Aynan nimalarni milliy deb hisoblash mumkin?
Sovet milliy siyosati Sobiq Ittifoq xalqlarining etnik belgilar orqali aniqlangan “o‘ziga xos tipik xususiyatlar”ini ajratib ko‘rsatishga asoslangan edi. Ushbu milliy madaniyatlar davlat darajasida qadimiy, uzluksiz, go‘yoki asrlar davomida ko‘plab xalqlarning davlat tuzilmalari va hududlarida saqlanib kelgan, deb taqdim etilardi. Ular go‘yo faqat sotsialistik millatlar shaklida to‘liq ozodlikka erishgan, deb ta’kidlangan.
Bugungi O‘zbekiston, sobiq Sovet Ittifoqi tarkibiga kirgan ko‘plab boshqa davlatlar kabi, milliy o‘zligini anglashni kuchli sovet g‘oyalarini mustaqil davlat maqomi bilan muvofiqlashtirishga ehtiyoj sezmoqda. Bu vazifa millat tushunchasini belgilashga bo‘lgan turli xil yondashuvlar tufayli yanada murakkablashmoqda.
Bir tomondan, millat bitta davlatning barcha fuqarolari siyosiy birlashmasi sifatida ko‘rilishi mumkin – aynan shu ma’noda “nation” so‘zi BMT (United Nations) nomida qo‘llaniladi. Boshqa tomondan esa, millat alohida etnik guruh sifatida tushunilishi mumkin – bu ma’no eski sovet davrida qo‘llanilgan “titul millat” atamasiga singdirilgan.
O‘zbekistonda “milliy” so‘zida ichki ikkilanish mavjud – go‘yo bir ma’no boshqasini ham anglatishi kerakdek. Masalan, Milliy bank davlat muassasasi hisoblanadi, ammo bu nom go‘yoki O‘zbekiston xalqi bilan etnik aloqani ham nazarda tutadi. Boshqa tomondan, “milliy taomlar” iborasi kabob, manti va osh kabi taomlarning davlat himoyasida ekanligi haqida tasavvur uyg‘otadi. Ushbu tushunchaviy ziddiyat O‘zbekistonning mamlakatda va xorijda madaniy vakilligini erkin namoyon etish imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi.
Sovet Ittifoqi davrida ushbu muammoni yechish uchun bir necha qolipli yondashuvlar ishlab chiqilgan edi. O‘zbekiston bu yondashuvlardan foydalanishni davom ettirmoqda, chunki mazkur tizim sovet tuzumi doirasida respublika bilan birgalikda shakllangan. “Markaz” deb nom olgan siyosat madaniy hayotga nafaqat tashqi bosim o‘tkazgan, balki uning ichki mazmunini ham belgilab bergan. An’analar asosan moslashtirilgan, shartli modernistik ruhda mavjud bo‘lishga ruxsat etilgan.
O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov sovet mafkurasidan voz kechib, “milliy” mafkurani joriy etishga intilgan bo‘lsa-da, mamlakatning madaniy tasviri borasidagi tuzilma va yondashuvlar o‘zgarishsiz qolgan.
Yangi madaniy loyihalar
So‘nggi yillarda mamlakatimizda va xalqaro maydonda zamonaviy madaniyat hamda san’atni targ‘ib etishda yangicha yondashuvlarni qo‘llaydigan muassasalar vujudga keldi. Bu yo‘nalish “Uchinchi Renessans” g‘oyasiga mos keladi. Ushbu g‘oyada endi qudratli “yerlarni birlashtiruvchi” Amir Temur siymosiga emas, balki jadidlarning ma’rifatparvarlik va tinchliksevar faoliyatiga e’tibor qaratilmoqda.
Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi ham xorijiy mamlakatlarda, ham mamlakatimizda nufuzli loyihalarni amalga oshirayotgan eng mashhur va muvaffaqiyatli muassasa hisoblanadi. U 2021-yildan boshlab Venetsiya biennalesidagi O‘zbekiston pavilyonini boshqarmoqda, Yevropaning yirik muzeylarida keng ko‘lamli ko‘rgazmalar hamda mamlakat ichida nufuzli forumlar o‘tkazmoqda.
O‘zbekistonning zamonaviy madaniy qiyofasini yaratish bilan O‘zbekiston madaniy merosini o‘rganish, saqlash va ommalashtirish bo‘yicha Butunjahon jamiyati, ERIELL kompaniyasi, Ekologiya vazirligi, O‘zbekiston havo yo‘llari, O‘zbek harbiy-tarixiy jamiyati, turli qurilish kompaniyalari va boshqa muassasalar ham o‘ziga xos tarzda shug‘ullanmoqda.
Bunday strategiya madaniy ifodalashning turli shakllari uchun keng makon yaratadi. Bunda O‘zbekiston ishtirok etishga intilayotgan xalqaro maydonlarning g‘oyaviy yo‘nalishlari, ushbu tasvirlarning yaratuvchilari ularga qanday mazmun yuklashini belgilab beradi.
Masalan, 2023-yilda Moskvadagi qayta tiklangan Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi (ВДНХ) hududida ochilgan “O‘zbekiston Respublikasining ko‘rgazma-madaniy va ekspozitsiya markazi”ning ko‘rinishi O‘zbekiston hamon SSSRning ko‘p sonli respublikalaridan biri bo‘lib qolayotgandek taassurot uyg‘otadi (albatta, agar SSSR bugungi kungacha mavjud bo‘lganida).
Zamonaviy qurilish materiallaridan foydalangan holda yangilangan, bezak unsurlariga to‘lib-toshgan bu hashamatli bino XIX asrdagi kolonial uslubdagi pavilyonlar va oligarxlarning dabdabali saroylari orasidagi chatishmani eslatadi. Pavilyon “Rossiya va O‘zbekiston tarixi azaldan do‘stlik va hamkorlik rishtalaridan to‘qilgan”ligini ta’kidlash uchun mo‘ljallangan mamlakatning “haqiqiy an’anaviy burchagi” sifatida taqdim etilmoqda. Biroq pavilyonning nafosati va ichki tuzilishi go‘yoki O‘zbekiston sharqona eklektik ertaklarida “kichik uka” rolini o‘ynashga tayyorligini namoyon etadi..
Bunday makonga asoslanib, O‘zbekistonning butun madaniy siyosati haqida xulosa chiqarish shoshqaloqlik bo‘lishi mumkin.
Butunlay boshqacha yondashuvga misol sifatida Venetsiya biennalesidagi O‘zbekiston pavilyonini keltirish mumkin. U Arsenale di Venezia’da Xitoy va Italiya pavilyonlari yonidagi qulay hududda joylashgan. 2021-yildan boshlab unda biennale kuratorlari belgilagan umumiy mavzu doirasida muayyan madaniy hodisalarga bag‘ishlangan me’morchilik va san’at ko‘rgazmalari galma-galdan o‘tkazib kelinmoqda.
2025-yilda tashkil etilgan O‘zbekistonning “A Matter of Radiance” pavilyoni Parkent yaqinidagi noyob Quyosh institutiga bag‘ishlangan. Keng ma’noda esa, so‘nggi yillarda chuqur ilmiy tadqiqot obyektiga aylangan va ko‘rgazmada taqdim etilgan bir qator jiddiy nashrlar mavzusiga aylangan Toshkent me’morchilik modernizmiga e’tibor qaratilgan. Diqqatga sazovor jihati shundaki, Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi (ВДНХ) kabi, pavilyon sovet merosiga bag‘ishlangan bo‘lsa-da, unda na o‘zini ekzotik tarzda ko‘rsatish, na mustamlakachilarga xushomadgo‘ylik mavjud. Bu murakkab sohadagi tadqiqotlar olimlar va kuratorlardan iborat haqiqiy xalqaro guruhlar tomonidan olib borilgan.
Neoorientalizm
Boshqa qutbda esa o‘zini ataylab ekzotiklashtirishga asoslangan va neoorientalistik ruhda yaratilgan loyihalar mavjud. Neoorientalizm romantiklashtirilgan tasvirlarga berilish, “Afsonaviy Sharq” obrazi foydasiga zamonaviylik haqidagi munozaradan voz kechish asosida shakllanadi. Edvard Said o‘zining “Orientalizm” (1978) nomli fundamental asarida “Sharq”ni taraqqiyotga qarshi turuvchi, sivilizatsiyaning sust, mantiqsiz, tushunib bo‘lmas darajada sirli va dono qutbi sifatidagi keng tarqalgan tasavvurlarni tanqid qilgan. Saidning ta’kidlashicha, bu kabi stereotiplarni g‘arblik mustamlakachi va olimlar shakllantirgan.
Said tomonidan ilgari surilgan nazariyaning asosiy kamchiliklaridan biri — Rossiya imperiyasi va sovet tajribasining e’tibordan chetda qolganidir. Zamonaviy tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, SSSR Rossiya mustamlakachilik siyosatini inkor etib, ayni vaqtda nazoratning yangi shakllarini qo‘llagan holda uni davom ettirgan. Sovet Ittifoqi tomonidan barcha “titul millatlari” uchun ishlab chiqilgan, milliy o‘zlikni anglashning uzluksiz va muqarrar rivojlanishini targ‘ib qilgan sovet g‘oyasi O‘zbekiston hamda mintaqadagi boshqa mamlakatlarga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatgan.
Tarixiy, lingvistik va etnografik dalillarning aniq qarama-qarshiligiga qaramay, bu g‘oya ommaviy ijod va ommaviy makonda ildiz otgan.
Bunday yondashuvga misol qilib zamonaviy millatlarning o‘tmishdagi mashhur shaxslarni o‘zlashtirishni keltirish mumkin. Jumladan, Kiyev knyazi Vladimir Rossiya davlatining asoschisi, Buxoro hukmdori Ismoil Somoniy esa zamonaviy Tojikistonning ajdodi sifatida talqin etiladi. Umrining asosiy qismini Hirotda o‘tkazgan XVI asr shoiri va amaldori Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotining otasi deb tan olinadi, XX asr o‘rtalarigacha faqat og‘zaki rivoyat shaklida mavjud bo‘lgan ulkan “Manas” dostoni esa qirg‘iz adabiyotining eng qadimiy yodgorligi sifatida e’tirof etiladi.
Jamoaviy o‘zlikni bunday talqin etishning beqarorligi Turkmanistonning birinchi prezidenti Saparmurod Niyozov muallif bo‘lgan “Ruhnoma” kitobining mazmunida, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlarining bosh ibodatxonasi yoki qirg‘iz ma’naviyati markazi “Alaam-ordo”ning nafosatida, Samarqand yaqinidagi “Boqiy shahar” majmuasining me’moriy bezaklarida seziladi.
“Boqiy shahar”
“Boqiy shahar” - o‘tmish haqidagi turli-tuman sharqshunoslik tasavvurlarining tanlab olingan va ixtiyoriy talqin qilingan tarixiy ma’lumotlar orqali mujassamlanishiga yorqin misol hisoblanadi.
Xalqaro san’at hamjamiyati bu loyihani tarixiy Samarqandning tijorat uslubidagi taqlidi sifatida tanqid qilsa-da, u mahalliy aholi orasida dam olish maskani sifatida mashhurlikka erishgan. “Boqiy shahar”ning alohidaligi, besh yulduzli mehmonxonalar va yuqori darajadagi uchrashuvlar o‘tkaziladigan anjumanlar markaziga yaqin joylashuvi jamiyatning ma’lum qatlamlariga moddiy ne’matlardan imtiyozli foydalanish hamda o‘zlarini tasavvurdagi madaniy o‘ziga xoslikka aloqador his etish imkoniyatini yaratib bermoqda.
Uslubiy jihatdan “Boqiy shahar” mustamlakachilik yoki sovet merosini e’tibordan chetda qoldiradigan “Yangi O‘zbekiston” talqinlaridan birini aks ettiradi. Biroq, u mohiyatan O‘zbekistonning Xalq xo‘jaligi yutuqlari ko‘rgazmasi (ВДНХ) doirasida tashkil etilgan pavilyoniga yaqin turadi. Har ikkala loyiha ham yaxshiroq hayot haqidagi sharqona orzuni ifodalaydi. Bunda “Sharq saroylarining” xayoliy hashamati Dubay uslubidagi interyerlar va tarixiy mahallalarga taqlid qilingan tematik bog‘ kabi zamonaviy sayyohlik obyektiga aylanadi.
Pirovardida, bir mamlakatning o‘zini namoyon etishdagi muvaffaqiyati uning maqsadli auditoriya kutilmalariga qay darajada mos kelishiga bog‘liq. Shunday bo‘lsa-da, butun bir yurtning madaniy merosini, uning butun “madaniy ramzini” turli-tuman narsalardan iborat yagona to‘plam sifatida taqdim etish g‘oyasining o‘zi shubha uyg‘otadi. Bu kabi eng sara loyihalar doimo cheklangan, biroq puxta o‘ylangan materiallarga asoslanadi. Madaniyat bilan omma o‘rtasida aloqa o‘rnatish esa kuratorning zimmasidagi vazifadir.