Savitskiy muzeyining sahna ortidagi voqealari haqida

Bu aql bovar qilmas va o'ziga xos vaziyat haqida ko'p o'ylash va tahlil qilishga to'g'ri keldi, chunki u boshqa muzeylar uchun jamoatchilik bilan aloqa o'rnatish modeli sifatida har doim ham qo'llanilavermaydi. 2010-yillarning boshlarida O'zbekiston Madaniyat vazirligi Qoraqalpog'iston san'at muzeyining bu sohadagi muvaffaqiyatlarini kuzatib, muzey ishi bo'yicha ilg'or tajriba markazi tashkil etish orqali bu tajribani mamlakatning boshqa muzeylariga yoyishga harakat qildi. Har qanday nostandart ish o'ziga xos omillarga asoslanadi va shunchaki rasmiy tartib-qoidalarni emas, balki o'z strategiyasini ishlab chiqishni talab qiladi, shuning uchun ham har qanday muvaffaqiyatli model faqat qisman ishlaydi. Garchi har doim ko'plab ibratli saboqlar olish mumkin bo'lsa-da.

Postsovet hududida jahon proletariati yetakchisi V. I. Lenin tomonidan e'lon qilingan «san'at xalqqa tegishli» mashhur iborasi amal qilgan edi. Bu borada yer osti boyliklari, havo, suv va xalqqa tegishli boshqa tabiat boyliklari bilan o'xshashlik nazarda tutiladi. Demoqchimanki, aholining bir qismini bu masalalar, xususan, muzeylardan samarali foydalanish va ularni rivojlantirish masalalari tashvishlantirmoqda.    

Cho‘ldagi Luvr va yana ba’zi narsalar…Qoraqalpog’iston Respublikasi Igor Vitalyevich Savitskiy nomidagi Davlat san’at muzeyining tarixidan. Ushbu maqola muzey yubileyi va uning asoschisining tug’ilgan kuniga bag’ishlanadi.mag.humodoc.com

Jamoatchilikning muzeylar ahvoliga qiziqishi mavjud bo'lsa-da, muzeylarning jamoatchilik bilan teskari aloqasi amalda yo'qligi hayratlanarli. Tashrif buyuruvchilarni muzeylarning ish jadvallari va yangi ko'rgazmalar haqida xabardor qilish bo'yicha bir tomonlama odatiy ish olib boradigan rasmiy saytlar va ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar haqida gapirmayapmiz. Mamlakatdagi islohotlarga qaramay, hozirgacha muzeylar hayotida jamoatchilik ishtirokining hech qanday tuzilmasi (vasiylik kengashlari, do'stlar klublari va hokazo) yo'q. Jahon amaliyotida yillar davomida kuzatilayotgan ko'ngilli salohiyatni ifodalovchi va ko'pchilikni tashkil qiluvchi yoshlar va nafaqaxo'rlar tegishli ko'plab muammolarni hal qilish uchun muzeylarga va ta'lim organlariga katta foyda keltirishi mumkin edi. Agar ma'muriy-buyruqbozlik yo'li bilan sodir bo'lmasa, tadbirkorlarning farovonligi oshgani sayin, xayriya ishlariga qiziqish yo'q.

Adolat yuzasidan aytadigan bo'lsak, bir necha yil oldin Madaniyat vazirligi huzurida jamoatchilik kengashlarini tuzishga urinishlar bo'lgan, unda soha faxriylari vazifalarni qo'yib, ularni hal qilish yo'llarini taklif qilganlar. Ammo bularning barchasi e'tiborsiz qolib ketdi va hatto muzeylarga ham, ko'tarilgan masalalarni hal qilishga jalb qilinganlarga ham yetib bormadi.

E. Basiliya surati

Muzeylar rivojida jamoatchilikning rolini belgilash uchun Nukus muzeyi tarixidan ba'zi faktlarni aytib o'tishga ijozat bergaysiz, chunki u tarixiy va bebaho yordam ko'rsatgan homiylar va muxlislarga ko'p jihatdan qarzdor. Bu, shuningdek, Qoraqalpog'iston poytaxtidagi san'at xazinasiga tashrif buyurishdan zavqlanishlarini baham ko'radigan gidlar va blogerlar, kuratorlar va boshqalar deyarli aytib bermaydigan odamlar xotirasiga o'ziga xos ehtirom bo'ladi.

Bundan tashqari, jurnalistlar va qumlar orasidagi muzeyning ko‘plab kashfiyotchilarining gapiga ko’ra Savitskiy muzeyni yolg‘iz o‘zi, o‘z mablag‘lari hisobidan yaratgani tez-tez takrorlanadi. Bu hikoyani kuchaytirish uchun o'ylab topilgan ta'sirchan usul ekanligiga ishonishni istaymiz, lekin fikrlaydigan odamlar o'zlari donni somondan ajratib olishga qodir. Biroq kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, sun'iy intellekt tilida gapiradigan tomoshabinlarning yangi avlodi bunday obrazli iboralarni so'zma-so'z qabul qiladilar.

Bundan tashqari, u yoki bu tarzda Savitskiy va muzeyni qo'llab-quvvatlashga aloqador bo'lganlardan norozilik eshitishga ham to'g'ri keldi. Ularning avlodlari ham qandaydir hayrat va xafalik tuyg'ularini bildirmoqdalar. Aytish kerakki, bu kayfiyatlar asosli. Hech qanday oqlanishga urinmasdan aytamanki, 1984-yilda Igor Vitalyevich vafot etgandan so'ng, muzeyning omon qolish va uni saqlab qolish uchun kurashning eng qiyin yillarida, hatto muzey asoschisining nomi ham taqiqlangan paytda (nega barcha tirik guvohlar bu haqda jim turishadi?), biz uni har tomonlama himoya qildik va eng yuqori darajada ilgari surdik. Bu kurashning yuzlab tasdiqlari mavjud. O'shanda Savitskiy butunittifoq miqyosidagi shaxs emas degan da'volar bilan bizga rad javoblari kelgan va hatto qo'llab-quvvatlashdan bosh tortishlar ham bo'lgan.

R. Matchanov surati, M. Babanazarova arxividan

Bizning faoliyatimizni tekshirish komissiyalari muzeyning maqsadga muvofiqligi haqida savol qo'yardilar. 2002-yilda muzeyning yangi binosi ochilishi arafasida amaldorlar muzeyni Qoraqalpog'iston Milliy muzeyi deb qayta nomlash va faqat mintaqaviy madaniyat artefaktlarini saqlab qolish konsepsiyasini ilgari surdilar. Va bularning barchasi 2000-yillarning boshlarigacha davom etdi! Vaqtni tejash uchun bu komissiyalarning uslubi, darajasi va maqsadlarini tasvirlab o'tirmayman. Xohlovchi tadqiqotchilar uchun tafsilotlar davlat arxivlarida ochiladi. Bunday sharoitda biz PR-usullarga murojaat qilishga majbur bo'ldik va dushmanlar tomonidan «bu rus cholini haddan tashqari qahramonlashtirayapsiz", "uni jaa bronzaga o'rab yubordingiz» kabi tanbehlarga ham uchradik.

Bugungi kunda bunga ishonish qiyin, va o'sha davrdan biror narsani xotirjam hikoya qilishga urinish endi hayratni keltirib chiqaradi va bizning o'zimizga ball to'plash yoki mashhurlik qozonish istagiga shubha uyg'otadi. Bu haqiqat Savitskiyning rolini zarracha kamaytirmaydi, ammo unga tayanch bo'lgan, keyinchalik uning ishini himoya qilgan va muzey jamoasini qo'llab-quvvatlaganlarni e'tibordan chetda qoldirish adolatsizlik bo'lardi. Ular haqida biz sukut saqladik, chunki bu odamlar bizning yaqin qarindoshlarimiz yoki do'stlarimiz edi. Bizga esa muzey solnomasida kimnidir yonma-yon qo‘yish odobdan va kamtarlikdan emasdek tuyuldi. Ushbu qo‘llab-quvvatlash tarixi, rasmiy til bilan aytganda, lobbi, ya'ni parda ortidagi ko'zga ko'rinmas ishlar edi. Bizni qo‘llab-quvvatlovchi petitsiyalar va xatlardan tortib, muzey majmuasi qurilishini qo‘llab-quvvatlashgacha, muzey do‘stlari klubiga oddiy a’zolik badallaridan tortib, moddiy-logistika loyihalari va grantlargacha katta yordam ko'rsatildi. Yordam turli-tuman va hamisha zarur edi, jumladan, alohida hikoya qilishga arziydigan juda ta’sirli faktlar ham bor.

Marinika Babanazarovaning shaxsiy arxividan olingan surat

Bugun ana shu odamlardan biri haqida alohida gapirishni istayman, u yaqinda olamdan o'tdi, va bu taniqli olim-ixtirochining vafoti meni bu suhbatni boshlashga undadi.

Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi Sergey Naumovich Yefuni (1930–2025) - giperbarik tibbiyot institutining bosh direktori, organizmni kislorodning mikroemulsiyasi yordamida oksigenatsiya qilish (kislorod bilan to'yintirish) usulini ishlab chiqaruvchi. U azot oksidi bilan operatsiyadan keyingi og'riqsizlantirishning original usulining mualliflaridan biri edi. Turli kasalliklarni davolash uchun barokameralar majmuasining yaratuvchisi. 1977-yil SSSR Davlat mukofoti sovrindori.

Bizning tariximizda u odatda Savitskiyning shifokori va homiysi sifatida tilga olinadi. Bu Nukus muzeyi direktori hayotidan epizodlar uchun ishlatiladigan juda yuzaki tavsif, va hatto mashhur amerikalik The Desert of Forbidden Art filmida ham, u o'z qaramog'idagi kishining so'nggi kunlari haqida intervyu bergan joyda, uning muzey rivojiga qo'shgan hissasi umuman ko'rsatilmagan.

Sergey Naumovichning oilasi bilan u 1977-yilda xizmat ishlari bilan Qoraqalpog'istonga birinchi kelganida tanishdik. Biz ularni o'z uyimizda mehmon qildik, chunki erimning barcha qarindoshlari sog'liqni saqlash tizimida ishlagan. GBO usuli katta e'tirofga sazovor bo'ldi va butun Ittifoq bo'ylab tarqaldi. Erim Damir Babanazarov professor Yefunining shogirdi edi va bu usulni O'zbekistonda birinchi bo'lib joriy etdi. Shuning uchun Sergey Naumovich bilan aloqamiz doimiy va ancha yaqin edi. U va uning rafiqasi, yozuvchi Alla Mixaylovna Kalinina shahar diqqatga sazovor joylari bilan qiziqqanlarida, biz onam bilan darhol ularga muzeyga tashrif buyurishni va Savitskiy bilan uchrashishni tavsiya qildik. Ular ko'rganlaridan kutilmaganda hayratda qoldilar, va oilamizning do'sti Igor Vitalyevich, bizning mehmonlarimiz oddiy mehmonlar emas, balki haqiqiy san'at ishqibozlari ekanini tushunib, ekspozitsiya bilan cheklanmay, fondlarni ham ochib ko'rsatdi.

Do'stlik shundan boshlandi. Yefuni ishlarini ta'til bilan birlashtirib, yana Qoraqalpog'istonda va muzeyda bo'ldi. Bolalar bilan birga qadimiy Jampiq-qal'a shahar xarobasiga qazishmalarga bordilar, ular molbertlarini olib kelib, u yerda plenerda ishladilar.

Savitskiy yangi do'stlarini nafaqat o'z to'plamining ko'lami bilan tanishtirdi, balki qiyinchiliklar va muammolar bilan ham o'rtoqlashdi: moliyaviy yetishmovchilik, yangi bino qurilishining to'xtatilishi. Sergey Yefuni Savitskiyning sog'lig'ining ayanchli holatini ko'rdi va unga to'xtashni, yig'ishni to'xtatib, sog'lig'i bilan shug'ullanishni maslahat berdi. U Moskvadagi klinikasida unga barcha sharoitlarni yaratib berdi, shuningdek, partnomenklaturaning "tanalariga" yaqinligidan hamda SSSR Sog'liqni saqlash vazirligining IV Bosh boshqarmasida ishlashidan foydalanib, muzey manfaatlarini qo'llab-quvvatladi.

Shuning uchun o'sha ertaknamo qo'shimcha mablag'larning muzeyga rasm sotib olish uchun davlat byudjetini tejash bo'yicha ko'rsatmalarga rioya qilishga urinayotgan moliya organlarining irodasiga qarshi ajratilishi 1970-yillarning oxiridan 1980-yillarning boshigacha, bu odamlar o'z lavozimlarida turgan davrda muntazam ravishda sodir bo'ldi. Arxivlarda moliya vazirining Savitskiy tomonidan smetani oshib yuborishi va moliyaviy intizomni buzilishi hamda uni jazolash va ishdan bo'shatish talablari haqidagi o'nlab raportlari va xatlari mavjud.

Yefuni Savitskiyga har tomonlama yordam berdi. Bu nafaqat sog'liq masalalari va qo'shimcha moliyalashtirish ajratilishiga, balki maishiy qulayliklarga ham tegishli edi. Savitskiyning muzey yo'lidagi saxiyligi hammaga ma'lum edi, u o'z maoshini, kvartiralarini muhtoj xodimlarga berar, o'zi esa muzeyda yashar edi. Oxirgi kvartirani Nukus shahar partiya qo'mitasi raisi R. A. Babanazarov doktor Yefunining og'ir kasal uchun normal sharoitlarning tibbiy zarurligini asoslagan iltimosiga binoan ajratdi. Babanazarov Igor Vitalyevichning o'zi unda yashashini shart qilib qo'ydi, aks holda agar u uyni yana kimgadir bersa, Savitskiyga boshqa uy-joy ajratmasligini aytdi.

Ba'zan kulgili holatlar ham bo'lardi. Doktor Yefunining Qoraqalpog'istondan kelgan navbatdagi yuqori martabali bemori vrachning Savitskiyga moddiy yordam ko'rsatish haqidagi iltimosiga quloq solib, Igor Vitalyevichning palatasiga 200 rubl naqd pul olib kelgan. Hozir buni tushunish qiyin, ammo sovet davrida bunday xayriya boshqacha nomlanardi. Garchi Igor Savitskiyning o'zi ham SSSR Yozuvchilar uyushmasi raisi Tixonovdan, baron Rotshilddan shunday yordam olishga urinib ko'rgan bo'lsa-da, bu haqda men tinglovchilar va o'quvchilarga tez-tez aytib beraman. Lekin Savitskiyga «chiroyli» tarzda bu bizda qabul qilinmasligini tushuntirishgan. Shuning uchun u yuz bergan voqeani kulib gapirib berar edi, chunki vaziyatni o'zicha tushungan.

Volkovlar oilasi arxividan olingan surat Andrey Volkov tomonidan taqdim etilgan

Sergey Naumovich Savitskiy vafotidan keyin, muzeyga g'amxo'rlik menga o'tgach, ko'p narsalarni aytib bergan. AQShga ko'chib ketganida u menga ularning yozishmalarini topshirgan. Yaxshiyamki, xatlar davri ko'plab qiziqarli dalillarni saqlab qolgan. U kishi ko'plab Do'stlarimiznikidek, g'ayrioddiy edi. Uning Sharl de Goll bilan bog‘liq xotiralari yodda qoldi, u 1966-yilda unga SSSRga tarixiy rasmiy ko‘p kunlik tashrifi chog‘ida shifokor sifatida hamrohlik qilgan. Shuningdek, samolyot konstruktori Korolyovning operatsiyasida qanday ishtirok etgani va boshqalar haqida. Moskvada u doim Savitskiy bilan uchrashar va uning davrasi bilan tanishar edi, chunki Igor Vitalyevichning qarindoshlari yo'q edi, va beixtiyor rejim bo'yicha tavsiyalarni muhokama qilish Nukusdagi muzeyni qo'llab-quvvatlagan bu guruh manfaatlarini faol lobbilash bilan birga kechardi.

Nukus muzeyining shahar shakllantiruvchi roliSo‘nggi yillarda Qoraqalpog‘istondagi noyob turistik obyekt — qisqacha Savitskiy muzeyi deb ataladigan maskan mavzusi O‘zbekistonda turizm kun tartibini ilgari suruvchi deyarli barcha materiallarga kiritildi. Turli format va media texnologiyalarida yuzlab nashrlar chop etildi. Barcha bu loyihalar va tashabbuslar bitta maqsadga qaratilgan: ilgari kam tanilgan yo‘nalishga sayohatchilarni jalb qilish, ajoyib muzey va uning daho asoschisi — mashhur Xorazm ekspeditsiyasi a’zosi bo‘lgan moskvalik rassom Igor Vitalyevich Savitskiy (1915–1984) haqida hikoya qilish.mag.humodoc.com

Bir kuni u qarzga olingan rasmlarni to'lash uchun qo'shimcha byudjet ajratish masalasini hal qilish maqsadida «Barvixa» sanatoriysida davolanayotgan Qoraqalpog'iston ASSR rahbari K.K. Kamalovni ziyorat qilishga qaror qildi. Sergey Naumovich uning barcha diplomatik sa'y-harakatlarini deyarli yo'qqa chiqarayozgan voqea haqida kulib aytib berdi. Devorlarida tabiat manzaralari tasvirlangan kartinalar osilgan sanatoriy yo‘laklarida tashrif buyuruvchilar bilan sayr qilar ekan, Kamalov bu rangtasvir asarlarini yuqori baholab, muzeyimizga shunday asarlarni sotib olishni maslahat berdi va san’atni tushunishini namoyish etgisi keldi. Shunda kutilmaganda Savitskiy o‘zini mutlaqo boshqacha tutdi: bu rasmlarni hech qanday san’at emas, balki eski yaroqsiz ahlat deb atadi. Professor partiyaning yo‘naltiruvchi rolini yaxshi tushungani uchun bosh irg‘ab, tabassum bilan sukut saqlardi, Savitskiy esa juda oshirib yubordi, uni to’xtatib bo’lmas edi. Sergey Naumovich bunday beadablikdan hayratda qoldi! Ammo nimayam derdik, Savitskiy shunday yaralgan edi. Shu bilan ularning barcha urinishlari puchga chiqishiga sal qoldi.

Akademik Yefuni arxividan N.Babanazarovaning surati

Savitskiyning hayotining so'nggi oylari, kichik tanaffuslar bilan, kuzdan 1984-yil 27-iyuldagi vafotigacha, professor Yefunining Pirogovkadagi klinikasida o'tdi.

1983-yilda Igor Vitalyevichning ahvoli keskin yomonlasha boshladi, bunga O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo'mita hukumat komissiyasining rassomlar va egalarining shikoyatlari bo'yicha rasmlar yig'ishni taqiqlash va barcha to'lanmagan ishlarni egalariga qaytarish haqidagi qarori katta darajada ta'sir qildi. Savitskiy bo'g'ila boshladi va zaiflashdi. Nukus shifokorlari muammoni aniqlay olmadilar. Yefuni o'z xodimi doktor Rodionovni Nukusga yuborib, uni tekshiruv uchun Moskvaga kuzatib borishni buyurdi. Savitskiy muzeyda to'planib qolgan muammolar tufayli borishdan bosh tortdi, ammo shifokorlarimizning bosimi ostida va Yefuniga bergan va'dasi tufayli biz uni ozgina kechikish bilan noyabr oyining birinchi kunlarida muzey restavratori Erkin Jo'ldasov bilan yubordik.

U mening Toshkentdan navbatdagi o'quv sessiyasidan qaytishimni ham kutdi. Men uning uyiga keldim va uning ishda emas, divanda yotganini ko'rib hayron qoldim. Bu yaxshi belgi emas edi. Suhbat, tabiiyki, muzey ishlari haqida edi. Eng muhimi - rasmlarning pulinin to'lash, qolgani uning uchun unchalik ahamiyatli emas edi. Ertasi kuni Moskvaga uchishdan oldin u muzeyga kirdi, xodimlar bilan zallar va fondlarni indamay aylanib chiqdi, o'zi ekkan gulzorlarga va uzumlarga g'amgin tikildi. Sukunat yurakni ezardi. Bu uning jonajon muzeyidagi so'nggi daqiqalari edi va u buni albatta oldindan sezgan…

1983-yil dekabrda biz turmush o'rtog'im bilan uni Yefuni klinikasida ziyorat qildik. Jiddiy tashxis va ahvoliga qaramay, Sergey Naumovich unga ko'p erkinliklar berganidan hayratda qoldim. U alohida palatada yotardi, atrofda turli artefaktlar, u ta'riflagan grafikalar solingan qutilar bor edi, bu o'limidan keyin qolgan matnlarga qaraganda ko'rinadi. Atrofda xatlar, qoralamalar, suratlar, muzey blankalari yotardi, ularning bir qismini u menga rahbariyatga uning iltimoslari bilan yetkazish uchun berdi.

Uning sog'lig'i haqidagi ochiq gaplari o'ziga achinish hissinin uyg'otish emas, balki muzey ishlariga ko'maklashish uchun amaldorlarni rahmdil qilish istagidan boshqa narsa emasligi hayratlantirdi. Va shu zahoti kulib, unga olib kelgan qandaydir qadimiy buyumlarni ko'zdan kechirgandan so'ng palatada pol yuvganini aytib berdi. Albatta, boshqa hech qanday kasalxonada bunga yo'l qo'yilmasdi. Unga xuddi kichkina sevimli boladek, oxirida hamma narsani taqiqlarsiz qilishga ruxsat berilgandek tuyuldi. Bu o'ziga xos VIP-daraja edi.

Uni davolash kurslaridan so'ng sanatoriyda dam olish uchun ikki marta chiqarishgan. Buning o'rniga Savitskiy ustaxonalar va rassomlarning qarindoshlari oldiga borishda davom etib, qarzga yangi eksponatlar to'plab yurdi. Qoraqalpog'iston ASSR Madaniyat vaziri Atag'ulla Xudaybergenovning o'z qo'l ostidagi xodimiga bo'lgan alohida munosabatini aytmaslik mumkin emas - u Savitskiyni ishda bo'lmagan 9 oydan ortiq vaqt davomida lavozimida saqlab, qonunchilikka zid ravishda maoshini to'lab, kasallik varaqalarini ham to'lagan. Bu almashtirib bo'lmaydigan mutaxassisga bo'lgan alohida munosabatdan dalolatdir.

Rassom Irina Korovay bizga 5-10 yil ichida olingan narsalarni to'lash majburiyati haqidagi o'nlab tilxatlarini topshirdi, ularga ilova qilingan ro'yxatlar minglab birliklarni tashkil etardi! Biz ikki xodim bilan bir hafta davomida butun Moskvadan yig'ib, hammasini Rassomlar markaziy uyiga olib bordik, u yerda afsonaviy Rus muzeyining sobiq direktori Vasiliy Pushkaryov bizga Igor Vitalyevich vafotidan keyin Krimskiy Valdagi ko'rgazmamiz bilan birga buni Nukusga qadoqlab yuborishga ruxsat berdi.

Foto Marinika Babanazarovaning shaxsiy arxividan

Bundan oldin bir oy davomida Savitskiy huzurida bo'lgan Edik Joldasov muzeyga bir partiya ikona va rasmlarni olib keldi, ularni o'layotgan Savitskiy SSSR Madaniyat vazirligidagi muxlislari yordamida uddalab olib, birinchi imkoniyatda Nukusga yubordi. Asarlar va hujjatlarning bir qismi Novogireyevodagi mashhur Favorskiyning Qizil Uyidan bizga topshirildi, u yerda Irina Korovay kasal Igor Vitalyevichni va uning merosini boshpana qilib, muzeyning sodiq do'sti bo'lib qoldi. U bevalar va merosxo'rlarni Savitskiy Nukusga olib ketgan narsalarni uning xotirasiga bag'ishlab sovg'a qilishga undash bo'yicha ham katta ish olib bordi, chunki muzeyning qarzlari astronomik miqdorga yetgan edi.

Savitskiysiz bu merosning taqdiri xavf ostida ekanligi ayon edi. Bizning barcha harakatlarimiz norasmiy xarakterga ega edi va rahbariyat tomonidan ma'qullanmagan. Muzeyning kam byudjetini nimaga sarflaganimizni bilishganda, menga yaxshi bo'lmasdi! Garchi dushmanlar allaqachon mening ustimdan shikoyatlar yozib, mablag' sarflanishini tekshirish bo'yicha komissiyalar tashkil qilishgan edi.

Mamlakatda boshlangan qayta qurish rahbariyatning e'tiborini muzeydan chalg'itdi va biz qandaydir tarzda manyovr qilib, hatto Savitskiyning loyihalarini davom ettirish uchun mablag' topishga muvaffaq bo'ldik. Masalan, biz SSSR Madaniyat vazirligining Davlat ekspertiza komissiyasini qarzlarni to'lash uchun katta miqdorda mablag' ajratishga ko'ndirdik. SSSRning so'nggi madaniyat vaziri Gubenko 1989-yilda bu maqsadlar uchun 360 ming rubl ajratish to'g'risidagi buyruqni imzoladi. Ta'sirli epizod shundaki, Qizil Uy aholisi, Golitsinlar, Shaxovskoylar, Yefimovlar avlodlari bu eksponatlarni bort mashinasiga yuklashda bizga  yordam bergani. Mening hamkasbim Alvina Shpadi hazillashib, knyazlar bizga mashinani yuklashyapti, derdi. Savitskiyga, uning ishiga va jamoasiga bo'lgan bu muhabbat va xayrixohlik unutilmas. Irina Korovayning o'zi aytganidek, uning mansardasi grafika va rangtasvir papkalari bilan to'la bo'lib, biz hammasini olib chiqmagunimizcha u bir yil davomida kiyim almashtirish uchun garderobga o'ta olmagan. O'quvchilar e'tiboriga: bu so'nggi yig'imlar ikkita besh tonnalik konteynerni tashkil etdi, biz ularni Moskvadan ko'rgazmamizni qaytarish niqobi ostida temir yo'l orqali olib keldik. Jami uchta konteyner.

foto «Nukus muzeyi do'stlari» arxividan

Savitskiyni dafn etishda ham uning do'stlari va xayrixohlari faol ishtirok etishdi. Ular Sharq muzeyida motam marosimini tashkil qilib, ilhomlantiruvchi so'zlar bilan chiqish qilishdi. Mening birinchi direktorlik kurashlarim xuddi shu odamlar yordamida o'tdi. Sergey Naumovich byurokratiya va o'zboshimchalik bilan kurash tajribasiga ega bo'lib, ko'plab foydali maslahatlar berdi. U umrining oxirigacha AQShdan menga qo'ng'iroq qilib, muzey ishlari bilan qiziqib turdi. Gayane Umerova va u boshchilik qilayotgan O'zbekiston Madaniyat va san'atni rivojlantirish jamg'armasi bir necha yil oldin doktor Yefuniga muzey rivojiga qo'shgan hissasi uchun minnatdorchilik sifatida Yaffa Assulin nashriyotining kolleksiya haqidagi hashamatli kitobini Rojdestvo sovg'asi sifatida taqdim etganidan mamnunman. Xuddi shunday sovg'alarni Nukus muzeyi do'stlari klubi boshqaruvi raisi va a'zosi Devid Pirs va Ann Boti ham oldilar. Norasmiy muzey do'stlari klubi Mustaqil O'zbekistonning yangi davrida 1997-yilda Adliya vazirligi tomonidan ro'yxatga olingan to'laqonli rasmiy Friends of the Nukus Museumga aylandi va unga asosan Toshkentda akkreditatsiya qilingan xalqaro diplomatik diaspora kirdi.

Foto B. Brefor, M. Babanazarovaning arxividan

Ular Savitskiy nomini ham himoya qildilar, uning nomi muzeyning rasmiy nomidan olib tashlanishi rejalashtirilganda, ular muzey ansambli qurilishini qo'llab-quvvatladilar, rasmlarni restavratsiya qilish uchun mablag' ajratdilar, muzey va kolleksiyalar asoschisi nomini bosma nashrlar orqali ommalashtirdilar, kadrlar tayyorlash va logistika masalalarida yordam berdilar. Hozir dunyoni hayratga solayotgan va O'zbekiston madaniyat siyosatining brend vositasiga, ko'p vektorlilik, bag'rikenglik va barcha xalqlarning madaniy qadriyatlariga hurmat belgisiga aylangan kolleksiya bu odamlarsiz bo'lmasligini aytishning hojati ham yo'q.

Bu insonlarning xotirasi abadiy bo'lsin va Nukus muzeyining hozir tirik Do'stlariga uzoq umr tilayman.