Harbiy jamoa bergan ism va paytavadan qilingan yo‘rgak
Bu g‘alati voqea. Menga Vyacheslav degan ismni jamoa bergan. Oyim emas, dadam ham emas, balki harbiy jamoa. Otam o‘shanda qurilish rotasida oddiy rassom bo‘lib ishlardi. Tug‘ilganimda, mening birinchi yo‘rgaklarim... yap-yangi bayka matoli paytavalardan tikilgan.
Otam meni Rafael deb atamoqchi bo‘lgan. Buyuk italyan rassomi Rafael Santi sharafiga. Onam: “Yo‘q. Rafik bo‘ladimi? Qanaqasiga... qanaqasiga Rafik bo‘lsin u?” – deya e’tiroz bildirgan. Chunki Rafael ismini sodda odamlar Rafik deb qisqartirishardi.
Shunda harbiy askarlar va ofitserlar aralashishgan. “Yo‘q-yo‘q, bunaqasi ketmaydi. Obro‘liroq ism kerak”, - deyishgan. Shu tariqa yig‘ilishda meni tashqi ishlar vaziri Molotov nomi bilan atashga qaror qilishgan.
Rasm: Katerina Kuznetsova
Bolalikning uch ifori
Uzoq vaqt davomida bolaligimdan bog‘cha hidi kelardi, chunki onam u yerda tarbiyachi bo‘lib ishlagan. Bularning hammasi onam bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Mana shu bog‘cha va bolalar guruhlarining hidlari bilan. Baliq yog‘ining isi esimda: bizni navbatga qo‘yishar, qo‘rqinchli aralashmani qoshiq bilan og‘izga tutishardi. Biz bo‘g‘ilib qolardik, o‘zimizni yomon his qilardik.
Bog‘chamizda yana mevali daraxtlar gullagan ajoyib bog‘ bor edi. Oh, o‘sha hidlar...
Yana bir o‘ziga xos hid – bu qabriston hidi. Bolalar bog‘chasi yonida qabriston bor edi. Urushdan keyin, elliginchi yillarda har kuni uch-to‘rttadan front jangchilari ko‘milardi. Mashina ketidan mashina. Albatta, duxovoy orkestr, oldinda esa orden va medallar turgan yostiqchalar. Bortlari ochiq mashina sekin yurib borardi, unda qora ro‘mol o‘ragan ayollar yig‘lashardi. Tobutda front qatnashchisi yotardi, tobutdan esa uning sariq burni ko‘rinib turardi. Biz kichkintoylar panjaraga osilib olib, har kuni buni kuzatib turardik.
Bir vaqtlar hatto bir-birimizni yolg‘ondakam ko‘mardik. Mojjevelnik va tuyaning hidi esimda qolgan. O‘rta Osiyoda archalar bo‘lmagan, gulchambarlar esa mojjevelnikdan yasalardi. Mana shu hid meni ancha yillar ta’qib etdi. Men hali ham bu yerda tandir kabob yeya olmayman va jin (spirtli ichimlik) icholmayman, chunki bu is men uchun hamon qabristonni eslatadi.
Rasm: Katerina Kuznetsova
Budkadagi etikdo‘z va tungi qorovul: yolg‘izlik haqidagi orzular
Bolaligimdan avval etikdo‘z bo‘lishni orzu qilardim. Menga uning qishda budkada o‘tirishi yoqardi. Tashqari sovuq, uning budkasidan esa yelim, charm hidi kelardi. Ota-onam meni uning oldiga oyoq kiyimni tuzatishga yuborishardi – kelganimda, u yerda tashrif buyuruvchilar uchun bittagina joy bo‘lardi. O‘tirardim, pech ustida choynak bor, issiqqina. Mana shu hidlar. Eng muhimi, u yolg‘iz  o‘tirardi. Hech qanday jamoasi yo‘q. Menga uning yolg‘iz  o‘tirishi juda yoqardi.
Keyin ulg‘ayib, tungi qorovul bo‘lishni istab qoldim. U ham yolg‘izgina – shunday budkada o‘tirasan, tranzistor ovozi eshitiladi, derazadan qaraysan, qor yog‘yapti, hamma yoq shilta. Va bu qandaydir erkinlik edi, jamoasiz, yolg‘iz qolish. Sababini keyin tushundim. Chunki otam ham yolg‘iz o‘zi ustaxonaga borardi. Qachon xohlasa, shunda kelardi. Hech qanday siyosiy ma’lumot yo‘q, tinchgina.
Fotosurat: Katerina Kuznetsova
Bo‘shliq – bu hamma narsaning ibtidosi
Umuman, yolg‘izlik san’atkorlarga xos deb o‘ylayman. Hammasi uchun emas, albatta. Masalan, birga ishlaydigan rassomlar guruhlari bor. “Ko‘k burunlar” – Slava Mizin, Sasha Shaburov, ularga kimdir qo‘shiladi, kimdir ketadi. Kukrinikslar bor edi, ular uch kishi bo‘lib ishlagan, birga ijod qilgan. Yolg‘izlikni qumsaydigan odamlar ham bor.
Menimcha, konseptualizm yolg‘izlikni yoqtiradi, fikrlashni yaxshi ko‘radi. Yig‘ilishlarda, ochilishlarda, katta ko‘rgazmalarda atrofimda rassomlar ko‘p bo‘lsa, o‘zimni noqulay his qilaman. Bu esa qandaydir tashvish uyg‘otadi. Bu holat menga xos emas. Yolg‘izlikda esa diqqatni jamlay olasan. Bu sen uchun yolg‘izlik emas, bo‘shliqning boshqa ko‘rinishiga aylanadi.
Hamma bo‘shliqni shunchaki bo‘shliq deb o‘ylaydi. Lekin unga daosizm nuqtayi nazaridan qaralsa, aslo unday emas. Bo‘shliq hamma narsaning ibtidosidir. G‘oyalar aynan shundan keladi. Qadimgi Xitoy ta’limotlarida aytilishicha, hamma narsa yo‘qdan paydo bo‘ladi.
Foto: Katerina Kuznetsova
London to‘lqinlarini radioda sozlagan xayolparast
Bolaligimda og‘ir-bosiq bola bo‘lganman. O‘z olamimda yashardim. Haddan tashqari xayolparast edim. Menga aniq fanlar yoqmasdi. Tarix, adabiyotni yaxshi ko‘rganman. Orzu qilish jonu dilim edi. Men qandaydir xayolparast edim. Nimani orzu qilganim hozir ham esimda yo‘q, lekin nimanidir xohlaganman.
Radiopriyomnik qulog‘ini burash, to‘lqinlarni tutish menga juda yoqardi. Unda: Moskva, London va boshqa turli shaharlar yozilgan edi. Londonni tutsam - Londonni, Parijni tutsam - Parijni eshitaman, deb o‘ylardim. Albatta, bu shunchaki yozuvlar edi.
Ammo bir kuni ajoyib musiqa eshitib qoldim. U meni shu darajada hayratga soldiki... Shkalaning qayerida o‘sha chiziq borligini eslab qoldim. Kechqurunlari, ota-onam boshqa xonada bo‘lganida, men bu stansiyani yana eshitish uchun sozlardim. Bu Seylon orolidan kelgan ingliz stansiyasi ekan. Musiqa esa jaz edi.
Stalinning o‘limiga uch munosabat: yig‘i, so‘kinish va otib tashlangan protez
O‘sha mart oyini juda yaxshi eslayman. Kun  bulutli  edi. Birdan sirenalar yangradi. Butun shaharda. Nafaqat harbiy, balki zavod gudoklari ham. Bu Stalin o‘lgani to‘g‘risidagi xabar edi. Oq fartuk taqqan tarbiyachi onam, sichqon rangli xalat kiygan enaga qizlar chiqib, ho‘ngrab yig‘lay boshlashdi.
Men kichkina bola bo‘lsam ham, erkinlikni his qildim: qochib ketsam bo‘lardi. Har doim daraxtlar tagidan o‘tgan yilgi yong‘oqlarni qidirardim. Bir yong‘oq daraxti yonida mast odam turgan ekan. Cho‘loq, frontdan qaytganligi ko‘rinib turardi. U daraxtga peshob chiqargan holda g‘o‘ldirab qo‘yardi: “Bu ablah o‘ldi... ablah o‘ldi”.
Men bu voqealarning hammasini bir-biriga bog‘lay olmadim. Keyin o‘q ovozlari eshitildi. Paxsa devordagi teshiklardan birida bog‘chamizdagi bolaning otasini ko‘rib qoldim. U balchiqda yotardi. Ob-havo yomon, mart oyi. Uning yog‘ochdan yasalgan protez oyog‘i o‘rik daraxti ustida osilib turardi. U o‘z oyog‘iga qo‘shog‘iz miltiqdan o‘q uzgandi. Oyog‘idan mato parchasi osilib turardi. Keyin u o‘zining medallari va ordenlariga qarata o‘q uzdi. Baqirardi, so‘kinardi. Uning uchun go‘yo qiyomat boshlangan edi: Stalin o‘ldi – hayot tugadi. Dahshatli manzara.
Dahshatga tushib, onamning oldiga yugurdim. Bola onasiga “uning oyog‘i daraxtda” deganda, bu xuddi syurrealizmga o‘xshardi. Lekin men onamni o‘sha yoqqa olib bordim. Hammasi to‘g‘ri bo‘lib chiqdi. U ko‘zlarimni yumib, meni olib ketdi.
Mana, Stalinning o‘limiga uchta munosabat. Onam yig‘ladi. Erkak yong‘oq yonida so‘kinardi. Do‘stimning otasi esa protez va medallarni otib tashladi. Axir bu protezni u uzoq kutgandi. Otam bilan restoranda uni yuvganlari esimda – yap-yangi, qarsildoq protez.
Bu kun xotiramda abadiy qoldi. Agar gudok, yig‘i, daraxtga osilgan oyoq bo‘lmaganida, balki eslab qololmasmidim.
Foto: Katerina Kuznetsova
Otamning namoyishlari, KGB (Davlat xavfsizligi qo‘mitasi)  va  kechikkan galstuk
Pionerlikka bag‘ishlovim esimda. Bu quvonchli kun edi, men uni bir umrga eslab qoldim. Bahorda meni qabul qilishmadi. O‘zi to‘rtinchi sinfdaligimda bahorda qabul qilishlari kerak edi. Meni esa qabul qilishmadi. Hammani qabul qilishdi, meni esa yo‘q. Xafa bo‘ldim, jahlim chiqdi. Nima men ijtimoiylashuvdan orqada qolgan odammanmi?
Buning sababi shundaki, otam namoyish o‘tkazishga qaror qildi. O‘shanda buni “performans” deb atashmagan, shunchaki... Dadam “Огонёк” jurnalini, gazetalarni o‘qir, ulardan birida amerikalik ishchilarning rasmi bor edi. Tasvirda ular plash va “borsalino” shlyapalarida sadaqa so‘rab turishardi. Ostida esa: “Mana, kapitalizm! Yashashlarini qarang!” degan yozuv bor edi. Bular propaganda ruhidagi sovet jurnallari uchun odatdagi rasmlar edi.
Otam fotosuratchi Yakov Sutkevichdan uni O‘sh shahri markazida suratga olishni so‘radi – u xitoycha plash, “borsalino” shlyapasini kiyib, xuddi sadaqa so‘ragandek tik turardi.
Lekin buni kimdir ko‘rgan. KGBdan bo‘lsa kerak. Dadamni olib ketishdi. Va so‘roqlar boshlandi: “Nega? Siz nimani tasvirlayapsiz? Nima, ahvolingiz yomonmi? Siz sadaqa so‘rayapsizmi? Sizga nima yetishmayapti? Nimaga mamlakatimizni sharmanda qilyapsiz? Yurtimizda gadoy yo‘q. Sovet Ittifoqi qashshoq xalq emas!”
Xullas, otamni uch kun qiynashdi, keyin qo‘yib yuborishdi. Chunki u o‘sha paytda Qirg‘iziston janubida Stalin, Lenin kabi dohiylarning suratlarini chiza oladigan yagona rassom edi.
Keyinchalik meni qoloqlar qatorida –  ikkichilar bilan birga pionerlar safiga qabul qilishdi. Kuz fasli, sovuq edi. Lenin haykali yonida galstuk taqib, tabriklashdi.
Esimda, juda xursand bo‘lib uyga qaytgandim. Hamma menga qarab turibdi, deb o‘ylardim. Huddi mana bu bolani pionerlikka qabul qilishdi, deyayotgandek. Orden bilan mukofotlangandek bo‘lgandim.
Men o‘ziga xos “uchtalik” binoga yetib bordim: u yerda ‘Bolalar dunyosi” do‘koni bor edi, qarshisida manikyur saloni – hamma narsa ayollar uchun. Biz uni “onamning dunyosi” deb atardik, yonida esa “Pomir” restoranini “dadamning dunyosi” deb talqin qilardik.
“Pomir” restorani oldida otam do‘stlari bilan turgan ekan: o‘sha fotosuratchi Sutkevich va boshqalar. Yaqinlashdim: “Dada, meni pionerlikka qabul qilishdi”, - dedim. Meni ham shu restoranga olib kirishdi. Stolga bo‘yim etishi uchun portfelimni ostimdagi stul ustiga qo‘yishdi. Xullas, ularda ichkilikbozlik boshlandi, men esa xuddi tug‘ilgan kun egasidek o‘tirardim. Agar bu restoran bo‘lmaganida, men o‘sha kunni hech qachon eslay olmasdim.
Rasm: Katerina Kuznetsova
Omonqo‘tonda ijodiy zaharlanish
Bir kuni – o‘sha kezlari musiqa bilan shug‘ullanardim – kechqurun restoranda musiqa chalib o‘tirsam, otam kelib qoldi. Restoranda meni stol yoniga chaqirib, “Ertaga o‘rtoqlarim bilan mototsiklda O‘rta Osiyo bo‘ylab sayohatga chiqamiz. Borasanmi?” – deb so‘radi. Men: “Ha, albatta”, - dedim.
Gitaramni bollarga qoldirdimda, ertasiga otam bilan jo‘nab ketdim. Rassomlar chizishardi, men bo‘lsam o‘sha manzaralarni tomosha qilib, sang‘ib yurardim. Keyin qo‘limga mo‘yqalam olib, chiza boshladim. Ajoyib tasvir chiqdi. Hatto bir joyni – Samarqand bilan Shahrisabz o‘rtasidagi dovondagi Omonqo‘ton qishlog‘ini ham eslayman. Rasm yaxshi chiqqandi. Birdan nimadir qila olishimni ko‘rib hayratga tushdim.
O‘shanda zaharlanganimni his qildim – ha, zaharlanganimni. Ijod bilan zaharlandim. Yana, yana va yana takrorlagim kelardi. Chizish va yana chizish. Mana shu yaxshi ma’noda zaharlanish deyiladi. Bu xuddi Pavelning o‘sha yerda yurganida to‘satdan zaharlanib qolganiga o‘xshardi... U odamlarning terisini shilardi, o‘ldirardi – va birdaniga unda iymon paydo bo‘ldi. Xuddi shunday. To‘satdan biror narsa qo‘lingdan kelib qolsa, xuddi shunday zarba olasan.
Foto: Katerina Kuznetsova
Chuykovning yonida: respublikaning eng yosh rassomi
O‘sha safardan bahorda qaytdik. Kuzga kelib esa kattaroq, tempera bo‘yog‘ida asar yozib bo‘ldim. Bu ishimni “Yer va odamlar” respublika ko‘rgazmasiga qabul qilishdi. U Frunzeda o‘tgan – hozir bu Bishkek.
Mening ishimni ko‘rgazma bo‘layotgan muzeyga, Semyon Afanasyevich Chuykovning asari yoniga osib qo‘yishdi. U O‘zbekistonda tasviriy san’atning tashabbuskorlaridan biri bo‘lib, Pishpekda tug‘ilgan (Frunzening oldingi nomi). Uni eng keksa, meni esa eng yosh rassom sifatida asarlarimizni ko‘rgazma tashkilotchilari yonma-yon ilib qo‘yishgandi.
O‘shanda gazetada maqtovli taqriz bosilib chiqdi. Bu gazetani yo‘qotib qo‘ygunimcha o‘zim bilan olib yurdim. Lekin ochilishda o‘zim qatnasha olmadim – otam bordi, uning ham ishlari ko‘rgazmaga qo‘yilgan edi. O‘shanda uning yoniga grafikachi, SSSR xalq rassomi, mashhur Lidiya Ilyina kelib: “O‘g‘lingiz o‘qishi kerak”, – degan.
Oradan bir oy o‘tgach, otam meni Bishkekka bilim yurtiga olib bordi va: “Bo‘laqol. Sen 62-yilda imtihon topshirib, qochib ketgan eding, endi tiklanishing kerak”, - dedi. Meni birdaniga uchinchi kursga qabul qilishdi. Bir yildan so‘ng o‘qishni tugatib, Moskvadagi Surikov institutiga o‘qishga kirdim.