Ernest Kurtveliyevning Jizzax viloyatining Baxmal tumaniga uyushtirgan
foto sayohati bu yerda hech qachon bo‘lmagan odamlarda ham sog‘inch hissini
uyg‘otadi. Unda sayyohlik o‘yin-kulgilari va bayram mushakbozliklari bo‘lmagan
haqiqiy hayotning jozibasi aks etgan, bu holatni to‘xtatib, mangu
saqlab qolish mumkin emas, lekin tasvirga olish mumkin. To‘laqonli
kadrlar ortida haqiqiy millat vakillarining hikoyalari yashiringan.
Baxmal tumani
O‘zbekistondagi eng sersuv olmalari bilan dong taratgan. Bir paytlar ular mana
shu hosildor zamindan to‘g‘ridan to‘g‘ri bosh kotiblar dasturxoniga uzatilgan
bo‘lsa, hozir bu mintaqa iqtisodiyotining asosi. Tuman nafaqat meva eksporti,
balki turizm orqali ham yaxshigina daromad topadi.
G‘arq pishgan olmalardan
tashqari, Baxmal bir nechta muqaddas joylari bilan mashhur bo‘lib, ular orasida
afsonaviy “Besh panja” shifobaxsh suvi manbai bo‘lgan “Novqat ota” qadamjosi
ham bor. Bu yil kuzda bu yerda Olma festivali bo‘lib o‘tdi, unda fermerlar va
agroxoldinglar innovatsiyalarni joriy etish masalalarini muhokama qilishdi.
Yuqori tog‘ yo‘li
orqali Baxmal tumani mamlakatning asosiy dam olish maskanlaridan biri bo‘lgan
Zomin bilan bog‘langan; bu yo‘l atigi 5 yil oldin ochilgan va hozir bu yerda
turistik zonalar infratuzilmasi qurilishi boshlanmoqda. Azaldan shu yerda keng tarqalgan
arxarlar vahimaga tushib, yaqinlashib kelayotgan sivilizatsiyadan qochgan holda,
o‘zlari uchun yangi xilvat joylarni izlashga tushgan. Lekin yaqin-yaqingacha bu
yerda hayot boshqacha edi.
Fotoesse bizni yaqin o‘tmishga, arxarlar hali g‘am-tashvishni bilmagan,
daraxtlar katta-katta bo‘lgan, yerlar hali o‘zlashtirilmagan davrga yetaklaydi.
2011-yilning bahorida Jizzaxda ko‘pkarini tasvirga oldik. Baxmalga borishni rejalashtirmagan edik. Lekin odatga ko‘ra, bayram mehmonlaridan biri bilan gaplashib qoldik va u bizni tug‘ilgan qishlog‘iga taklif qildi. Bu tuman ma’muriy markazi Usmatga yaqin tog‘dagi qishloq edi. Yetib borsak, Navro‘z bayramiga tayyorgarlik avjida. Bu qishloqdagi asosiy an’analardan biri go‘sht va bug‘doydan to‘yimli va juda mazali taom halim tayyorlash ekan.
Ernest Kurtveliyev
Tadbirda Baxmalda
yashovchi 1500 ta oilaning hammasi qatnashadi. Jarayonning tantanavorligi tahsinga
loyiq: butun qishloqdan olib kelingan mahsulotlar taxlanadi. Halim pishirish jarayoni
kechqurun boshlanadi. Har xil joylarga qo‘yilgan qozonlar oldida faqat erkaklar
turishibdi. Hangomalar avjida, ular xalq sayillariga ulanib ketadi.
Bu atrofda boshqa hech qayerda halim pishirishmaydi, chunki bu mashaqqatli ish. Ko‘pchilik retseptni bilmaydi yoki tayyorlashga erinadi. – Halim tayyorlashning qiyinchiligi shundaki, uni bir kecha-kunduz davomida uzun va yo‘g‘on tayoq bilan doimiy aralashtirib turish kerak, aks holda taom kuyib ketadi.Halim boshqa joylarda ham tayyorlanadi, masalan, Urgutda. Lekin u yerda no‘xat yoki loviya qo‘shiladi. Toshkentda ham shunday qilishadi, lekin sut qo‘shib, sovuq holda tortiladi.
Ravshan domla Yo‘ldoshev, shu yerlik odam
Baxmalda bayram tadbirlari ko‘plab joylarda, butun atrof bo‘ylab
o‘tkaziladi. Sovet davrida bayram diniy sarqit sifatida e’tibordan chetda qolib
mahalliy aholi an’anaviy taomni yashirincha, faqat bir joyda pishirib, keyin
qishloq aholisiga tarqatishgan. Navro‘zni “Navbahor” deb atash, u bilan
bog‘liq, zardushtiylikkacha bo‘lgan qadimgi davrlarga borib taqaladigan
marosimlarni yo‘q qilish buyurilgan. Shu tariqa, bu joylarda bayramona halim
tayyorlash an’anasi yo‘qolib ketishiga sal qolgan.
Taomning tarixi
haqiqatan ham qadimiy va aynan bahor bayrami bilan bog‘liq. Hamma gap bahorgi
bug‘doyda. Odamlar bug‘doy ekishdan oldin u qozonga tushishi kerakligiga
ishongan. Bug‘doy donlari tegirmonda ishlov berilgandan so‘ng uch qismga
bo‘linadi: yirik, o‘rtacha yanchilgan va maydalangan un.
Halim mazali chiqishi uchun baxmalliklar taomga solinadigan masalliqlar
miqdoriga alohida e’tibor berishadi: go‘sht, uch turdagi bug‘doy, paxta yog‘i
va 5 qism suv qo‘shiladi.
Bir kun oldin so‘yib tayyorlangan qo‘y va mol go‘shtiga ertalab yirik yanchilgan
bug‘doy qo‘shiladi. Suv qaynab chiqqandan keyin qattiq yanchilgan bug‘doyning
birinchi qismi yumshaydi, 2-3 soatdan keyin o‘rtacha yanchilgan don solinadi. Yana
shuncha vaqt o‘tgach, qozonga atala ko‘rinishidagi un va sut aralashmasi
qo‘shiladi va hammasi aralashtiriladi. Taom bir kecha-kunduz tayyorlanishi
kerak. Bunday texnologiyaga rioya qilinganda, go‘sht juda yumshoq, tilda
eriydiganday pishadi.
Jarayonning bamaylixotir o‘tishi va jamoaviy mas’uliyat nuqtayi
nazaridan halim sumalak tayyorlashni eslatadi, faqat bunda erkaklar harakat
qiladi. 200 litrli qozondagi atalani to‘rt kishi aralashtiradi.
Katta qozonni
to‘ldirish uchun 125 litr suv kerak bo‘ladi.
Mahalliy suv ham
baxmalliklarning faxri. 1500-2000 ta xo‘jalik Baxmal tizmasidagi tog‘ tizmasidan
boshlanadigan va ko‘rinishi bilan inson panjasini eslatuvchi “Besh panja” issiq
bulog‘idan suv bilan ta’minlanadi. Mahalliy aholi uni “Xudoning in’omi” deb
ataydi: u toza, shaffof, tarkibida ko‘plab foydali minerallar mavjud. Mahalliy
avliyo Novqat otaning duosi bilan paydo bo‘lgan buloq kasal yoki farzandsizlikdan
qiynalgan odamlarning so‘nggi umidiga aylanadi.
Baraka qayerdan kelishini hech kim bilmaydi. Odamlar muqaddas joyga ezgu tilak bilan tosh qoldirib ketadi. Chin dildan duo qilganlarga esa Alloh farzand yuboradi.
Ravshan domla Yo‘ldoshev
Bu yerda odamlar asosan dehqonchilik va bog‘dorchilik bilan
shug‘ullanadi. Bu yerning tog‘li iqlimi bir vaqtlar Olmaotaning butun Ittifoqda
tanilgan olmaning “Aport” naviga munosib raqobatchi bo‘lgan va olma
yetishtirish uchun mukammal sharoitlarni ta’minlagan. Mahalliy aholining faxri
Baxmalning sariq va qizil olmalari rasman respublikadagi eng mazali olma deya
tan olingan. Oilada o‘g‘il farzand tug‘ilsa, kelgusida oilasini boqishi, shu
yerda tadbirkorlik qilishi uchun uning uchun olma bog‘i barpo etiladi. Qadimdan
shunday bo‘lib kelgan. Ammo baxmalliklar faqat bog‘larni yetishtirmaydi.
Bir oilaning mehmoni bo‘lganimda butun yog‘ochdan egar yasash jarayonini kuzatish baxtiga muyassar bo‘lganman. Ko‘pkari uchun mo‘ljallangan sport egarlari poyga vaqtida yaxshi amortizatsiya bo‘lishi uchun shunday tuzilishga ega.
Ernest Kurtveliyev
Mehmonlar yangi
yil taomining tayyorlanishini ko‘rish bilan birga ko‘plab qadriyatlarga guvoh bo‘lishdi. Bahorda qishloqlarda sunnat to‘ylari
o‘tkazilib, kelin salomlar o‘zgacha o’tadi: bu hayot o‘z maromida davom
etayotganidan dalolat beradi.
Yana halimga
qaytamiz.
Bayramona halimni
faqat yog‘och qoshiqda yeyish tavsiya etiladi. Bu an’ananing juda muhim qismi. Ularni
shu yerning o‘zida, payrahalardan randalashadi. Taom yuzida paydo bo‘lgan yog‘
qavatiga qarab, uning tayyorligini aniqlasa bo‘ladi. Bu degani, bug‘doy paxta yog‘iga
to‘yinsa, o‘zidan ortiqcha yog‘ni chiqarib yuboradi. Halim, albatta, issiq holda
yeyiladi.
Aytishlaricha,
hozir boshqa qishloqlarda ham baxmalliklar mahoratini o‘rganishga harakat bor
va ularning retsepti bo‘yicha halim tayyorlash boshlangan, lekin baribir bu yerning
halimi boshqacha.
Baxmalliklar o‘z
yurtini tabarruk deb biladi. Ba’zan shaharlarda Navro‘z nafaqat bahorgi teng kunlik
bayrami, balki dala ishlarining boshlanish vaqti ekanini unutib qo‘yamiz. Shu tarzda
aholi hayoti charxpalagi davom etadi – yana yaylovga poda haydash, yerga ishlov
berish, daraxt ekish, bolalarni katta qilish. Bayram esa... Bayram belgilangan
vaqtda takrorlanadi. Faqat an’analarni unutmasak bas.