazida o‘rnatilishi kutilmoqda. Bu keng maydonga muhtoj asar. Ehtimol, Moskvadagi "Muzeon" san’at bog‘i kabi ochiq osmon ostidagi muzey tashkil etish maqsadga muvofiq bo‘lar.
- Bunday maydonni qayerda tashkil etish mumkin?
- Eski va yangi Toshkent oralig‘ida, "Yangi O‘zbekiston" bog‘iga yaqinroq joyda. U yerda hozircha bo‘sh maydon bor. Bu muzey emas, galereya bo‘lsin. Olmaotadagi "Ko‘k-To‘be" bog‘idagi kabi, rassom Moldaxmet Kenboyevning "Suvenir ko‘targan qiz" ("Sulushash") mozaikasi tog‘ yonbag‘ridagi karkasda turibdi va hech kimga xalaqit bermaydi, lekin u tarixdan so‘zlayapdi.

Yo‘qotilgan, lekin unutilmagan

- Mozaikalar orasida siz ayniqsa saqlab qolish uchun kurashayotganlaringiz bormi?
- Ha. Hozir men uchun eng muhimi - "Farhod va Shirin" mozaikasi. Bu yonma-yon fasadlardagi ikki panno: birida Shirin, ikkinchisida Farhod tasvirlangan. Kompozitsiyasi kuchli, ramziy ma’nolarga boy. Ma’lum bo‘lishicha, Farhod tasviri tushirilgan mozaikaga katta zarar yetgan, quyosh, shamol, yog‘ingarchilik - barchasi mozaika yuzini yemirib tashlagan. Bundan tashqari, u uy-joy qurilish kombinatida qo‘lda yig‘ilgan va fasadga o‘rnatilgan. Bunday texnika hozir qo‘llanilmaydi, bunday smalta endi ishlab chiqarilmaydi, u yorqin, fakturali, jonli edi. Asl holatida tiklash imkonsiz. Ammo syujetni qayd etib, saqlab qolish mumkin.
Badiiy akademiya akademigi Marina Rostislavovna Borodina bilan maslahatlashdim. U yechim sifatida devordagi tasvirni 3D bosib chiqarishni taklif qildi. Ha, bu an’anaviy ma’nodagi mozaika emas, balki mural. Ammo "Farhod va Shirin"ni shahar maydoniga qaytarishning yagona yo‘li shu bo‘lsa, demak, urinib ko‘rish kerak.
- Saqlab qolish mumkin bo‘lgan boshqa mozaikalar ham bormi?
- Ha. Masalan, yuqorida aytib o‘tganim Bilimlar uyidagi mozaika. Arxitektor Yuriy Miroshnichenkoning aytishicha, u yo‘q qilinmagan, shunchaki gipsokarton bilan yopib qo‘yilgan. Faqatgina tekshirishga qaror qilish qolgan, xolos. Yoki Abdumalik Buxorboyevning Xalqlar do‘stligi saroyidagi ikkita mozaikasi, ular butun, lekin bannerlar bilan yopilgan. Ularni ta’mirlash shart emas, faqat ochib qo‘yish kerak. Yana "O‘zbekenergo" majmuasi peshtoqlaridagi mozaikalar bor. Katta ehtimol bilan bu bino buzilib ketadi. Agar biz bu asarlarni oldindan saqlab qolmasak, ular butunlay yo‘q bo‘lib ketishi mumkin.
Sobiq Bilimlar uyidagi mozaika. Manba: Toshkent haqida maktublar
- Qaytarib bo‘lmaydigan yo‘qotishlar ham bo‘lganmi?
- Afsuski, shunday. Mening sevimli mozaikam - Vladimir Burmakinning "Oqqush sadoqati" asari poklik va nafosat ramzi bo‘lgan ikkita oq oqqush tasviridan iborat edi. Uni 2019-yildagi kitobimga kiritganman. Keyin pandemiya boshlandi, bino sotildi, yangi egasi esa mozaikani o‘chirib tashladi. Undan hech qanday bo‘lak qoldiqlari yoki arxiv suratlari qolmagan. Faqat afsus-nadomat qoldi. O‘sha paytda dekorativ pannoli avtomaktab ham g‘oyib bo‘lgan, Madaniyat uyi buzib tashlandi. Bularning barchasi jimgina - hujjatlashtirilmay, qayd etilmay yo‘q bo‘lib ketdi. Eng dahshatlisi - hatto izi ham qolmaganida.
- So‘nggi lahzada mozaikalarni saqlab qolishning iloji bo‘lgan paytlar ham bo‘lganmi?
- Ha, bunday voqealar odamni ruhlantiradi. Turar-joy majmualaridan birida yangi egalar blogerlardan ta’sirlanib, mozaikani ko‘chirib olmoqchi bo‘lishdi. Ammo ruxsatsiz. Ularga Madaniyat jamg‘armasi va Merosni muhofaza qilish agentligining ruxsati kerakligini tushuntirdim. Yaxshiyamki, to‘xtatishga ulgurdik, mozaika hali ham joyida, shunchaki ekran ortiga yashirilgan. Bu "Kitob olami" binosi va u yerda haqiqiy durdona bor. Monitorni olib qo‘ysangiz bas - bino diqqatga sazovor joyga aylanadi. Bu ham saqlab qolish, ham madaniy hissa, ham samarali targ‘ibot bo‘ladi.

"Bu fon emas - bu shaharning ovozi"

- Siz loyiha taqdimotini o‘tkazdingiz. Qanday fikrlar bo‘ldi?
- Birinchisi Toshkentdagi Gyote institutida o‘tkazildi. Auditoriya tor edi. Shuning uchun men darhol: "Kam. Press-tur, blogerlar, faollar kerak," dedim. Ularni taklif qilishdi, pul ham to‘lashdi, lekin bir-ikkita suratdan tashqari hech qanday natija bo‘lmadi. Menimcha, ular nima bo‘layotganini tushunmadi shekilli. Chunki ular mavzuni his qilmadi, unga hatto qiziqmadi ham. Undan ko‘ra bo‘lajak arxitektor, dizayner va rassom talabalarni taklif qilsak bo‘lar ekan. Chunki bu ularning kasb sohasi. Aynan ular bu ishlarni ko‘rishi, tushunishi, davom ettirishi kerak. Bizga befarq bo‘lmagan auditoriya kerak. Mozaikalardan chiroyli fon sifatida foydalanadiganlargina emas, balki ularni haqiqatan ham bilishni va saqlashni xohlaydiganlar kerak. Chunki mozaikalar shunchaki bezak emas. Bu - shaharning ovozi. Va uni eshitish lozim.
Fotima Abdurahmonova va Taras Shevchenko tasvirlangan mozaikali panno
Fotima Abdurahmonova va Taras Shevchenko tasvirlangan mozaikali panno 
- Siz zamonaviy rassomlarga murojaat qilasizmi?
- Ha, ulardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri "Nega o‘zingizni kashf etmaysiz? Nima uchun renderlarda faqat eski motivlar bor? Bugungi kunning vizual obrazlari qani?" deb tez-tez so‘rab turaman. Yaqinda bir yigit Instagramda "Men mozaika yasashni boshladim, Samarqand, Xivani tasvirlamoqchiman. Sizningcha, bu kimgadir kerakmi?" deb menga yozipdi. Men unga shunday javob berdim: "Yasa. Urinib ko‘r. Asosiysi, o‘zingni ko‘rsat. O‘zing haqingda gapirmasang - hech kim seni tanimaydi".
- Kelajakda qanday mozaikalarni ko‘rishni xohlaysiz?
- Faqat qoliplar emas, ya‘ni "globusga cho‘zilgan qo‘llar " yoki mavhum "hayot daraxti" bo‘lmasin. Bugun bizni xavotirga solayotgan shahar, yolg‘izlik, texnologiyalar, migratsiya, ekologiya, ayol va megapolis kabi mavzular bo‘lsin. Asosiysi, did bilan, fikr bilan, materialga hurmat bilan qilish kerak. San’at jonli bo‘lishi kerak.
- Agar Jarskiy aka-ukalardan mozaika buyurtma qilish imkoningiz bo‘lsa qanday asar so‘rardingiz?
- Men odamlar tasvirlangan hikoyali asar so‘ragan bo‘lardim. Menga aynan shundaylari yoqadi. Shuning uchun men tojik mozaikalarini juda yaxshi ko‘raman, ularda deyarli har doim personajlar, sahnalar, his-tuyg‘ular mavjud. Ular sodda, yorqin va jonli ishlangan. Samimiylik - ko‘pincha bizga yetishmaydigan tuyg‘udir. Bizda juda ko‘p chiroyli naqshlar bor, lekin asosan ma’nosi yo‘q. Mozaikada inson tasviri bo‘lsa, u jonlanadi.
- Shaxsiy hikoyangiz qaysi mozaika bilan boshlangan?
- "Qovg‘a burji" dan. U hozir Buxgalterlar va auditorlar uyushmasi joylashgan sobiq yotoqxonaning peshtog’ida. Men u yerga kurslarga borgandim - axir men ma’lumotim bo‘yicha buxgalterman. Ushanda darsdan so‘ng ko‘chaga chiqdim, chorrahaga yaqinlashib, boshimni ko‘tarsam u turibdi. Qotib qoldim. Telefonimni olib, rasmga tushirdim. Aynan shu kadrdan hamma narsa boshlangan edi, ya’ni mening mozaikalarim, mening "qadamlarim" va mening hikoyam.

"Surat yo‘q bo‘lib ketgan narsani saqlashi mumkin"

- Sizda hamma narsa fotosuratdan boshlangan ekan. Nimanidir o‘zgartirishga qodir bo‘lgan yagona fotosurat sizda bo‘lganmi?
- Yagona bo‘lganiga ishonchim komil emas, lekin suratlar boshlang‘ich nuqtaga aylangan holatlar bo‘lgan. Bir kuni guruhimiz bilan Lisunov ko‘chasida sayr qilib yurib, tashlandiq binoga kirib qoldik. Ichkarida o‘smirlar bor ekan. Ular kutilmaganda "qiziqarli joy"ni ko‘rsatishni taklif qilishdi va bizni qurilishi tugallanmagan hovuzga olib borishdi. U 1980-yillarda qurila boshlangan, ammo to‘xtatib qo‘yilgan ekan. Biz devordan oshib o‘tdik, hammasini suratga oldik, ijtimoiy tarmoqqa joyladik. Vaqt o‘tib, hovuz qayta tiklana boshlandi. Bugun u ishlayapti. Buning uchun bizning suratlarimiz turtki bo‘lganligiga ishongim keladi.
O‘qchi va Olmazor mahallalari buzilishi ma’lum bo‘lgach, deyarli har kuni o‘sha yerga borardim. Avval guruh bilan, keyin yolg‘iz. Eskirgan devorlarni, bo‘m-bo‘sh derazalarni, shinamlik qoldiqlarini suratga oldim. Buni qayd etish kerakligini bilardim. Hozir menda bu ko‘chalarning butun bir arxivi bor. U ko‘chalar endi yo‘q, lekin xotirasi qoldi.
Yana bir voqea bo‘lgan: bir tanishim qo‘ng‘iroq qilib, "Kino uyi buzilyapti!" dedi. Yetib bordim va rejissyor Rashid Malikovni ko‘rib qoldim. U meni rahbariyatga olib bordi va menga hamma narsani hujjatlashtirishga ruxsat berishdi. Zallarni, yo‘laklarni, Bahodir Jalolovning mashhur freskasini suratga oldim. Hozir u yo‘q. Lekin u suratda, arxivda va xotiramda qoldi.
Kinochilar uyi binosi.  Manba: Письма о Ташкенте
- Toshkent siz uchun nima?
- Bu shunchaki men tug‘ilgan shahar emas, bu men yashaydigan muhit. Aynan shuning uchun shunchaki sayr qilish emas, balki shaharni ongli ravishda his qilish g‘oyasi paydo bo‘lgan edi. Buni boshqalar bilan baham ko‘rgim keldi. 2017-yildan 2025-yilgacha "Шагаю по Ташкенту" ("Toshkent bo‘ylab qadam tashlayman") loyihasi doirasida yuzlab qadamlar qo‘ydik. Bu vaqt ichida shahar tanib bo‘lmas darajada o‘zgardi. Ba’zan tanish joyga qaytganimda ko‘zlarimga ishonmayman, kechagina hammasi boshqacha edi.

"Shahar xaritadagi nuqta emas, balki suhbatdoshdir"

- Toshkentning zamonaviy qayta qurilishiga munosabatingiz qanday?
- Bunga ikki xil munosabatim bor. Bir tomondan, yangilanishlar shaharni obod, qulay qilmoqda, gastronomik ko‘chalar, sayyohlik obyektlari paydo bo‘lmoqda. Boshqa tomondan, o‘ziga xoslikni yo‘qotish xavfi bor. Mahalliy faollar ko‘pincha eski ko‘chalarni o‘zgartirish, shundoq ham jonli bo‘lgan narsaga teginishning nima keragi bor deya norozilik bildiradi. Men ularni tushunaman. Ammo poytaxtimizning o‘zgarayotgan joylarining ruhi saqlanib qolsa, hammasi behuda ketmaydi. Sobiq mahallalarda kafelar, mehmonxonalar ochilmoqda. Hududlar an’ana va zamonaviylik uyg‘unlashgan sahnalarga aylanmoqda. Sayyohlar esa o‘zlari bilan nafaqat suratlarni, balki haqiqiy taassurotlarni ham olib ketishadi. Rivojlanish - bu yo‘l. Biz ham shu yo‘ldan bormoqdamiz.
- Shahardagi yangi installyatsiyalarga munosabatingiz qanday?
- Bizda kichik me’moriy shakllar bilan bog‘liq muammo bor. Shaharda badiiy haykallar deyarli yo‘q. Mavjudlari esa didsiz, mo‘rt materiallardan yasalgan. Yomg‘ir yog‘sa, hammasi barbod bo‘ladiganga o‘xshaydi. Boshqa mamlakatlarda hayotdan olingan lavhalar bronza yoki marmardan yasaladi. Masalan, Bokuda sohil bo‘yida butun boshli obrazlar galereyasi o‘rnatilgan, masalan gazeta o‘qiyotgan odam, poyabzal tozalovchi... Bizda esa - ma’nosiz qolipli haykalchalar.
- O‘zingiz suratga olishni davom ettiryapsizmi?
- Albatta. Hozir ko‘proq telefondan foydalanaman. Lekin safarlarda kamerada olaman, chunki obyektivda olingan kadrning sifati boshqacha. Vaholanki, asosiysi texnika emas, nigoh. Lahzani his qilish, voqeani kadrda aks ettirish qobiliyati muhim.
- Siz hali ham shahar bo‘ylab yurib turasizmi?
- Bu endi hayotimning bir qismiga aylangan. Qadam o‘lchagichim doim yoqilgan va kuniga kamida 10 ming qadam yurishga harakat qilaman. Sayr - bu shunchaki jismoniy faollik emas, balki shaharni his qilish, uni ko‘rishning bir usulidir. Mana, ketyapsan, e’tibor berasan: naqshli eski kanalizatsiya qopqog‘i, sana o‘yib yozilgan yog‘och g‘o‘laga tiralgan sovet ustuni. Yoki yonma-yon ikki uy: biri zamonaviy, ikkinchisi yog‘och darchali. Bu tarix. Vaqt qatlamlari. Bundan tashqari, men plogging bilan shug‘ullanaman va har doim qo‘lqop va paket bilan sayr qilaman. Yo‘l-yo‘lakay plogging bilan shug‘ullanaman: shishalar, qog‘ozlar, ayniqsa maktablar oldida. Hozir ancha toza bo‘lib qoldi, demak, bu ish natija beryapti. Bu ham madaniyatning bir qismi va o‘ziga, odamlarga va shaharga hurmat.
Фотима Абдурахманова на станции метро «Пахтакор»
- Siz mozaikalarni ham boshqacha idrok eta boshladingiz, shunday emasmi?
- Albatta. Mozaika shunchaki bezak emas. Bu matn, til, imo-ishora. Masalan, Pyotr Jarskiyning birinchi mozaikasini olaylik: odamlar, naqshlar, hayvonlar - hammasi ma’lum bir maromda joylashtirilgan. Qahramonlardan biri tasmani ushlab turibdi, barmog‘i esa chatishtirilgan - bu esa ramz yoki tumor. Ular binolarga nafaqat go‘zallik, balki himoya ham bag‘ishlaydi. Bu chuqur ma’noga ega. Faqat sinchiklab qarash kerak.
- Hali o‘z shahrini yaxshi bilmaydiganlarga nima maslahat berardingiz?
- O‘rganing, lekin eng muhimi, o‘z shahringizni seving. Muhabbatsiz hech narsani tushunib bo‘lmaydi. Biz tez-tez shikoyat qilamiz, tanqid qilamiz, lekin shahar – bizga begona emasligini unutamiz. Bu biz. Bu bizning xatti-harakatlarimiz, izlarimiz. Shuning uchun men sayr qiling, qarang, e’tibor bering deb aytaman. Shaharni his qiling. Qarabsizki, u, albatta, siz bilan gaplashadi.