Dashtdan xolstgacha: Qozog'iston tasviriy san'atining tug'ilishi

An'anaviy madaniyatda bo'lmagan san'at

Qozog'iston professional tasviriy san'ati tarixi ziddiyatlidir. Ko'plab Yevropa davlatlaridan farqli o'laroq, bu yerda klassik turdagi tasviriy san'atning ko'p asrlik an'anasi ham, badiiy akademiyalar ham avval mavjud emas edi. Ko'chmanchilar madaniyatida dunyoning harakatsiz tasvirini yaratish zaruratining o'ziyoq tubdan paradoksal bo'lgan deb taxmin qilish mumkin.

Yevropa tasviriy san'ati asrlar davomida shakllandi: antik davrdan Uyg'onish davriga qadar, diniy va mifologik mavzudagi rasmchilikning rivojlanishi, so'ngra dunyoviy va maishiy mavzular. U boshqa madaniy va ijtimoiy muhit - o'troq, shahar, me'morchilik, ibodatxonalar, saroylar, kolleksiyalar va badiiy institutlar bilan bog'liq muhit ichida paydo bo'ldi.

Ko'chmanchilar madaniyati boshqacha tuzilgan edi. O'tov ibodatxona timsoli bo'lgan — osmon gumbazi yer tekisligida, shu bilan birga oilaviy uy va qo'lda yasalgan naqshli idishlar bilan bezatilgan o'ziga xos muzey edi. Uni yig'ish va qismlarga ajratish mumkin edi, shaxsiy makon bir joyga bog'lanmagan, inson esa o'zini doimiy o'zgarib turadigan ulkan dunyoning bir qismi sifatida qabul qilardi.

Murat Auezov ko'chmanchilarni makon cheksizlikka qarab urib turadigan va qaytib keladigan nuqta sifatida tasvirlagan ( «Vaqtni bog'lovchi ip». «Jazushi» nashriyoti, 1972). Bu obrazda ko'chmanchilar madaniyatining Yevropa an'anasidan muhim farqi bor, ya'ni dunyo tasvirlanmaydi, balki yashaladi.

Shuning uchun Qozog'istonda XX asrda professional tasviriy san'atning paydo bo'lishi o'z an'anasining davomi emas, balki uni yangi tarixiy bosqichda rivojlantirish uchun yangi badiiy vositalarni madaniy o'zlashtirish jarayoni edi.

Ilk rassomlar va tashqaridan qarash

Qozoq mavzusiga muntazam murojaat qilgan ilk professional rassomlardan biri XIX asr oxiri - XX asr boshlarida Dashtga kelgan rus badiiy-ilmiy muhiti vakillari edi.

Ular orasida alohida o'rin Nikolay Xludovga tegishli bo'lib, u Turkiston o'lkasiga etnograf-rassom sifatida Rus Geografiya jamiyati ekspeditsiyasi tarkibida etnograf-rassom sifatida kelgan va keyinchalik Verniyda qo'nim topgan. U ko'p ishlagan, mahalliy aholi hayoti, manzara, maishiy sahnalarga murojaat qilgan.

Uning fikr va qarashlari, albatta, boshqa madaniy an'ana vakilining fikr va qarashlari edi. Buni hisobga olish muhim, chunki professional rasmchilikda qozoq hayotining ilk tasviri bu hayotni mahalliy madaniyat vakillari qanday qabul qilganiga har doim ham mos kelmagan.

Ammo Xludovning ahamiyati faqat u yaratgan asarlarda emas. U keyinchalik Qozog'iston badiiy maktabini shakllantirganlarga professional rasm va rangtasvir asoslarini o'rgatgan ilk ustozlardan biri bo'ldi.

Aynan uning ustaxonasida Abilxon Kasteyev boshlagan.

Bu tarixning asosiy lahzalaridan biri: professional san'at Qozog'istonga faqat tashqi qarash bo'lishdan to'xtadi va asta-sekin milliy muhitning o'zidan shakllana boshladi.

Xludov ustaxonasidan - Kasteyevgacha

Foto Abilxon Kasteyev nomidagi Qozog'iston Respublikasi Milliy san'at muzeyi tomonidan taqdim etilgan

Abilxon Kasteyev oddiy oiladan chiqqan va yoshligida cho'pon bo'lgan. Uning badiiy iste'dodi juda erta namoyon bo'ldi. Xludovning badiiy ustaxonasiga tushib, u rasm va rangtasvir haqida ilk tizimli bilimlarni oldi, ammo professional ko'nikmalar bo'lajak maktabning faqat bir qismi edi. Eng muhimi, Kasteyev shaxsiy hayotiy tajribasini yangi badiiy tilga o'tkaza boshlagani bo'ldi.

Uning qahramonlari, dasht, mehnat, turmush, o'zgarishlar, yangi shaharlar va texnologiyalarning paydo bo'lishi rangtasvir predmetiga ekzotik material sifatida emas, balki rassomning o'z voqeligi sifatida kirdi.

Shuning uchun Kasteyev ijodini faqat sotsialistik realizm tushunchasiga keltirib bo'lmaydi.

Bunga uning mashhur «Turksib» kartinasi yorqin misoldir. Rassom uchun dashtda temir yo'lning paydo bo'lishi sanoatlashtirishning mavhum ramzi emas edi. Bu ikki dunyoning to'qnashuvi edi: odatiy dasht makoni va butunlay yangi texnik hodisa.

Kartinada nafaqat mafkuraviy syujet, balki o'zgarishlar oldidagi insoniy hayrat ham paydo bo'ladi. Xalq dashtda paydo bo'lgan poyezdga qarash uchun yig'iladi - va aynan shu bevosita tuyg'u asarni ishonchli qiladi.

A. Kasteyev nomidagi muzeyning 50 yilligi haqida biz bu yerda yozgan edik:

Almatining asosiy san’at muzeyiga yarim asr to’ldi: «Me’morchilikning tirik tanasi» ko’rgazmasiAlmatidagi Abilxon Kasteev nomidagi Milliy san’at muzeyi o‘z binosining yarim asrlik yubileyi munosabati bilan ko‘rgazma tashkil qilmoqda, unda ilgari hech qachon namoyish etilmagan eksponatlar ommaga taqdim etiladi.mag.humodoc.com

Badiiy «karvon»

Badiiy muhitning shakllanishi faqat Olmaotada sodir bo'lmadi.

1920-yillarning ikkinchi yarmida rassomlar birlashib, ko'rgazmalar o'tkazdi va o'z asarlarini respublikaning turli hududlarida ko'rsatish imkoniyatini izlay boshladilar. Bu davrning g'ayrioddiy epizodlaridan biri Qozog'iston bo'ylab deyarli haqiqiy karvon kabi harakatlanadigan ko'chma ko'rgazma bo'ldi.

Rassomlar o'z asarlari bilan Ridderdan yo'lga chiqdilar, yo'lda ularga boshqa ishtirokchilar qo'shildi, so'ngra yo'nalish Ust-Kamenogorsk, Qarag'anda orqali va undan keyin o'sha paytdagi respublika poytaxti Qizil-o'rdaga davom etdi.

Bu ramziy lahza edi: san'at ilk bor alohida ustaxonalar va shahar markazlari chegarasidan chiqib, tomoshabin tomon harakatlana boshladi.

Aynan shu davrda rassom nafaqat yolg'iz usta, balki professional jamoa a'zosi bo'lishi mumkinligini tushundi.

Asta-sekin badiiy uyushmalar, kooperativlar, ko'rgazma faoliyati, so'ngra badiiy ta'lim tizimi vujudga kela boshladi.

Badiiy infratuzilma qanday shakllandi

1930-yillarning oxiriga kelib Qozog'istonda allaqachon professional badiiy muhit shakllanayotgan edi. 1933-yilda Qozog'iston Rassomlar uyushmasining bo'lajak tashkiliy qo'mitasi ro'yxatga olindi. Mintaqaviy uyushmalar tuzildi, ko'rgazmalar o'tkazildi, ustaxonalar va badiiy muassasalar paydo bo'ldi. Aynan o'sha paytda Badiiy fond — Rassomlar uyushmasining ishlab chiqarish bazasi, o'sha davr iqtisodiyotidagi yagona bozor tuzilmasi tashkil etildi, u orqali ijodiy ishlarga buyurtmalar kela boshladi.

Badiiy ta'lim alohida ahamiyatga ega edi.

Shuning uchun ham Olmaotadagi badiiy bilim yurtining rivojlanishi eng muhim voqea bo'ldi. U Yevropa akademik an'analari asta-sekin mahalliy madaniy muhitga moslashgan institutlardan biriga aylandi.

1940-yilda Qozog'iston rassomlarining birinchi qurultoyi bo'lib o'tdi va respublika badiiy jamoasi Qozog'iston SSR Rassomlar uyushmasi shaklida tashkiliy jihatdan rasmiylashtirildi.

Foto Abilxon Kasteev nomidagi Qozog'iston Respublikasi Milliy san'at muzeyi tomonidan taqdim etilgan

Badiiy maktab faqat iste'dodli ijodkorlar tufayli paydo bo'lmaydi. Unga infratuzilma zarur: o'qituvchilar, ustaxonalar, ko'rgazma maydonchalari, kasbiy uyushmalar va ta'limni davom ettirish imkoniyati.

Shunday qilib, 1940-yillarning boshlariga kelib Qozog'istonda professional badiiy tizimning asosiy elementlari allaqachon mavjud edi: rassomlar, ta'lim, ko'rgazma faoliyati, kasbiy tashkilot va davlat ko'magi.

So'ngra urush boshlandi - va Qozog'istonning badiiy tarixi kutilmaganda yangi turtki oldi.

Evakuatsiya: Olmaota badiiy markazga aylangan payt

Ulug' Vatan urushi yillarida Qozog'istonga Moskva, Leningrad, Kiyev, Lvov va boshqa shaharlardan rassomlar, o'qituvchilar, kinochilar va madaniyatning boshqa sohalari vakillari evakuatsiya qilindi.

Yosh badiiy maktab uchun bu juda katta ahamiyatga ega edi.

Respublikaga yuqori darajadagi mutaxassislar keldi. Ular orasida badiiy ta'lim rivojiga ta'sir ko'rsatgan rangtasvir professori Abram Cherkasskiy ham bor edi. Qozog'istonda turli san'at yo'nalishlari vakillari, jumladan avangard an'anasi bilan bog'liq rassomlar ham bo'ldi.

Shu bilan birga Olmaotaga yirik madaniyat va kinematografiya muassasalari evakuatsiya qilindi. Bu yerda Sergey Eyzenshteyn ishladi. Shaharga VGIK ko'chib keldi.

Urush yillarida badiiy hayot to'xtab qolmadi. Aksincha, ma'lum ma'noda u yanada jadallashdi: ko'rgazmalar o'tkazildi, ma'ruzalar o'qildi, grafika, freska rangtasviri, kompozitsiya va san'at tarixi masalalari muhokama qilindi.

Yosh qozog'istonlik rassomlar uchun bu Yevropa va Rossiyada shakllanishiga o'nlab va yuzlab yillar ketgan professional muhit bilan to'qnashish imkoniyati edi.

Milliy kadrlar

Sovet madaniyat siyosatining o'ziga xos xususiyatlaridan biri milliy kadrlar tayyorlash tizimi edi. Respublikalardan eng yaxshi yosh rassomlar Moskva va Leningradning yirik badiiy institutlarida ta'limni davom ettirish imkoniyatiga ega bo'ldilar.

Qozog'iston uchun bu hal qiluvchi manba bo'ldi.

Urushdan keyin bo'lajak ustalar V.I. Surikov nomidagi Moskva badiiy institutiga, I.Ye. Repin nomidagi Leningrad rangtasvir, haykaltaroshlik va arxitektura institutiga va boshqa yetakchi o'quv yurtlariga o'qishga yuborildi.

Qozog'istonga qaytgach, ular nafaqat rassom, balki o'qituvchi, badiiy hayot tashkilotchisi, keyingi avlodning ustozlari ham bo'ldilar.

Shu tarzda vorisiylik zanjiri shakllandi, ya'ni ustoz - shogird - yangi maktab.

Foto Abilxon Kasteev nomidagi Qozog'iston Respublikasi Milliy san'at muzeyi tomonidan taqdim etilgan

Bu davrda bugungi kunda Qozog'iston san'ati tarixini tasavvur qilib bo'lmaydigan nomlar shakllandi: Abilxon Kasteyev, Sabur Mambeyev, Kanafiya Teljanov, Uke Ajiyev va boshqa ko'plab ijodkorlar.

Aynan ular akademik tizimda olingan professional badiiy tilni asta-sekin o'z madaniyatining tiliga aylantirdilar.

Sotsialistik realizm va milliy til

Sovet Qozog'istoni san'ati tarixi bugungi kunda ko'pincha faqat mafkuraviy bosim prizmasi orqali ko'rib chiqiladi. Biroq bunday baho haqiqiy manzarani haddan tashqari soddalashtiradi.

Ha, rasmiy badiiy uslub sotsialistik realizm edi. Ammo uning ichida individual badiiy til uchun makon mavjud edi.

Masalan, Kasteyev ijodi rasman o'sha sotsialistik realizmga tegishli bo'lgan asarlar qanchalik erkin bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.

Bu Sabur Mambeyev asarlarida yanada yaqqol ko'rinadi. Uning o'tovlari, ko'chmanchilik manzaralari, dasht ohanglari mafkuraviy shiorlar illyustratsiyasiga o'xshamaydi. Ularda butunlay boshqa narsa - rang, ritm, makon va milliy olamning plastikasiga qiziqish, uni adabiylashtirishga urinishlar seziladi.

Mamlakat uchun yangi ijod turi — tasviriy san'at sohasidagi ilk professional rassomlardan milliy o'zlikni anglash shakllana boshladi.

Akademik maktab rassomlarga professional vosita berdi, ammo mazmun va obrazlar tuzilishi o'tmish va hozirning zamonaviy milliy anglanishi sifatida rivojlandi.

Qozog'iston maktabining shakllanishidagi asosiy ziddiyat, ehtimol, aynan shunda: u Yevropa badiiy an'anasidan kelib chiqqan, ammo vaqt o'tishi bilan shunchaki uning davomi bo'lishdan to'xtadi.

Shuningdek o'qing: 

Jamila Taken: “Dunyoni biroz mehribonroq va chiroyliroq qilishni xohlayman”Rassom va «Taң-Sholpan» xalqaro mustaqil ayol rassomlar jamg’armasi asoschisi HD magazine nashriga o’z san’ati qanday o’zgargani, nega ayol rassom uchun ijod va oilani birga olib borish ayniqsa qiyinligi, Qozog’iston rassomlariga xalqaro sahnaga chiqish nima berishi va nega sun’iy intellekt tirik muallifni almashtira olmasligi haqida gapirib berdi.mag.humodoc.com

Bir avlod davomida shakllangan maktab

Yevropa mamlakatlarida badiiy maktablar asrlar davomida shakllangan. Qozog'iston bu yo'lni ancha tez bosib o'tdi.

Bir necha o'n yillik ichida professional rassomlar, ta'lim tizimi, ko'rgazma institutlari, badiiy tanqid, Rassomlar uyushmasi, ustaxonalar va davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash tizimi paydo bo'ldi.

Sovet davrida Rassomlar uyushmasiga a'zolik rassomga professional ishlash imkoniyatini berardi: ustaxonalar, ijodiy bazalar, safarlar, buyurtmalar, ko'rgazmalar mavjud edi.

Natijada alohida iste'dodli mualliflar guruhi emas, balki avloddan avlodga o'zini takrorlay oladigan professional badiiy muhit shakllandi.

2023-yilda Qozog'iston Rassomlar uyushmasi 90 yilligini nishonladi. Uning tarixi respublikaning professional tasviriy san'ati tarixi bilan deyarli bir xil.

O'zlashtirilgan vositadan - o'z tiliga

Bu jarayonning asosiy natijasi Qozog'istonning Yevropa rangtasvirini o'zlashtirganida emas.

Bundan ham muhimi: Yevropa badiiy vositalari boshqa tarixiy va madaniy tajriba tomonidan talab qilindi.

Ko'chmanchi madaniyat, dasht fazosi, o'tov, ko'chish, insonning tabiat bilan aloqasi, an'anaviy turmush - bularning barchasi asta-sekin rassomlar asarlarida etnografik material bo'lishdan to'xtadi. U zamonaviy badiiy ifodaning bir qismiga aylandi.

Shuning uchun Qozog'iston san'ati tarixini faqat o'zlashtirish tarixi sifatida tasvirlab bo'lmaydi.

Bu o'zgarish tarixi edi.

Yevropa akademik tizimi Qozog'iston rassomlariga chizish, rangtasvir, kompozitsiya va professional ta'lim tilini berdi. Ammo Qozog'istonning turli avlod rassomlari bu tilni o'z mazmuni bilan to'ldirdilar.

Shunday qilib, bir asrdan kamroq davr mobaynida o'z ustalari, institutlari, pedagogik an'analari va eng muhimi, dunyoni ko'rish va tasvirlashning o'ziga xos usuli bilan birgalikda milliy badiiy maktab paydo bo'ldi.

Aynan shuning uchun bugun Qasteyev, Mambeyev, Teljanov, Ajiyev va boshqa ustalarning asarlarini ko'rib chiqayotganda, ular ortida nafaqat sovet badiiy tizimini ko'rish muhim. Ularning ortida ancha murakkab jarayon - ikki madaniy modelning uchrashuvi turibdi, natijada yangi san'at paydo bo'ldi.

Va, ehtimol, Qozog'iston badiiy maktabining asosiy fenomeni ham aynan shunda: u Yevropa an'anasidan tug'ilgan, ammo dasht tilida gapirishni o'rgangan.

Keyingi materialda HD magazine Kamilla Li bilan Qozog'iston tasviriy san'ati tarixi haqidagi suhbatni davom ettiradi. Ekspert oltmishinchi yillar rassomlari - milliy badiiy maktabning keyingi rivojlanishini ko'p jihatdan belgilab bergan avlod haqida gapirib beradi.