Kinochilar uyi va O‘rmonchilar uyi xotirasiga bag‘ishlanadi
2017-yil 5-dekabr kuni Toshkentda ramziy me’morchilik inshooti — Respublika Kinochilar uyining demontaj ishlari boshlandi. Arxitektor Rafael Xayrutdinovning bevasi Firuza Fatixovna sevimli binosi bilan xayrlashar ekan, uning buzilishini to‘xtata olmadi. Jamoatchilik bino buzilishi haqida faqat ijtimoiy tarmoqlardagi xabardan so‘ng bildi, bu esa g‘azab to‘lqinini keltirib chiqardi. 35 yilligini nishonlagan sovet modernizmining noyob yodgorligi shahar landshafti va odamlar xotirasidan butunlay o‘chirildi. Bu voqea shaharliklarning me’moriy merosni saqlashga bo‘lgan munosabatida burilish nuqtasi bo‘ldi, tarixiy ahamiyatga ega binolarni buzishga qarshi faol munozaralar va norozilik namoyishlarini keltirib chiqardi.
Noyob asarning o‘ziga xos tarixi:
“Moskvada bunday Kinochilar uyi yo‘q!”
Toshkentdagi Kinochilar uyining barpo etilish tarixi alohida e’tiborga loyiq. Uning o‘ziga xosligi ko‘p jihatdan o‘zbek va sovet rejissyori, hujjatli kino operatori, aktyor hamda Ulug‘ Vatan urushining so‘nggi front kinooperatorlaridan biri bo‘lgan Malik Qayumovich Qayumov tufayli yuzaga keldi. U bu asarning noyobligini ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. Malik Qayumov bu ishga jon-jahdi bilan kirishib, Toshkentning markaziy ko‘chalaridan birida Kinochilar uyini qurish g‘oyasining muallifi bo‘ldi. Uning sa’y-harakatlari va Sharof Rashidovning qo‘llab-quvvatlashi tufayli katta mablag‘ ajratilib, qurilish ishlari rekord darajada tez — atigi besh oyda yakunlandi.
Noyob me’morchilik durdonasining ochilishi 1982-yilda bo‘lib o‘tdi va Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarining XIV kinofestivali vaqtida bo‘lib o‘tdi. Loyihaning mualliflari “Tashgiprogor” loyihalash institutining mashhur me’morlari Xayrutdinov R.A. va Breusenko V.N. bo‘ldi.
Arxitektor Rafael Axatovich Xayrutdinov o‘z memuarlarida ushbu voqeani shunday tasvirlaydi:
“Ushbu loyihaning buyurtmachisi O‘zbekiston Kinoarboblar uyushmasi raisi, taniqli kinorejissyor Malik Qayumov edi. U loyihani amalga oshirishda faol ishtirok etdi. Moliyaviy yordam olish uchun Malik Qayumovich Moskvada SSSR Kinematografchilar uyushmasida loyihaning muhokamasini tashkil qildi. Muhokamada mashhur Sergey Bondarchuk boshchiligidagi o‘sha davrning taniqli rejissyor va aktyorlari ishtirok etdi. Ularning roziligi bilan loyihani amalga oshirish uchun qo‘shimcha mablag‘ ajratildi”.
Shuningdek, u buyurtmachisi O‘zbekiston Kinematograflar uyushmasi raisi va taniqli kinorejissyor Malik Qayumov ekanligini aytib o‘tdi. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash uchun u Moskvadagi SSSR Kinematograflar uyushmasida loyihani muhokama qildi.
Rossiyalik aktyor Sergey Bondarchukning o‘zi ham o‘z vaqtida hasad bilan shunday degan edi:
“Bizda, Moskvada bunday Kinochilar uyi yo‘q-ku!”
Sharqona nafosat va modernizm uyg‘unligi: "kino olamining yuragi"ning o‘ziga xosligi nimada edi?
Xo‘sh, o‘tgan asrning 80-yillaridagi Toshkent me’morchiligining bu ulkan namoyandasi nimasi bilan ahamiyatli? Birinchi navbatda, bu funksionallik, dizayn va estetikaning noyob o‘zaro uyg‘unligi bo‘lib, kamdan-kam me’mor buni shunday moslashtira oladi. Qiziqarli geometriya, yorug‘lik va soya o‘yini, vazifaning puxta o‘ylanganligi – hozirgi zamon yosh arxitektorlari o‘rganishi lozim bo‘lgan narsalardir. Qizig‘i shundaki, bino yo‘lning qizil chizig‘i va buzmasligiga qaror qilingan bolalar bog‘chasi o‘rtasidagi zich shaharsozlik sharoitida loyihalantirilgan. Shu bilan birga, bino oldida texnik uskunalar va odamlar ko‘p to‘planishi uchun maydon qoldirish kerak edi. Bu vazifalar arxitektorni to‘rtta yirik ustunlar ustiga o‘rnatilgan bo‘rtib chiqqan zalning loyihasini yaratishga undadi. Binoni loyihalashda hududning iqlim sharoiti hisobga olingan, masalan, “baraban” asosiy kirish eshigi oldida keng soyali maydonni hosil qiladi.
Inshootda mintaqaning iqlim xususiyatlari inobatga olingan. Masalan, "baraban" deb ataluvchi qism asosiy kirish oldida katta soyali maydon hosil qiladi. Ichki hovlilar esa ventilyatsiyani hisobga olgan holda loyihalashtirilgan.
Fasadning muhim unsuri katta bo‘rtib chiqqan va botiq yuzalarning yumaloqlangan yon minoralari hamda tor deraza tirqishlari bilan uyg‘unlashuvidir. Bunda yorug‘lik tushadigan joylarda quyoshdan himoyalovchi elementlar ham o‘rnatilgan. Bu yechim haqiqiy topilma bo‘lib chiqdi. Binoni bezashda G‘ozg‘on marmari, granit, shisha bo‘lakli suvoq, turli xil gips elementlaridan foydalanilgan. Rassom Bahodir Jalolovning noyob naqshinkor pannolari (umumiy foydalanish hududlari chegaralarini ko‘rsatuvchi chiziqlar), haykaltarosh Albert Gan tomonidan badiiy bezatilgan vitraj kompozitsiyalari va chiroqlar, binoning silindrsimon fasadidagi ramziy jezli kinotasma o‘ramlari – bularning barchasi uning hamkasbi Robert Avakyan tomonidan yaratilgan san’at asarlaridir. Vestibyuldagi vitraj kompozitsiyali derazalar va chiroqlar dizayni rassom Viktor Gan tomonidan yaratilgan. Kinochilar uyi haqli ravishda haqiqiy san’at asari deb tan olingan.
Dastlabki kunlardanoq bino “kinochilar” uchun qadrdon maskanga aylandi. O‘zbekiston kino arboblari uyushmasining sobiq referent kotibi Svetlana Nikolayevna Ivanova 2017-yildayoq o‘z xotiralari bilan o‘rtoqlashgandi:
“Ilgari o‘z restoranimiz, bilyardxonamiz va hatto olti xonali mehmonxonamiz bor edi. Hammasi bo‘lib uchta zal bor edi – Katta, Pushti va Kichik. Ko‘rgazma zalida rassomlar va haykaltaroshlarning asarlari namoyish etilardi. Interyer qanday ajoyib edi-ya! Qandillarni Malik Qayumovning o‘zi Boltiqbo‘yidagi Liyepaya shahridan buyurtma qilgan ekan. Hozir hech narsa qolmagan, hammasi juda xarob ahvolda. Hatto kinofestivallar ham "Panorama"da o‘tkaziladi. Xonalarning yarmi, hatto chekish joylarigacha, asosan, ofis yoki restoranlar uchun ijaraga berilmoqda. Kinochilarning yig‘ilishlari o‘tkazilgan, ijodkor yoshlar to‘planadigan xonalar kichik kinozallarga qayta jihozlandi. Bir vaqtlar Kinochilar uyi butun mamlakat kinematografiya hayotining yuragi bo‘lgan. Men o‘zbek kinosini targ‘ib qilish tashkilotida ishlaganman va biz kino haqida ma’ruzalar, kino yarmarkalari hamda kino ustalari bilan uchrashuvlar o‘tkazardik. Biznikiga Nikita Mixalkov, Tatyana Lavrova, Natalya Krachkovskaya, Vyacheslav Tixonov, Oleg Anufriyev, Natasha Varley, Lev Ashaninlar kelishgan. Ular shu yerda to‘xtab, pastki qavatdagi restoranda tushlik qilishardi, hatto tashqariga chiqishga ham zaruriyat yo‘q edi. Bunda, shubhasiz, me’morlarning xizmati katta. Ajablanarlisi shundaki, ular kinochi emas edi, lekin bizning ehtiyojlarimizni ilg‘ab, barcha sharoitlarni yaratib bera olishdi. Biz hozirgacha ikkinchi uyimiz uchun ulardan minnatdormiz”.
“Og‘ir” tanlov: madaniy meros vs. urbanizatsiya
Buzilish paytiga kelib, Kinochilar uyi chindan ham inqirozga yuz tutgan edi. Biroq, binoni mohirona ta’mirlash va qayta jonlantirish vaziyatni o‘zgartirishi mumkin edi.
Binoning buzilishi haqida arxitektura sohasi vakillari OAV orqali xabar topishdi. Tashkent Cityning yakuniy loyihasi hali tasdiqlanmagan, odamlar esa allaqachon ish joylaridan ko‘chirilgan edi. Kinoijodkorlar shahar bo‘ylab ijaraga olingan binolarda siqilib yashashga majbur bo‘lishdi. Kinoijodkorlar shahar bo‘ylab ijaraga olingan binolarda bir amallab kun kechirishga majbur bo‘lishgan.
Bosh arxitektorning bevasi Feruza Fatixovna Xayrutdinova bir oydan ko‘proq vaqt mobaynida obyektni saqlab qolish va uni Tashkent City loyihasi doirasida zamonaviylashtirish maqsadida ochiq muhokama o‘tkazish uchun kurashib keldi. Prezident Shavkat Miromonovich Mirziyoyevga yo‘llangan maktub respublikaning mashhur me’morlari, kinoijodkorlari va rassomlaridan yetmishdan ortiq imzoni to‘pladi. Lekin uni “yuqoriga” o‘tkazishmadi – xat Qurilish va arxitektura davlat qo‘mitasi darajasida to‘xtab qolgan va u yerdan Tashkent City direksiyasiga yo‘naltirilgan. Direksiyada esa har qanday urinish befoyda ekanligini ochiq-oydin aytishgan.
Keyinchalik Feruza Fatixovna direksiyaga kirishga erishdi, u yerda Tashkent City`ning to‘rtta varianti: turkcha, singapurcha, amerikancha va o‘zbekcha loyihalari ko‘rib chiqilayotgan edi. Professional arxitektor sifatida u barcha to‘rtta bosh rejani o‘rganib chiqdi va eng muvaffaqiyatlisi singapurcha variant degan xulosaga keldi. Unda Toshkent shahrining seysmik holati, hududning yer osti suvlari va modernizm yodgorliklarini saqlab qolish zarurati hisobga olingan edi. Ammo loyihalar O‘zbekiston arxitektorlar uyushmasiga yetib bormagan – qurilish bo‘yicha muhokama o‘tkazilmagan.
Taxmina Turdialiyeva, me’mor:
“Og‘riqli nuqta – bu madaniy me’moriy yodgorliklarimizning buzilishi, chunki ularni qaytarish ham, tiklash ham imkonsiz bo‘ladi. Ular buziladi, ular bilan birga shahar tarixi ham unut bo‘ladi. Hali Kinochilar uyi buzilganda, men juda xafa bo‘lgan edim, ammo yoshligim tufayli bu vaziyatga qanday ta’sir o‘tkazish mumkinligini bilmasdim. Keyinchalik, bu hokimiyatning tasodifiy xatosi emas, balki bu inshootlarning qadr-qimmatini tushunmaslik ekani va buni hukumatga yetkazish zarurligini angladim. 2021-yilda “Navro‘z” nikoh uyi buzib tashlangach, men O‘zbekiston yosh me’morlari uyushmasini tuzdim. U “Yuksalish” umummilliy harakatining “Shaharsozlik to‘lqini” tashabbusi sifatida paydo bo‘ldi va keyinchalik mustaqil loyihaga aylandi”.
Aleksandr Fyodorov, sovet modernizmi me’morchiligi estetikasi tadqiqotchisi:
"Toshkent modernizmiga asoslangan binolarni qanday qilib o‘zgartirish mumkinligi haqida o‘ylaganimda, bunday binolar aslida ko‘pligini tushundim. Masalan, men kollaj yordamida Tashkent City muhitiga moslashtirgan Kinochilar uyi binosini olaylik. Agar uni buzmaganlarida, u juda yarashib turgan bo‘lardi. Modernistik me’morchilikni har doim yangi tumanlar bilan "qovushtirish" mumkin”.
Fotima Abdurahmonova, aktivist va strit-fotosuratchi:
“Ko‘plab binolar qimmatli freskalar bilan birga buzilib ketmoqda. Masalan, Kinochilar uyi foyesidagi devoriy surat bino buzilishi natijasida yo‘q bo‘lib ketdi. Bu havotirga soladi, chunki noyob va qiziqarli asarlar qayta tiklab bo‘lmas darajada yo‘qotilmoqda”.
Aleksandr Kuranov, arxitektor:
“60-80-yillar modernizmi – arxitektorlar uchun eng qiziqarli va murakkab davr. Biz, Toshkent aholisi, ba’zan o‘sha me’morchilikni tushunmaymiz. Rafael Xayrutdinovning ishlarini misol qilib olaylik – noyob Kinochilar uyi – buzib tashlandi, O‘rmonchilar uyi – buzib tashlandi. Bu axir jinoyat-ku, bu varvarlik-ku!”.
O‘rmonchilar uyi – urbanizatsiyaning yangi qurboni
Bir necha oydan so‘ng, O‘rmonchilar uyi ham buzib tashlandi — afsuski, uning qadri yetarlicha to‘g‘ri baholanmagan. O‘rmonchilar uyi 1974-yilda O‘zbekiston o‘rmon xo‘jaligi vazirligi buyurtmasiga binoan O‘zbekiston (hozirgi Islom Karimov) va Abay ko‘chalari kesishmasida qurilgan. Bino qurilishi uchun ajratilgan uchastka murakkab relyefga ega bo‘lib, Chovli irmog‘i tomon keskin qiyalikka ega edi. Toshkent shahrining bosh rejasiga ko‘ra, istiqbolda ushbu massivda katta ko‘l va ulkan bog‘ barpo etish rejalashtirilgan edi. O‘rmonchilar uyi uchun joy shaharning amaldagi bosh rejasiga muvofiq bo‘lajak bog‘ hududiga tutashligini hisobga olgan holda tanlangan. Bino uch xil balandlikdagi kompleksdan iborat bo‘lib, unda o‘rmon xo‘jaligi loyihalash instituti, O‘zbekiston o‘simlik va hayvonot dunyosiga bag‘ishlangan ko‘rgazma zali hamda «Природа» do‘koni joylashgan edi. Institutning asosiy uch qavatli binosi yo‘l sathidan pastroqda, Chovli irmog‘i bo‘yida joylashgan bo‘lib, uning fasadlari janubi-sharq va janubi-g‘arb tomonlarga eng qulay tarzda yo‘naltirilgan edi. Fasadlarning me’moriy yechimi o‘ziga xos originallik bilan ajralib turardi: ikki va uch qavatli vertikal elementlar daraxtlarning tanasi va shox-shabbalarini eslatib, atrofdagi muhitga uyg‘un ravishda mos tushadigan ifodali qiyofani gavdalantirgan edi. Bundan tashqari, bunday tizim quyoshdan tabiiy himoya vazifasini bajarib, ichki xonalarni yozning jazirama issig‘idan to‘liq himoya qilgan va konditsionerga ehtiyoj qoldirmagan. Bino o‘zining badiiy ifodasi, milliy koloriti va funksional g‘oyasiga uzviy mosligi bilan kishini hayratga solgan.
Keyinchalik, 1990-yillarda, O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng, O‘rmonchilar uyi binosi boshqa idoraga – OVIRga (Viza va ro‘yxatga olish bo‘limi) o‘tkazildi. Fasadga ta’sir qilmagan ba’zi me’moriy tuzatishlar kiritildi. 2017-yil dekabr oyida Tashkent City qurilishi munosabati bilan bino Kinochilar uyi bilan birga buzib tashlangan. Uning o‘rniga ko‘p qavatli Nest One binosi qurilgan.
Shunga o‘xshash voqealarga duch kelganingizda, mashhur sovet komediyasi qahramonining: “Shaxsiy garajlarni esa shahar qiyofasini xunuklashtiruvchi inshoot sifatida buzib tashlaymiz!” degan so‘zlari beixtiyor esga keladi. Biroq, shunday holatda tarixiy yodgorliklarni buzish shaharning o‘z qiyofasini yo‘qotishi ekanligini ta’kidlashimiz mumkin. Poytaxt shiddat bilan rivojlanishda davom etmoqda va eski narsalar o‘rnini doimo yangilari egallaydi, bu tabiiy jarayondir. Ba’zan, bu shiddatli o‘zgarishlar oqimida, avvalgi avlod me’morlari biz uchun yaratgan durdonalar tiklab bo‘lmas darajada yo‘qolib ketadi. Ehtimol, Kinochilar uyi va O‘rmonchilar uyi kabi binolarning buzilishi, shahar tarixining ayni damda yaratilayotgani va buning uchun biz mas’ul ekanligimizning jonli misolidir.
